Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TIÊU THỤ SẢN PHẨM 1. Thị trường tiêu thụ, thị trường tiêu thụ nội địa và phát triển thị trường tiêu thụ nội địa 1. Thị trường tiêu thụ Theo nghĩa hẹp, hoạt động tiêu thụ sản phẩm (bán hàng) là quá trình chuyển giao hàng hóa cho khách hàng và nhận tiền từ họ. Quá trình này có thể xảy ra khi người có cung hàng hoá tìm người có cầu hàng hoá hoặc người có nhu cầu hàng hoá tìm người có cung hàng hoá, hai bên tiến hành thương lượng và thoả thuận về nội dung và điều kiện mua bán.
Sau khi đã thống nhất về các điều kiện, người mua trả tiền và người bán tiến hành giao hàng. Trong điều kiện kinh tế thị trường, hoạt động bán hàng (tiêu thụ sản phẩm) của doanh nghiệp không chỉ đơn thuần là hoạt động chuyển giao hàng hoá và nhận tiền mà hiểu theo nghĩa rộng hơn: Đó là một quá trình từ tìm hiểu nhu cầu của khách hàng trên thị trường, tổ chức mạng lưới bán hàng, xúc tiến bán hàng với một loạt hoạt động hỗ trợ, tới thực hiện những dịch vụ sau bán hàng. Xét trên khía cạnh về luân chuyển tiền vốn thì tiêu thụ sản phẩm chính là một quá trình chuyển hóa hình thái giá trị của vốn từ hình thái sản phẩm hàng hóa sang hình thái tiền tệ. Sản phẩm hàng hóa chỉ được coi là tiêu thụ khi hàng hoá đã chính thức chuyển quyền sở hữu từ người bán sang người mua.
Hoạt động tiêu thụ sản phẩm có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với hoạt động sản xuất kinh doanh của một doanh nghiệp sản xuất. Hoạt động tiêu thụ của doanh nghiệp được đẩy nhanh, gặp nhiều thuận lợi và có hiệu quả thì vốn của doanh nghiệp mới được quay vòng nhanh, sử dụng vốn có hiệu quả, hoạt động sản xuất của doanh nghiệp mới có thể diễn ra một cách liên tục và không bị gián đoạn do phải ngừng sản xuất chờ tiêu thụ hàng hoá, từ đó mang lại lợi nhuận cho doanh nghiệp. Toàn bộ hoạt động tiêu thụ sản phẩm đều diễn ra trên thị trường, thị trường ra đời gắn liền với sản xuất hàng hoá, là môi trường để tiến hành các hoạt động tiêu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 thụ của mọi doanh nghiệp, là tổng hợp các mối quan hệ kinh tế phát sinh liên quan đến hoạt động tiêu thụ. Hiện nay trong nền kinh tế thị trường, thị trường không chỉ là địa điểm cụ thể để gặp gỡ trực tiếp giữa người mua và người bán mà doanh nghiệp và khách hàng có thể chỉ giao dịch, thoả thuận với nhau thông qua các phương tiện thông tin viễn thông hiện đại mà không phải gặp gỡ trực tiếp, cùng với sự phát triển của sản xuất hàng hoá, quan điểm về thị trường ngày càng trở lên phong phú và đa dạng, có một số quan điểm phổ biến về thị trường như sau: - Theo định nghĩa của kinh tế học: Thị trường là biểu hiện thu gọn của quá trình mà thông qua đó các quyết định của công ty về sản xuất ra cái gì, sản xuất như thế nào và các quyết định của người công nhân về việc làm bao lâu, cho ai đều được dung hoà bằng sự điều chỉnh giá cả (Vũ Kim Dung, 2012).
- Theo quan điểm marketing: Thị trường của một doanh nghiệp hoặc một ngành kinh doanh chính là tập hợp khách hàng hiện tại và tiềm năng của doanh nghiệp hoặc ngành kinh doanh, những người có mong muốn, có khả năng mua và có điều kiện thực hiện hành vi mua sản phẩm của họ. Theo khái niệm này, thị trường chứa tổng số cung và cầu về một loại hàng hoá, nhóm hàng nào đó. Thị trường bao gồm cả yếu tố không gian và thời gian. Trên thị trường luôn diễn ra các hoạt động mua bán hàng hoá bằng tiền tệ.
Theo khái niệm này thị trường chứa toàn bộ tổng số cung, tổng số cầu và cơ cấu của tổng cung và cầu về một loại hàng hoá, nhóm hàng nào đó. Thị trường bao gồm cả yếu tố không gian và thời gian. Trên thị trường luôn diễn ra các hoạt động mua bán và các quan hệ tiền tệ. Để sản xuất kinh doanh có hiệu quả thì một trong những điều kiện cơ bản là doanh nghiệp phải hiểu biết về thị trường và việc nghiên cứu phân loại thị trường là rất cần thiết và quan trọng.
Có 4 cách phân loại thị trường phổ biến như sau: * Phân loại theo phạm vi lãnh thổ: - Thị trường địa phương: là tập hợp những khách hàng trong phạm vi địa phương nơi thuộc địa phận phân bố của doanh nghiệp. - Thị trường vùng: Là tập hợp những khách hàng ở một vùng địa lý nhất định. Vùng này thường là một khu vực địa lý rộng lớn có sự đồng nhất về kinh tế - xã hội. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 - Thị trường toàn quốc: Là tập hợp các khách hàng trong phạm vi một quốc gia.
Hàng hoá và dịch vụ được lưu thông trên tất cả các vùng, các địa phương của quốc gia đó. - Thị trường quốc tế: Là nơi diễn ra các giao dịch buôn bán hàng hóa và dịch vụ giữa các chủ thể kinh tế thuộc các quốc gia khác nhau. Việc phân loại thị trường theo phạm vi lãnh thổ giúp doanh nghiệp xác định được thị trường mà doanh nghiệp hoạt động cũng như đặc điểm của thị trường, phạm vi lãnh thổ là một trong những yếu tố có ảnh hưởng mạnh mẽ đến đặc điểm tiêu dùng. Những tác động ảnh hưởng này chủ yếu liên quan mật thiết đến tập quán và thị hiếu tiêu dùng của dân cư bởi các khu vực khác nhau thường có sự khác biệt nhất định về phong tục, tập quán, đặc điểm, thói quen tiêu dùng.
Ngoài những yếu tố đó thì sự hiểu biết về luật pháp, thông lệ quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng nếu doanh nghiệp muốn phát triển thị trường quốc tế. * Phân loại theo mối quan hệ giữa người mua và người bán: - Thị trường cạnh tranh hoàn hảo: Thị trường cạnh tranh hoàn hảo là thị trường có nhiều người mua và nhiều người bán cùng một loại hàng hoá, dịch vụ. Hàng hoá, dịch vụ đó mang tính đồng nhất và giá cả là do thị trường quyết định. - Thị trường cạnh tranh không hoàn hảo: Trên thị trường có nhiều người mua và người bán cùng một loại sản phẩm, hàng hóa nhưng chúng không đồng nhất.
Loại sản phẩm, hàng hóa đó có nhiều mẫu mã, kiểu dáng, kích thước, bao bì, nhãn hiệu khác nhau. Giá cả được ấn định một cách linh hoạt theo tình hình tiêu thụ trên thị trường. - Thị trường độc quyền: Trên thị trường chỉ có một hoặc một nhóm người liên kết với nhau để sản xuất ra một loại hàng hóa. Do đó họ có thể kiểm soát hoàn toàn số lượng hàng hoá dự định bán ra trên thị trường cũng như giá cả của hàng hoá đó.
Việc xác định được thị trường mà doanh nghiệp hoạt động kinh doanh là thị trường cạnh tranh hoàn hảo, thị trường cạnh tranh không hoàn hảo hay thị trường độc quyền có vai trò vô cùng quan trọng đối với doanh nghiệp, giúp doanh nghiệp đưa ra chiến lược kinh doanh và định giá bán sản phẩm một cách chuẩn xác để đạt được mục tiêu đã đề ra. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 * Phân loại theo mục đích sử dụng của hàng hóa: - Thị trường tư liệu sản xuất: Trên thị trường này hàng hóa lưu thông chính là các loại tư liệu sản xuất như nguyên nhiên vật liệu, năng lượng, động lực, máy móc thiết bị. - Thị trường tư liệu tiêu dùng: Trên thị trường này, hàng hóa lưu thông là các vật phẩm tiêu dùng phục vụ trực tiếp nhu cầu tiêu dùng của dân cư như quần áo, các loại thức ăn chế biến, đồ dùng dân dụng. Mỗi loại thị trường có quy luật vận động và phát triển riêng, đòi hỏi khi tham gia thị trường doanh nghiệp phải hiểu rõ thị trường mà mình đang hoạt động, nắm chắc và vận dụng đúng quy luật vận động và phát triển của thị trường để thực hiện động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp một cách có hiệu quả.
* Phân loại theo quá trình tái sản xuất của doanh nghiệp: - Thị trường đầu vào: Là thị trường mà doanh nghiệp thực hiện các giao dịch trao đổi mua bán nhằm mua các yếu tố đầu vào cần thiết cho sản xuất. Doanh nghiệp cần bao nhiêu yếu tố đầu vào thì sẽ tham gia bấy nhiêu thị trường đầu vào (thị trường lao động, thị trường tài chính - tiền tệ, thị trường khoa học công nghệ, thị trường bất động sản). - Thị trường đầu ra: Là thị trường mà doanh nghiệp thực hiện các giao dịch nhằm bán các sản phẩm sản xuất ra của doanh nghiệp mình. Tuỳ theo tính chất sử dụng sản phẩm của doanh nghiệp mà thị trường đầu ra là tư liệu sản xuất hay thị trường tư liệu tiêu dùng.
Mỗi doanh nghiệp tồn tại và hoạt động trong nền kinh tế đều có thị trường đầu vào và thị trường đầu ra để đáp ứng nhu cầu sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên, vai trò của doanh nghiệp trên hai thị trường này là hoàn toàn khác nhau, đòi hỏi cách hành xử cũng như quyết định kinh doanh đưa ra đối với từng loại thị trường là khác nhau. * Phân loại theo cách thức phát triển thị trường: - Thị trường theo chiều rộng: là sự mở rộng thị trường về phạm vi địa lý, gia tăng quy mô sản xuất và kinh doanh, mở rộng chủng loại sản phẩm bán ra, tăng số lượng khách hàng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 - Thị trường theo chiều sâu: là tập trung khai thác thị trường hiện tại bằng yếu tố chất lượng, chất lượng sản phẩm, chất lượng dịch vụ và hệ thống phân phối, từ đó gia tăng doanh số tiêu thụ, sự thoả mãn, hài lòng của khách hàng.
Phân loại thị trường theo cách thức tiêu thụ là một trong những cách phân loại được sử dụng nhiều nhất cho mục đích phát triển thị trường của doanh nghiệp, với cách phân loại này có thể giúp doanh nghiệp xác định vị thế của mình, năng lực và khả năng hiện có để lựa chọn cho mình cách thức phát triển thị trường phù hợp trong từng giai đoạn phát triển của doanh nghiệp. Đối với hoạt động sản xuất hàng hoá, kinh doanh và quản lý kinh tế, thị trường có vai trò quan trọng, là chiếc cầu nối của sản xuất và tiêu dùng và là khâu quan trọng nhất của quá trình tái sản xuất hàng hoá.