Khóa luận: Phát triển xuất khẩu mặt hàng thủy sản Việt Nam sang thị trường EU - ĐH Thương mại

Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp tmu phát triển xuất khẩu mặt hàng thủy sản của việt nam sang thị trường eu, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thị Minh
• Người hướng dẫn: ThS. Thái Thu Hương
• Trường học: Trường Đại Học Thương Mại
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Phát Triển Xuất Khẩu Mặt Hàng Thủy Sản Của Việt Nam Sang Thị Trường EU
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết nghiên cứ của đề tài khóa luận
• 0.2. Đối tượng, mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
• 0.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Dữ liệu sử dụng trong luận án
• 0.6. Kết cấu khóa luận tốt nghiệp
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỦY SẢN VÀ XUẤT KHẨU THỦY SẢN
• 1.1. Khái niệm về xuất khẩu và phát triển xuất khẩu
• 1.2. Một số vấn đề cơ bản về thủy sản và xuất khẩu thủy sản
• 1.2.1. Các khái niệm về thủy sản
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN XUẤT KHẨU MẶT THỦY SẢN VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG EU
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN XUẤT KHẨU MẶT HÀNG THỦY SẢN CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG EU
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Xuất Khẩu Thủy Sản Việt Nam Sang Thị Trường EU

Ngành thủy sản Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ trong những năm qua, đặc biệt là trong việc xuất khẩu sang thị trường EU. Với giá trị xuất khẩu chiếm tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch xuất khẩu quốc gia, xuất khẩu thủy sản không chỉ đóng góp vào GDP mà còn tạo ra hàng triệu việc làm cho người dân. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần phải hiểu rõ về thị trường và các yêu cầu khắt khe từ phía EU.

1.1. Tình Hình Xuất Khẩu Thủy Sản Của Việt Nam

Trong những năm gần đây, xuất khẩu thủy sản của Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Tuy nhiên, thị trường EU lại có những yêu cầu riêng biệt về chất lượng và an toàn thực phẩm, điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải nâng cao năng lực sản xuất và chất lượng sản phẩm.

1.2. Vai Trò Của Thị Trường EU Đối Với Xuất Khẩu Thủy Sản

Thị trường EU là một trong những thị trường lớn nhất cho thủy sản Việt Nam. Nhu cầu nhập khẩu cao cùng với các tiêu chuẩn chất lượng nghiêm ngặt đã tạo ra cơ hội và thách thức cho ngành thủy sản trong nước.

II. Những Thách Thức Trong Xuất Khẩu Thủy Sản Sang Thị Trường EU

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng thách thức xuất khẩu cũng không hề nhỏ. Các rào cản về chất lượng, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và quy định về nguồn gốc xuất xứ là những vấn đề mà các doanh nghiệp phải đối mặt. Đặc biệt, việc bị áp dụng thẻ vàng IUU đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến xuất khẩu thủy sản của Việt Nam.

2.1. Rào Cản Kỹ Thuật Và Tiêu Chuẩn EU

Các tiêu chuẩn của EU về an toàn thực phẩm và vệ sinh thực phẩm rất khắt khe. Do đó, các doanh nghiệp cần phải đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất để đáp ứng yêu cầu này.

2.2. Tác Động Của Thẻ Vàng IUU Đến Xuất Khẩu

Việc bị áp dụng thẻ vàng IUU đã khiến cho nhiều lô hàng thủy sản của Việt Nam bị từ chối nhập khẩu vào EU, gây thiệt hại lớn cho ngành xuất khẩu.

III. Phương Pháp Nâng Cao Chất Lượng Xuất Khẩu Thủy Sản Sang EU

Để vượt qua các thách thức, việc nâng cao chất lượng sản phẩm là rất cần thiết. Các doanh nghiệp cần áp dụng các phương pháp sản xuất hiện đại và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế để cải thiện chất lượng sản phẩm. Điều này không chỉ giúp tăng cường khả năng cạnh tranh mà còn tạo dựng niềm tin với khách hàng.

3.1. Đầu Tư Vào Công Nghệ Sản Xuất

Việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất sẽ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm thiểu rủi ro trong quá trình sản xuất. Các doanh nghiệp cần chú trọng đến việc cải tiến quy trình sản xuất để đáp ứng tiêu chuẩn của EU.

3.2. Đào Tạo Nhân Lực Chuyên Ngành

Đào tạo nhân lực có trình độ chuyên môn cao là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng sản phẩm. Các doanh nghiệp cần đầu tư vào đào tạo và phát triển nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu của thị trường.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Xuất Khẩu Thủy Sản

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các giải pháp nâng cao chất lượng và tuân thủ các tiêu chuẩn của EU đã mang lại kết quả tích cực cho ngành thủy sản Việt Nam. Các doanh nghiệp đã có những bước tiến đáng kể trong việc cải thiện chất lượng sản phẩm và tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

4.1. Kết Quả Từ Các Doanh Nghiệp Tiêu Biểu

Nhiều doanh nghiệp đã thành công trong việc xuất khẩu sang EU nhờ vào việc cải thiện quy trình sản xuất và chất lượng sản phẩm. Họ đã áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế và đầu tư vào công nghệ hiện đại.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm Từ Thực Tiễn

Các bài học từ những doanh nghiệp thành công có thể được áp dụng rộng rãi cho các doanh nghiệp khác trong ngành thủy sản. Việc chia sẻ kinh nghiệm và hợp tác giữa các doanh nghiệp sẽ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm chung.

V. Kết Luận Và Định Hướng Tương Lai Cho Xuất Khẩu Thủy Sản

Để phát triển bền vững ngành xuất khẩu thủy sản, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp. Việc nâng cao chất lượng sản phẩm, tuân thủ các tiêu chuẩn của EU và tận dụng các hiệp định thương mại sẽ là những yếu tố quyết định cho sự thành công trong tương lai.

5.1. Định Hướng Phát Triển Ngành Thủy Sản Đến Năm 2030

Ngành thủy sản Việt Nam cần có những định hướng rõ ràng để phát triển bền vững, bao gồm việc nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường xuất khẩu.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Chính Sách Hỗ Trợ Xuất Khẩu

Chính sách hỗ trợ từ nhà nước sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy xuất khẩu thủy sản. Các chính sách này cần được thiết kế để hỗ trợ doanh nghiệp trong việc nâng cao chất lượng và khả năng cạnh tranh.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ngành thủy sản Việt Nam giữ vai trò then chốt trong nền kinh tế quốc dân, đóng góp từ 4% đến 5% GDP và chiếm từ 9% đến 10% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước, xếp thứ 5 trong danh mục các mặt hàng xuất khẩu chủ lực. Hoạt động sản xuất và xuất khẩu thủy sản không chỉ đem lại nguồn thu ngoại tệ quan trọng nhằm cải thiện cán cân thanh toán quốc tế mà còn thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, giải quyết việc làm và nâng cao đời sống dân cư, đặc biệt tại khu vực nông thôn và ven biển.

Liên minh châu Âu (EU) là một trong năm thị trường xuất khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam. Ở chiều ngược lại, Việt Nam là đối tác cung cấp thủy sản lớn thứ hai cho EU trong khu vực châu Á, chỉ đứng sau Trung Quốc. Thị trường EU có quy mô tiêu thụ lớn với giá trị nhập khẩu thủy sản hàng năm vượt 50 tỷ USD. Tuy nhiên, đây là thị trường có mức độ bảo hộ cao, thiết lập hệ thống rào cản kỹ thuật nghiêm ngặt về quy tắc xuất xứ, an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật và bảo vệ môi trường. Từ tháng 10/2017, việc Ủy ban châu Âu (EC) áp dụng cảnh báo "thẻ vàng" đối với hoạt động khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) đã khiến xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang EU sụt giảm liên tục trong giai đoạn 2018–2020. Mặc dù Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) có hiệu lực từ ngày 01/8/2020 mở ra cơ hội cắt giảm thuế quan và nâng cao năng lực cạnh tranh về giá, ngành thủy sản trong nước vẫn đối mặt với những điểm nghẽn nội tại như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, thiếu quy hoạch đồng bộ, công nghệ bảo quản sau thu hoạch còn thô sơ và sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu.

Mục tiêu nghiên cứu: Đề tài nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về thủy sản và xuất khẩu thủy sản, từ đó đề xuất định hướng và các nhóm giải pháp nhằm phát triển hoạt động xuất khẩu mặt hàng thủy sản của Việt Nam sang thị trường EU một cách bền vững.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Hệ thống hóa và xây dựng cơ sở lý luận về thủy sản và phát triển xuất khẩu thủy sản.
2. Phân tích thực trạng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường EU và các nhân tố ảnh hưởng trong giai đoạn 2016–2021; đánh giá các kết quả đạt được, những mặt hạn chế cùng nguyên nhân tồn tại.
3. Đề xuất định hướng và giải pháp phát triển xuất khẩu mặt hàng thủy sản của Việt Nam sang thị trường EU trong thời gian tới, định hướng đến năm 2030.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động phát triển xuất khẩu mặt hàng thủy sản của Việt Nam sang thị trường EU.
• Phạm vi nội dung: Cơ sở lý luận và thực trạng xuất khẩu thủy sản sang thị trường EU giai đoạn 2016–2021; các giải pháp phát triển xuất khẩu đề xuất đến năm 2030.
• Phạm vi không gian: Thị trường EU, tập trung vào các quốc gia nhập khẩu trọng điểm như Đức, Hà Lan, Pháp, Ý, Anh (trong giai đoạn trước Brexit).
• Giác độ nghiên cứu: Tiếp cận dưới góc độ quản lý kinh tế vĩ mô ở cấp độ Nhà nước (Chính phủ).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng khung lý thuyết dựa trên bản chất của thương mại quốc tế và phát triển xuất khẩu:

• Khái niệm xuất khẩu và phát triển xuất khẩu: Xuất khẩu là việc bán hàng hóa và dịch vụ ra nước ngoài dựa trên quan hệ thanh toán tiền tệ. Phát triển xuất khẩu bao gồm mở rộng về quy mô (tăng sản lượng, kim ngạch qua gia tăng nguồn cung) và nâng cao về chất lượng (gia tăng giá trị hàng hóa thông qua chuỗi dịch vụ hỗ trợ logistics từ khâu nguyên liệu đầu vào, sản xuất, bao bì, kho bãi, thủ tục hải quan đến phân phối).
• Cơ sở pháp lý và phân loại: Vận dụng định nghĩa về nguồn lợi và hoạt động thủy sản theo Luật Thủy sản năm 2017; phân loại mặt hàng theo Hệ thống mã hóa và mô tả hàng hóa hài hòa (HS), trọng tâm là nhóm HS 03 và HS 16.
• Hệ thống nhân tố ảnh hưởng: Khung phân tích phân định thành các nhóm:
  • Nhân tố trong nước vĩ mô: Điều kiện kinh tế - chính trị, chiến lược và quy hoạch ngành, chính sách xuất nhập khẩu, chính sách thuế, tỷ giá hối đoái, chính sách lãi suất và lạm phát.
  • Nhân tố trong nước vi mô: Quy hoạch ngành tại địa phương, chính sách phát triển sản phẩm của doanh nghiệp, trình độ công nghệ (nuôi trồng, khai thác, bảo quản, chế biến) và tiềm lực marketing.
  • Nhân tố ngoài nước: Quy mô và nhu cầu nhập khẩu của EU, thị hiếu tiêu dùng, rào cản kỹ thuật và thương mại (TBT, SPS, HACCP, ISO, GAP/GlobalGAP, IUU, chống bán phá giá) và thể chế, chính sách thương mại của EU.
• Kinh nghiệm quốc tế: Tổng kết kinh nghiệm phát triển xuất khẩu thủy sản từ ba quốc gia: Trung Quốc (chính sách phát triển mặt hàng chủ đạo theo thị trường, quy hoạch phá thế độc canh), Ấn Độ (hoạt động của Cơ quan Phát triển Xuất khẩu Thủy sản MPEDA, áp dụng tiêu chuẩn bắt buộc HACCP từ cơ quan quản lý), Thái Lan (nâng cấp công nghệ chế biến sâu, kiểm soát nghiêm ngặt dư lượng hóa chất và bảo vệ nguồn lợi).

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận: Vận dụng phương pháp duy vật biện chứng kết hợp duy vật lịch sử, gắn việc phân tích chính sách với điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể theo từng thời kỳ; dựa trên các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước.
• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các báo cáo chính thức của Tổng cục Thủy sản, Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Cổng thông tin WTO-FTA, Cơ quan Thống kê châu Âu (Eurostat) và Đài quan sát Thị trường Thủy sản châu Âu (EUMOFA).
  • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua phương pháp phỏng vấn sâu đối với các nhà quản lý doanh nghiệp thủy sản, cán bộ quản lý thuộc Tổng cục Thủy sản và các chuyên gia nghiên cứu trong ngành.
• Phương pháp xử lý và phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh - đối chiếu chuỗi số liệu theo thời gian, cùng phương pháp phân tích và tổng hợp kinh tế.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ cở lý luận về thủy sản và xuất khẩu thủy sản

Chương này tập trung làm rõ các khái niệm nền tảng về ngoại thương, xuất khẩu, quy mô và chất lượng phát triển xuất khẩu. Tác giả phân tích tính đặc thù sinh học của mặt hàng thủy sản (tính mùa vụ, phụ thuộc điều kiện tự nhiên, đặc tính dễ hư hỏng cần bảo quản lạnh chuyên biệt). Vai trò của xuất khẩu thủy sản được luận giải toàn diện trên ba khía cạnh:

• Kinh tế: Đóng góp vào tăng trưởng GDP, dịch chuyển cơ cấu nông nghiệp nông thôn, phát triển công nghiệp chế biến và logistics phụ trợ, mở rộng quan hệ đối ngoại.
• Xã hội: Giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động ven biển, thúc đẩy xóa đói giảm nghèo qua chuyển đổi mô hình nuôi trồng thâm canh, bán thâm canh.
• Môi trường: Cảnh báo tác động tiêu cực của khai thác quá mức làm cạn kiệt nguồn lợi sinh vật biển và ô nhiễm môi trường nước do chất thải từ nuôi trồng công nghiệp không qua xử lý.

Chương 1 cũng xây dựng hệ thống các nhân tố tác động (vĩ mô, vi mô, nhân tố quốc tế) và đúc kết 4 nhóm bài học kinh nghiệm từ Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan về tổ chức bộ máy xúc tiến, quản trị chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế và tái cấu trúc vùng nuôi bền vững.

Chương 2: Thực trạng phát triển xuất khẩu mặt thủy sản Việt Nam sang thị trường EU

Chương 2 trình bày bức tranh toàn cảnh về hoạt động sản xuất, cơ cấu sản phẩm và thị trường xuất khẩu thủy sản của Việt Nam, trọng tâm là thị trường EU giai đoạn 2016–2021.

Tình hình xuất khẩu chung của Việt Nam:

• Giai đoạn 2016–2020, sản lượng thủy sản tăng từ 6,7 triệu tấn lên 8,4 triệu tấn (tăng gấp 1,25 lần, bình quân tăng 6%/năm). Năm 2020, nuôi trồng đạt 4,6 triệu tấn (chiếm 54%), khai thác đạt 3,85 triệu tấn (chiếm 46%).
• Kim ngạch xuất khẩu tăng từ 7,1 tỷ USD (2016) lên 8,5 tỷ USD (2020), đạt đỉnh 8,8 tỷ USD vào năm 2018 (tốc độ tăng trưởng bình quân 5,3%/năm). Quý III/2021, do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19 làm đứt gãy chuỗi cung ứng tại các tỉnh phía Nam, kim ngạch xuất khẩu giảm 14,9% về trị giá; lũy kế 9 tháng năm 2021 đạt gần 6,2 tỷ USD.

Chỉ tiêu	2016	2017	2018	2019	2020
Tổng sản lượng thủy sản (triệu tấn)	6,70	7,20	7,70	8,20	8,40
Sản lượng nuôi trồng (triệu tấn)	-	-	-	-	4,60
Sản lượng khai thác (triệu tấn)	-	-	-	-	3,85
Tổng kim ngạch xuất khẩu (tỷ USD)	7,10	8,30	8,80	8,60	8,50
Kim ngạch xuất khẩu Tôm (tỷ USD)	3,10	3,85	3,55	3,38	3,73
Kim ngạch xuất khẩu Cá tra (tỷ USD)	1,67	1,78	2,26	2,00	1,50
Kim ngạch xuất khẩu Hải sản (tỷ USD)	2,33	2,67	2,99	3,22	3,20

Cơ cấu mặt hàng và thị trường tiêu thụ:

• Tôm chiếm tỷ trọng lớn nhất (36% đến 50% tổng kim ngạch). Trong 9 tháng đầu năm 2021, xuất khẩu tôm đạt 2,76 tỷ USD (tôm chân trắng chiếm 77,2%, tôm sú chiếm 15,3%, tôm biển chiếm 7,5%).
• Cá tra có xu hướng giảm tỷ trọng từ 32% (2016) xuống 18% (2020), đạt 1,07 tỷ USD trong 9 tháng đầu năm 2021.
• Mặt hàng hải sản chiếm 30–35% tổng kim ngạch, đạt 2,4 tỷ USD trong 9 tháng đầu năm 2021.
• Thị trường: Top 6 thị trường lớn nhất chiếm gần 80% kim ngạch gồm Nhật Bản, Mỹ, Trung Quốc, EU, Hàn Quốc và ASEAN.

Thực trạng xuất khẩu sang thị trường EU:

• Quy mô EU: 27 quốc gia, 447 triệu dân, mức tiêu thụ thủy sản bình quân 24,3 kg/người/năm, tổng nhu cầu nội khối 12,77 triệu tấn/năm.
• Tác động tiêu cực của "thẻ vàng" IUU (áp dụng từ tháng 10/2017): Kim ngạch sang EU giảm liên tiếp. Năm 2019 giảm 12% (-183,5 triệu USD). Năm 2020 chịu tác động kép từ IUU, Brexit và Covid-19 khiến kim ngạch giảm 5,7%, đạt 959 triệu USD. Nếu bị nâng lên "thẻ đỏ", thiệt hại ước tính lên tới 480 triệu USD/năm.
• Tác động của EVFTA (từ 01/8/2020): Xóa bỏ thuế quan về 0% đối với 90% số dòng thuế thủy sản (trước đó chịu thuế lên tới 10,8%), tạo đà phục hồi cho các mặt hàng chủ lực như tôm, cá ngừ, mực và bạch tuộc.

Hạn chế và nguyên nhân:

• Hạn chế: Chất lượng hàng hóa chưa đồng đều, tỷ lệ hàng thô và sơ chế còn cao, giá trị gia tăng thấp; liên kết chuỗi giá trị lỏng lẻo; tỷ lệ đáp ứng quy tắc xuất xứ thuần túy của EVFTA mới đạt khoảng 30%; công nghệ bảo quản sau thu hoạch yếu kém dẫn đến tỷ lệ tổn thất cao (20–25%); hệ thống chính sách còn chồng chéo.
• Nguyên nhân: Tác động của dịch Covid-19 và rào cản IUU; tư duy sản xuất manh mún theo chiều rộng; thiếu nguồn vốn đầu tư công nghệ chế biến sâu; năng lực xúc tiến thương mại và nghiên cứu thị trường của doanh nghiệp còn hạn chế.

Chương 3: Định hướng và giải pháp phát triển xuất khẩu mặt hàng thủy sản của Việt Nam sang thị trường EU

Chương này xác định quan điểm phát triển bền vững theo chiều sâu, nâng cao giá trị gia tăng, cân bằng giữa nuôi trồng, khai thác và bảo vệ môi trường sinh thái đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Đề tài xây dựng 4 nhóm giải pháp thực thi và 2 nhóm kiến nghị:

1. Nâng cao chất lượng nguồn hàng: Hoàn thiện quy hoạch vùng nuôi chuyên canh tập trung; kiểm soát nghiêm ngặt dư lượng hóa chất, kháng sinh; ứng dụng công nghệ nuôi tiên tiến (biofloc, tuần hoàn nước); đổi mới công nghệ bảo quản sau thu hoạch bằng công nghệ bao gói khí quyển biến đổi (MAP) để giảm tỷ lệ hao hụt.
2. Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp: Chuyển dịch cơ cấu sản phẩm sang chế biến sâu và sản phẩm ăn liền; xây dựng hệ thống quản lý chất lượng đạt chuẩn HACCP, ISO, GlobalGAP; xây dựng thương hiệu thủy sản quốc gia.
3. Đẩy mạnh xúc tiến thương mại: Khai thác kênh phân phối bán lẻ và hệ thống siêu thị tại EU; nghiên cứu kỹ thị hiếu tiêu dùng gia đình hậu Covid-19; chủ động cập nhật các rào cản kỹ thuật TBT và SPS.
4. Tận dụng ưu đãi EVFTA và gỡ bỏ thẻ vàng IUU: Tăng cường kiểm soát tàu cá, lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS), truy xuất nguồn gốc hải sản khai thác để EC sớm gỡ bỏ thẻ vàng; chủ động đáp ứng tiêu chí xuất xứ thuần túy để hưởng thuế suất 0%.
5. Kiến nghị đối với Nhà nước và Hiệp hội: Nhà nước cần rà soát chính sách pháp luật, đơn giản hóa thủ tục kiểm tra chuyên ngành và hải quan, hỗ trợ tín dụng và đào tạo nhân lực. Doanh nghiệp và Hiệp hội VASEP cần tăng cường liên kết chuỗi, trao đổi thông tin phòng vệ thương mại và hỗ trợ pháp lý.

---

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu chính:
  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phát triển xuất khẩu thủy sản trên cả phương diện quy mô sản lượng và chất lượng chuỗi dịch vụ logistics.
  • Lượng hóa chi tiết thực trạng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam giai đoạn 2016–2020 và 9 tháng đầu năm 2021 qua các chỉ tiêu: sản lượng (đạt 8,4 triệu tấn năm 2020), kim ngạch xuất khẩu toàn ngành (8,5 tỷ USD năm 2020), cơ cấu sản phẩm (tôm chiếm 36–50%, hải sản chiếm 30–35%, cá tra giảm còn 18%).
  • Đánh giá cụ thể tác động của rào cản phi thuế quan tại EU, chỉ rõ mức độ sụt giảm kim ngạch do thẻ vàng IUU (giảm 12% năm 2019; giảm 5,7% còn 959 triệu USD năm 2020) và nguy cơ thiệt hại 480 triệu USD/năm nếu bị phạt thẻ đỏ; đồng thời phân tích cơ hội từ Hiệp định EVFTA khi cắt giảm 90% số dòng thuế về 0%.
• Đóng góp của đề tài:
  • Cung cấp góc nhìn thực tiễn về giai đoạn bản lề 2020–2021 khi ngành thủy sản đồng thời chịu tác động đa chiều từ đại dịch Covid-19, thẻ vàng IUU, sự kiện Brexit và cơ hội mới từ Hiệp định EVFTA.
  • Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ kết hợp giữa quản lý vĩ mô của Nhà nước và nâng cao năng lực nội tại của doanh nghiệp, bám sát các tiêu chuẩn kỹ thuật đặc thù của thị trường EU.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Chuỗi số liệu năm 2021 trong khóa luận mới dừng lại ở phạm vi 9 tháng đầu năm do giới hạn thời điểm hoàn thành nghiên cứu.
  • Các giải pháp đề xuất tập trung chủ yếu ở cấp độ chính sách vĩ mô và định hướng ngành, chưa đi sâu giải quyết bài toán tài chính và chi phí kỹ thuật chi tiết cho từng phân khúc quy mô doanh nghiệp vừa và nhỏ.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục cập nhật và đánh giá toàn diện chuỗi số liệu sau khi Hiệp định EVFTA hoàn tất các lộ trình cắt giảm thuế quan sâu hơn.
  • Nghiên cứu định lượng tác động kinh tế sau thời điểm Việt Nam hoàn thành các khuyến nghị của EC để gỡ bỏ cảnh báo thẻ vàng IUU.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh tế, Quản lý kinh tế, Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế và Luật kinh tế đang thực hiện các đề tài nghiên cứu về ngoại thương và hội nhập kinh tế quốc tế.
  • Cán bộ nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách tại các cơ quan quản lý nông nghiệp, thương mại và các hiệp hội ngành hàng thủy sản.
• Nội dung giá trị:
  • Khung phân tích các nhân tố vĩ mô và vi mô chi phối hoạt động xuất khẩu mặt hàng nông - thủy sản.
  • Hệ thống số liệu thống kê về sản lượng, kim ngạch, thị phần của ngành thủy sản Việt Nam giai đoạn 2016–2021.
  • Phân tích chi tiết về các rào cản kỹ thuật đặc thù của EU (IUU, SPS, TBT) và kinh nghiệm thực tiễn từ các quốc gia xuất khẩu cạnh tranh trong khu vực.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận đánh giá tác động cụ thể của cảnh báo "thẻ vàng" IUU từ Ủy ban châu Âu (EC) như thế nào?
Khóa luận chỉ rõ: Kể từ khi EC rút thẻ vàng vào tháng 10/2017, thủy hải sản Việt Nam xuất khẩu sang EU bị kiểm soát 100% thay vì kiểm tra xác suất. Hệ quả là kim ngạch xuất khẩu sang EU giảm liên tục: năm 2019 giảm 12% (tương đương 183,5 triệu USD); năm 2020 giảm 5,7% so với 2019, xuống còn 959 triệu USD. Nếu không khắc phục và bị chuyển sang "thẻ đỏ", thủy sản Việt Nam sẽ phải đối mặt với lệnh cấm thương mại từ EC, ước tính thiệt hại khoảng 480 triệu USD mỗi năm.

2. Tỷ trọng và biến động kim ngạch giữa các mặt hàng thủy sản chủ lực của Việt Nam (tôm, cá tra, hải sản) giai đoạn 2016–2020 được ghi nhận ra sao?
Trong giai đoạn 2016–2020: Tôm là mặt hàng chiếm tỷ trọng cao nhất và tăng trưởng ổn định nhất, kim ngạch tăng từ 3,1 tỷ USD lên 3,73 tỷ USD (chiếm từ 36% đến 50% tổng kim ngạch). Xuất khẩu cá tra có xu hướng giảm từ 1,67 tỷ USD xuống 1,5 tỷ USD, kéo tỷ trọng trong tổng ngành giảm mạnh từ 32% xuống còn 18%. Mặt hàng hải sản tăng trưởng từ 2,33 tỷ USD lên 3,2 tỷ USD, duy trì tỷ trọng ổn định từ 30% đến 35%.

3. Hiệp định EVFTA mang lại những lợi thế cụ thể nào về thuế quan cho thủy sản Việt Nam khi tiếp cận thị trường EU?
Khi EVFTA có hiệu lực từ ngày 01/8/2020, mức cắt giảm thuế về 0% được áp dụng cho khoảng 90% số dòng thuế xuất khẩu sang EU. Trước khi có hiệp định, thủy sản Việt Nam phải chịu mức thuế nhập khẩu lên tới 10,8%. Việc dỡ bỏ thuế quan giúp các mặt hàng có thế mạnh như tôm, cá ngừ, mực và bạch tuộc gia tăng đáng kể năng lực cạnh tranh về giá so với các đối thủ chưa có hiệp định thương mại với EU.

4. Khóa luận chỉ ra nguyên nhân chính nào khiến doanh nghiệp thủy sản Việt Nam mới chỉ tận dụng được khoảng 30% ưu đãi từ các FTA?
Nguyên nhân chủ yếu do quy định về quy tắc xuất xứ trong các FTA thế hệ mới rất phức tạp. Đơn cử như Hiệp định EVFTA yêu cầu sản phẩm phải có xuất xứ thuần túy từ Việt Nam hoặc sử dụng nguyên liệu nhập khẩu trực tiếp từ EU. Trong khi đó, ngành chế biến thủy sản trong nước (đặc biệt là chế biến tôm và hải sản) vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu từ các quốc gia ngoài khối EU, dẫn đến việc không đáp ứng được tiêu chí để hưởng ưu đãi thuế suất.

5. Tác giả đã tổng kết những bài học kinh nghiệm nào từ Trung Quốc, Ấn Độ và Thái Lan để phát triển xuất khẩu thủy sản?
Nghiên cứu rút ra các kinh nghiệm: Trung Quốc tập trung xây dựng mặt hàng chủ đạo riêng cho từng thị trường mục tiêu và quy hoạch lại vùng nuôi để phá thế độc canh; Ấn Độ thành lập cơ quan chuyên trách phát triển xuất khẩu MPEDA và bắt buộc áp dụng tiêu chuẩn HACCP trên toàn hệ thống chế biến; Thái Lan chú trọng nâng cấp công nghệ chế biến sâu, kiểm soát chặt chẽ dư lượng hóa chất và duy trì chính sách tỷ giá linh hoạt nhằm hỗ trợ xuất khẩu.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Minh đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển xuất khẩu thủy sản và phân tích thực trạng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường EU giai đoạn 2016–2021. Công trình làm rõ các cơ hội từ Hiệp định EVFTA cùng những thách thức nghiêm trọng từ rào cản kỹ thuật, đặc biệt là cảnh báo thẻ vàng IUU và sự phân tán trong chuỗi cung ứng nguyên liệu nội địa. Hệ thống giải pháp được đề xuất mang tính đồng bộ, cung cấp cơ sở tham khảo cho công tác quản lý nhà nước và định hướng nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thủy sản Việt Nam đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ CỞ LÝ LUẬN VỀ THỦY SẢN VÀ XUẤT KHẨU THỦY SẢN. Khái niệm về xuất khẩu và phát triển xuất khẩu  Khái niệm về xuất khẩu Thương mại quốc tế là sự trao đổi hàng hóa và dịch vụ (hàng hóa hữu hình và vô hình) giữa các quốc gia, thông qua mua bán, lấy tiền tệ làm môi giới, tuân theo nguyên tắc trao đổi ngang giá nhằm đưa lại lợi ích cho các bên. Thương mại quốc tế bao gồm nhiều hoạt động khác nhau. Trên góc độ quốc gia đó chính là hoạt động ngoại thương.

Ngoại thương bao gồm các hoạt động như xuất khẩu và nhập khẩu hàng hóa, ngoài ra còn có gia công tái xuất khẩu và xuất khẩu tại chỗ. Như vậy, xuất khẩu là một trong những hoạt động của thương mại quốc tế. Từ đó có thể đưa ra khái niệm, xuất khẩu là việc bán hàng hóa và dịch vụ (có thể là hữu hình và vô hình) cho một quốc gia khác trên cơ sở dùng tiền tệ làm cơ sở thanh toán. Trong đó, hàng hóa hữu hình có thể là nguyên vật liệu, máy móc, thiết bị, lương thực, thực phẩm, các loại hàng tiêu dùng,…Hàng hóa vô hình có thể là: các bí quyết công nghệ, bằng sáng chế, phát minh, phần mềm máy tính, các dịch vụ lắp ráp thiết bị, dịch vụ du lịch, độc quyền tác giả, độc quyền nhãn hiệu, thương hiệu,… Tóm lại, có thể hiểu xuất khẩu là hoạt động trao đổi hàng hóa và dịch vụ của một quốc gia khác trên thế giới dưới hình thức mua bán thông qua các quan hệ thị trường.

 Khái niệm về phát triển xuất khẩu Là tổng hợp các cách thức, biện pháp, chính sách, công cụ và phương tiện của nhà nước và doanh nghiệp xuất khẩu áp dụng nhằm tạo ra các cơ hội và khả năng để tăng sản lượng cũng như giá trị của mặt hàng xuất khẩu ra thị trường nước ngoài. Các biện pháp, chính sách của nhà nước thường gián tiếp kích thích phát triển xuất khẩu thủ sản mạnh hơn, còn các biện pháp thúc đẩy xuất khẩu của doanh nghiệp sẽ trực tiếp tạo ra sự tăng trưởng mạnh hơn cho xuất khẩu của quốc gia. Dựa vào quá trình tái sản xuất mở rộng, hoạt động phát triển xuất khẩu bao gồm: phát triển về quy mô và phát triển về mảng chất lượng (dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu). Phát triển về quy mô: Tăng quy mô xuất khẩu dựa trên sự tăng về sản lượng, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của quốc gia trong một khoảng thời gian nhất định.

Các chính sách, biện pháp làm tăng quy mô xuất khẩu là gia tăng sản xuất và tăng nguồn cung xuất khẩu. Phát triển vể chất lượng: Tăng chất lượng xuất khẩu dựa trên sự tăng giá trị hàng xuất khẩu nhờ vào các dịch vụ hỗ trợ cho xuất khẩu. Các dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu 5 Luan van (logistics) là dịch vụ được bắt đầu ngay từ quá trình trình nhập nguyên vật liệu làm đầu vào cho sản xuất, sản xuất ra hàng hóa, đưa hàng hóa vào các kênh lưu thông và phân phối đến tay người tiêu dùng cuối cùng. Các dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu bao gồm một chuỗi các hoạt động như: lưu trữ hàng hóa, bao bì, đóng gói, kho bãi, làm thủ tục hải quan, luân chuyển hàng hóa,… 1.

Một số vấn đề cơ bản về thủy sản và xuất khẩu thủy sản 1. Các khái niệm về thủy sản  Khái niệm thủy sản Theo Luật Thủy sản 2017: Nguồn lợi thủy sản là tài nguyên sinh vật trong vùng nước tự nhiên có giá trị kinh tế, khoa học, du lịch, giải trí. Nguồn lợi thủy sản có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái tự nhiên và phát triển kinh tế thủy sản, bảo đảm cho sự cân bằng sinh học trong thủy vực, cung cấp thực phẩm cho cuộc sống cộng đồng và phát triển ngành du lịch sinh thái biển. Thủy sản là sinh vật sống có ở nhiều vùng nước khác nhau như nước ngọt, nước mặn, nước lợ,…với số lượng lớn và đa dạng về loài tạo nên sự đa dạng sinh học.

Các loài thủy sản quý hiếm như: rùa biển, các rạn san hô, các loài cá quý hiếm …có giá trị được nghiên cứu khoa học, bảo tồn và lưu trữ nguồn gen. Một số động vật thủy sản có giá trị xuất khẩu hoặc giá trị kinh tế là: tôm càng xanh, tôm thẻ chân trắng, tôm hùm, cá ba sa, cá tra, cá tầm, cá song, cá hồi,. đóng góp tỷ trọng không nhỏ trong xuất khẩu ngành thủy sản. Hoạt động thủy sản: là hoạt động bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản; nuôi trồng thủy sản; khai thác thủy sản; chế biến, mua, bán, xuất khẩu, nhập khẩu thủy sản.

Trong các hoạt động thủy sản, thông dụng nhất là hoạt động đánh bắt, nuôi trồng và khai thác các loại cá. Một số loài là cá trích, cá tuyết, cá cơm, cá ngừ, cá bơn, tôm, cá hồi, hàu và sò điệp có năng suất khai thác cao. Khai thác thủy sản là việc khai thác nguồn lợi thủy sản trên biển, sông, hồ, đầm, phá và các vùng nước tự nhiên khác. Gần 90% của ngành thủy sản của thế giới được khai thác từ biển và đại dương, so với sản lượng thu được từ các vùng nước nội địa.

Đối với nuôi trồng, theo tổ chức FAO thì việc nuôi trồng thủy sản là nuôi các thủy sinh vật trong môi trường nước ngọt và lợ, mặn, bao gồm áp dụng các kỹ thuật vào quy trình nuôi nhằm nâng cao năng suất thủy sản. Ðất để nuôi trồng thủy sản là đất có mặt nước nội địa, bao gồm ao, hồ, đầm, phá, sông, ngòi, kênh, rạch; đất có mặt nước ven biển; đất bãi bồi ven sông, ven biển; đất sử dụng cho kinh tế trang trại; đất phi nông nghiệp cho thuê để nuôi trồng thủy sản.  Mặt hàng thủy sản 6 Luan van Mặt hàng thủy sản: Mặt hàng thủy sản hay sản phẩm thủy sản là sản phẩm của các doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh hàng thủy sản, sản phẩm thủy sản được hình thành nên từ các nguyên liệu thủy sản khác nhau như cá, tôm, mực, trai, ốc,. Đối tượng sản xuất của mặt hàng thủy sản là sinh vật nên phải tuân theo các quy luật sinh học và quy luật tự nhiên làm cho chúng có tính biến động cao.

Mặt hàng thủy sản chịu tác động và ảnh hưởng lớn của các điều kiện về tự nhiên như đất đai, môi trường nước, dòng chảy, thời tiết, khí hậu,…Mọi điều kiện tự nhiên đều tác động trực tiếp đến sự sinh trưởng và phát triển. Nếu điều kiện tự nhiên thuận lợi thủy sản sẽ sinh trưởng bình thường, cho sản lượng cao, chất lượng tốt. Ngược lại, nếu điều kiện tự nhiên không thuận lợi như nắng nóng kéo dài, giá rét, hạn hán hoặc bão lụt,.sẽ ảnh hưởng đến sản lượng và chất lượng thủy sản. Vì vậy mà sản xuất thủy sản mang tính thời vụ cao.

Mặt hàng thủy sản xuất khẩu: Hàng thủy sản được sản xuất ra không bán cho thị trường nội địa mà phục vụ nhu cầu của thị trường nước ngoài được gọi là thủy sản xuất khẩu, hoặc hàng thủy sản của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài được sản xuất trong các khu chế xuất bán tại thị trường trong nước cũng được gọi là thủy sản xuất khẩu. Tuy nhiên, đề tài này chỉ tập trung xem xét hàng thủy sản được sản xuất trong nước và xuất khẩu ra thị trường nước ngoài. Mặt hàng chủ lực của các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản hiện nay bao gồm cá tra, cá hồi, basa, tôm, mực, bạch tuộc,…  Đặc điểm của mặt hàng thủy sản xuất khẩu: Sản phẩm thủy sản xuất khẩu sau khi thu hoạch hoặc đánh bắt có đặc trưng tiêu biểu là dễ hư hỏng và thay đổi chất lượng vì chúng đều là những sản phẩm sinh vật bị tách ra khỏi môi trường sống, và mỗi sản phẩm khác nhau yêu cầu cách thức bảo quản khác nhau. Vì đặc tính của các sản phẩm thủy sản nên việc đóng gói và lưu trữ đúng cách để đảm bảo tuân thủ theo các tiêu chuẩn dành cho hàng hóa xuất khẩu là bắt buộc.

Mặt hàng thủy sản xuất khẩu hiện nay chủ yếu là hàng thô, sơ chế và bảo quản chủ yếu là đông lạnh nên chất lượng bị giảm dần trong quá trình xuất khẩu. Để tránh tổn thất trong sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm đòi hỏi phải liên hệ chặt chẽ giữa các khâu từ khai thác nuôi trồng, chế biến đến bảo quản và kinh doanh tiêu thụ sản phẩm, đầu tư cơ sở hạ tầng dịch vụ một cách đồng bộ. Chất lượng của mặt hàng thủy sản xuất khẩu tác động trực tiếp đến sức khỏe của người tiêu dùng. Chính vì vậy, tại các quốc gia phát triển nơi nhập khẩu mặt hàng thủy sản càng có nhiều yêu cầu được đặt ra đối với thủy sản nhập khẩu về tiêu chuẩn chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm, kiểm dịch, xuất xứ,…Do đó, để có thể tiếp cận các thị trường này, các doanh nghiệp phải đáp ứng được tiêu chuẩn mà họ đặt ra.

7 Luan van  Phân loại mặt hàng thủy sản xuất khẩu Mặt hàng thủy sản xuất khẩu cũng được phân loại theo nhiều cách: - Phân loại thủy sản được dựa trên cấu tạo loài, môi trường sống và khí hậu: nhóm cá, nhóm giáp xác, nhóm động vật thân mềm, nhóm rong, nhóm bò sát. - Phân loại theo môi trường nước: Thủy sản nước ngọt, thủy sản nướTHuc lợ, thủy sản nước mặn hay hải sản. - Phân loại theo nguồn gốc: Thủy sản tự nhiên, thủy sản nuôi trồng. - Phân loại theo mức độ chế biến: thủy sản nguyên liệu, thủy sản sơ chế, thủy sản chế biến, thủy sản ăn trực tiếp,… Hay theo cách phân loại của Tổ chức Hải quan Thế giới, thường được gọi tắt là hệ thống hài hòa hoặc Hệ thống HS, là hệ thống được tiêu chuẩn hóa quốc tế về tên gọi và mã số.

Các mặt hàng thủy sản phần lớn được chia làm 2 nhóm chủ yếu, nhóm HS 03 và HS 16 (trừ 1601). Vai trò của xuất khẩu thủy sản a. Về mặt kinh tế  Tăng trưởng và phát triển kinh tế Xuất khẩu thủy sản đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy kinh tế thủy sản phát triển nói riêng và sự tăng trưởng kinh tế nói chung. Trong nhiều năm nay, ngành thủy sản là một trong những ngành có giá trị kim ngạch xuất khẩu lớn trong tổng kim ngạch quốc gia và là ngành xuất khẩu có thế mạnh đối với các nước đang phát triển.