Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Cho đến nay, việc nghiên cứu về phong trào thanh niên nói chung và phong trào Thanh niên tình nguyện nói riêng đã nhận được sự quan tâm không chỉ của những nhà hoạch định chính sách, chủ trương, đường lối trong hệ thống chính trị mà còn được nhiều nhà khoa học tập trung nghiên cứu. Đặc biệt kể từ khi Việt Nam tiến hành công cuộc đổi mới đất nước thì các nghiên cứu, đánh giá về thanh niên, công tác thanh niên và các phong trào thanh niên ngày càng nhiều hơn. Có thể chia thành ba nhóm nghiên cứu liên quan đến đề tài. Các công trình nghiên cứu về thanh niên, công tác Đoàn và phong trào thanh niên - Vũ Oanh (1991), Công tác thanh niên là nhiệm vụ ưu tiên trong chiến lược con người, Nxb Trẻ, TP.
Hồ Chí Minh. Trên cơ sở phân tích, dẫn chứng các số liệu thống kê về đóng góp của thanh niên trên các lĩnh vực xã hội trong các giai đoạn lịch sử cách mạng, tác giả khẳng định thanh niên nước ta hết thế hệ này đến thế hệ khác, đã luôn nêu cao tinh thần yêu nước, không ngại gian khổ, hy sinh, sẵn sàng dấn thân vì sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Công trình cũng nhấn mạnh đến việc Đảng, Nhà nước cần ưu tiên đầu tư cho công tác thanh niên, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên, tạo mọi điều kiện thuận lợi để thanh niên được học tập, cống hiến công sức, trí tuệ góp phần cùng toàn Đảng, toàn dân và toàn quân đẩy mạnh công cuộc đổi mới vì mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. - Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh (1995), Kỷ yếu hội thảo Tư tưởng Hồ Chí Minh về vận động thanh niên.
Kỷ yếu đã tập hợp được nhiều bài viết có giá trị của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu và cả các đồng chí lãnh đạo, nguyên lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Đoàn Thanh niên. Các tác giả tập 6 trung phân tích, làm rõ lý luận chủ nghĩa Mác – Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên và phương pháp vận động thanh niên; tiếp tục khẳng định vai trò, vị trí quan trọng của thanh niên với các phong trào hành động trong tiến trình lịch sử và xác định rõ trách nhiệm của Đảng, Nhà nước đối với sự nghiệp đào tào, bồi dưỡng thế hệ trẻ và xây dựng Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh theo tư tưởng Hồ Chí Minh; Tổ chức Đoàn cần quán triệt sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh để tiếp tục tổ chức tốt các phong trào hành động cách mạng trong thanh niên, để mọi thanh niên đều được cống hiến và trưởng thành trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. - Hồ Đức Việt (1996), Thanh niên với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Nxb Thanh niên, Hà Nội. Nội dung cuốn sách khẳng định suốt tiến trình lịch sử của dân tộc, thông qua các phong trào thanh niên do Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tổ chức, thanh niên Việt Nam luôn thể hiện rõ vai trò xung kích sáng tạo của mình trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, thanh niên có vị trí và vai trò hết sức quan trọng, bởi lẽ thanh niên là nguồn nhân lực trẻ, chiếm hơn 50% lực lượng lao động của đất nước. Nhiều phong trào lớn của tuổi trẻ đặc biệt là phong trào thanh niên tình nguyện ở một số tỉnh, thành đã thu hút hàng triệu thanh niên thực hiện những nhiệm vụ kinh tế - xã hội đất nước. Ngoài ra tác giải cũng phân tích những vấn đề cơ bản của công tác thanh niên, phương pháp tổ chức, tập hợp và đoàn kết các tầng lớp thanh niên và nhiệm vụ của của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới. - Nguyễn Phương Hồng (1997), Những bài học kinh nghiệm của phong trào thanh niên lập nghiệp, Nxb Thanh niên, Hà Nội.
Tác giả cho rằng các phong trào thanh niên nói chung, phong trào Thanh niên lập nghiệp (giai đoạn 1993 – 2002) nói riêng có vai trò quan trọng trong việc đoàn kết, tập hợp thanh niên tham gia phát triển kinh tế - xã hội, cổ vũ thanh niên thi đua học tập, rèn luyện và bảo vệ Tổ quốc. Phong trào Thanh niên lập nghiệp là một chủ trương đúng đắn, kịp thời, phù hợp với nguyện vọng của thanh niên và yêu cầu của 7 công cuộc đổi mới, có sự kế thừa và phát huy truyền thống dân tộc, sức sống của phong trào là kết hợp hài hoà giữa lợi ích của đất nước và lợi ích gia đình của mỗi thanh niên. Để phong trào thanh niên đi sâu vào thanh niên và nhận được sự đồng thuận của xã hội, các phong trào thanh niên phải không ngừng đổi mới cả nội dung và hình thức, phải bảo đảm cả yếu tố chính trị (nhiệm vụ chính trị) và nhu cầu, nguyện vọng của tuổi trẻ. Nghĩa là các phong trào thanh niên muốn lôi cuốn thanh niên thì vừa phải phát huy được tính xung kích, tình nguyện của thanh niên vừa chăm lo, giáo dục, bảo vệ thanh niên.
- Đặng Cảnh Khanh, Nguyễn Hồng Thanh (1997), Tập hợp, đoàn kết thanh niên thông qua phong trào hành động cách mạng trong thời kỳ đổi mới, Nxb Thanh niên, Hà Nội. Các tác giả đã dựa trên lập trường quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam để nhìn nhận, đánh giá vai trò, tác động của phong trào thanh niên đối với thanh niên và đối với xã hội; Những vấn đề trong công tác tập hợp thanh niên thông qua các hoạt động phong trào trong điều kiện đổi mới toàn diện kinh tế, xã hội của đất nước và đưa ra một số đề xuất về định hướng và giảp pháp. Các tác giả cho rằng các phong trào thanh niên là một phương thức để đoàn kết, tập hợp thanh niên. Phong trào thanh niên là phong trào hành động cách mạng mang yếu tố tự giác của quần chúng nhân dân đông đảo được giác ngộ, luôn hướng tới những lợi ích chung, những mục tiêu của cách mạng để hành động.
Mặt khác chính sức hấp dẫn của phong trào lại có khả năng thuyết phục, lôi cuốn một bộ phận quần chúng không nhỏ khác tham gia vào các hành động, từ đó được giác ngộ, hăng hái đi vào con đường giác ngộ cách mạng. Bởi vậy có thể khẳng định rằng, phong trào hành động cách mạng chính là hình thức quan trọng để đoàn kết, tập hợp thanh niên, giúp thanh niên phát huy được sức mạnh tích cực của mình. Đánh giá cao tác động của phong trào thanh niên, các tác giả cũng cho rằng để phong trào có sức mạnh lôi cuốn đông đảo đoàn viên, thanh niên tham gia thì một trong những yếu tố quan trọng nhất là những nhiệm vụ chính trị của Đảng, những mục tiêu của sự nghiệp cách mạng biểu 8 hiện qua phong trào phải có sự thống nhất hữu cơ với những khát vọng của tuổi trẻ. - Đỗ Mười (1997), Tuổi trẻ đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Nxb Thanh niên, Hà Nội.
Tác giả khẳng định vai trò to lớn của thanh niên đã được chứng minh trong các giai đoạn lịch sử của dân tộc. Đồng thời tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của thanh niên và các phong trào hành động của thanh niên trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. - Nguyễn Thị Tú Oanh (1999), Phát huy nguyồn lực thanh niên trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay (LATS Triết học), Hà Nội. Tác đánh giá vai trò của nguồn lực thanh niên với sự phát triển xã hội, thực trạng của nguồn lực thanh niên hiện nay, các nguyên nhân yếu kém và bài học kinh nghiệm cùng phương hướng giải pháp chủ yếu để phát huy nguồn lực thanh niên và phong trào thanh niên trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Việt Nam.
- Văn Tùng (1999), Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng và củng cố tổ chức Đoàn, Nxb Thanh niên, Hà Nội. Tác giả đã khái quát lý luận chủ nghĩa Mác – Lê nin về giáo dục và tổ chức thanh niên, tư tưởng Hồ Chí Minh và những quan điểm của Đảng đối với công tác xây dựng, củng cố tổ chức Đoàn, những vấn đề cần quan tâm trong công tác thanh niên nói chung, trong tổ chức, thực hiện phong trào thanh niên nói riêng và những vấn đề phát triển mới trong công tác tổ chức của Đoàn. - Nguyễn Văn Buồm (2000), Thanh niên Việt Nam trước thềm thế kỷ 21 : Số liệu và phân tích, Nxb Thanh niên, Hà Nội. Tác giả phân tích tình hình thanh niên trước năm 2000 cũng như việc phân bố lực lượng này trong cơ cấu xã hội, các chính sách phát triển thanh niên của Nhà nước.
Tác giả cũng đi sâu nghiên cứu các chương trình hành động của thanh niên, các phong trào thanh 9 niên để thấy hiệu quả, tác động đối với xã hội và đối với chính bản thân thanh niên. - Nguyễn Văn Hùng (chủ biên) (2001), Đảng Cộng sản Việt Nam với công tác vận động thanh niên trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội. Cùng với việc trình bày khái quát tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Đoàn Thanh niên, về nâng cao chất lượng đoàn viên, các tác giả đề cập đến sự trưởng thành và những tên gọi đi cùng năm tháng của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, hệ thống tổ chức thanh niên và tổ chức quản lý Nhà nước về công tác thanh niên, các cuộc vận động và phong trào thanh niên do Đoàn phát động qua các kỳ Đại hội. Các tác giả khẳng định thanh niên là lực lượng xã hội to lớn, một trong những nhân tố quan trọng quyết định tương lai, vận mệnh dân tộc.
Thanh niên là một trong những nội dung công tác rất quan trọng của Đảng Cộng sản Việt Nam, ngay từ khi mới thành lập Đảng đã rất quan tâm đến công tác thanh niên. Công tác vận động thanh niên và lãnh đạo công tác thanh niên hiện nay phải đặt trong sự tác động đan xen (cả mặt thuận, không thuận, cả thời cơ và thách thức) của những yêu cầu và bối cảnh thời kỳ mới, phải có sự nhìn nhận, đánh giá thật sự khách quan, đúng với thực trạng để không quá lạc quan nhưng cũng không quá bi quan về tình hình thanh niên hiện nay. - Trần Văn Miều (2001), Phong trào thanh niên với việc đào tạo nguồn nhân lực trẻ, Nxb Thanh niên, Hà Nội.