CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ CỦA NHTM 1. Tổng quan về hoạt động thanh toán quốc tế 1. Khái niệm thanh toán quốc tế Theo Bách khoa toàn thư trên Wikipedia, Thanh toán Quốc tế (TTQT) là một trong những hoạt động quan trọng của ngân hàng trong việc xử lý thanh toán giữa các bên mua và bán hàng trong lĩnh vực thương mại quốc tế. Tuy nhiên, cũng có các trường hợp đặc biệt khi thanh toán quốc tế không cần sự can thiệp của ngân hàng truyền thống, mà thực hiện thông qua các phương tiện tiền mã hóa như Bitcoin hoặc Ethereum.
Theo định nghĩa, thanh toán quốc tế xuất hiện khi có một quan hệ thương mại giữa các bên ở các quốc gia khác nhau, và ngân hàng thường đóng vai trò trung gian trong việc thực hiện thanh toán giữa họ. Các giao dịch thanh toán quốc tế có thể xảy ra giữa các cá nhân, tổ chức, hoặc giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ. Tác giả Nguyễn Văn Tiến (2017), Thanh toán Quốc tế (TTQT) là quá trình thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền lợi liên quan đến tiền tệ từ các giao dịch kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức và cá nhân của một quốc gia với các bên ở các quốc gia khác, hoặc giữa một quốc gia và các tổ chức quốc tế, thông qua các ngân hàng của các quốc gia liên quan. Khái niệm này phản ánh sự phục vụ cho cả hai lĩnh vực hoạt động kinh tế và phi kinh tế.
Do đó, trong thực tế tại các Ngân hàng thương mại, TTQT thường được phân chia thành hai lĩnh vực rõ ràng: thanh toán trong thương mại quốc tế (còn được gọi là thanh toán mậu dịch) và thanh toán ngoài thương mại (tức là thanh toán phi mậu dịch). Thanh toán trong thương mại quốc tế là quá trình chi trả dựa trên các giao dịch xuất nhập khẩu hàng hóa và cung cấp dịch vụ thương mại cho các đối tác nước ngoài theo giá cả được xác định trên thị trường quốc tế. Các hợp đồng thương mại quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các giao dịch mua bán và thanh toán giữa các bên. 12 Trong khi đó, thanh toán phi ngoại thương là quá trình chi trả không liên quan đến giao dịch xuất nhập khẩu hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ thương mại cho các đối tác nước ngoài, tức là thanh toán cho các hoạt động không mang tính thương mại.
Điều này có thể bao gồm trợ cấp từ cá nhân nước ngoài cho cá nhân trong nước, nguồn tài trợ từ tổ chức từ thiện quốc tế cho các tổ chức trong nước, hoặc việc thanh toán các chi phí liên quan đến hoạt động ngoại giao ở nước ngoài. Đặc điểm của thanh toán quốc tế Trầm Thị Xuân Hương (2014) cho rằng, hoạt động thanh toán quốc tế có các đặc điểm cơ bản sau : - Tuân thủ pháp luật và tập quán quốc tế: là yếu tố quan trọng trong hoạt động thanh toán quốc tế. Các hành động thanh toán không chỉ phải tuân thủ các quy định của pháp luật quốc gia mà còn phải tuân thủ các tiêu chuẩn và quy định quốc tế. Điều này giúp tạo ra một môi trường kinh doanh quốc tế ổn định và đáng tin cậy cho các bên tham gia.
- Thực hiện qua hệ thống ngân hàng: là phương thức phổ biến để thực hiện các giao dịch thanh toán quốc tế. Việc này mang lại các lợi ích như tính an toàn cao, tốc độ nhanh chóng và hiệu quả trong quá trình chi trả và nhận thanh toán. Điều này là do hệ thống ngân hàng cung cấp các dịch vụ và cơ chế pháp lý chặt chẽ, đồng thời đảm bảo sự minh bạch và đáng tin cậy trong quản lý tài chính giữa các bên tham gia trong giao dịch quốc tế. - Sử dụng các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt: là một thực tiễn phổ biến trong hoạt động thanh toán quốc tế.
Các công cụ như hối phiếu, kỳ phiếu và séc thường được ưu tiên hơn việc sử dụng tiền mặt trực tiếp. Điều này giúp tăng tính linh hoạt và thuận tiện trong quá trình thanh toán, đồng thời giảm rủi ro liên quan đến việc vận chuyển và bảo quản tiền mặt. - Ảnh hưởng của tỷ giá hối đoái: Hoạt động thanh toán quốc tế chịu sự ảnh hưởng của tỷ giá hối đoái và dự trữ ngoại hối quốc gia, do ít nhất một trong hai bên liên quan đến ngoại tệ. - Sử dụng tiếng Anh: Ngôn ngữ chính được sử dụng trong hoạt động thanh 13 toán quốc tế là tiếng Anh, giúp tạo điều kiện thuận lợi cho giao tiếp và hiểu biết giữa các bên.
- Giải quyết tranh chấp theo luật quốc tế hoặc thỏa thuận của các bên: Trong trường hợp có tranh chấp, thường sẽ áp dụng luật quốc tế hoặc luật của một quốc gia thứ ba, hoặc thỏa thuận thông qua các phương thức như trọng tài hay tòa án. Vai trò của hoạt động thanh toán quốc tế của các NHTM a. Thanh toán quốc tế đối với hoạt động xuất nhập khẩu - Trong quá trình thực hiện giao dịch hàng hóa xuất nhập khẩu, thanh toán quốc tế đóng vai trò quan trọng như một công cụ giúp hoàn thành giá trị của giao dịch. Việc hoàn tất quá trình thanh toán đồng nghĩa với việc giao dịch đã được thực hiện.
Mặc dù quá trình dịch chuyển hàng hóa có thể xảy ra trước, trong hoặc sau quá trình thanh toán, tuy nhiên, thực tế cho thấy đa số các giao dịch thanh toán diễn ra sau cùng. Điều này chỉ ra rằng, thanh toán là yếu tố quan trọng và cần thiết để quá trình phân phối hàng hóa được thực hiện. Thanh toán quốc tế đóng vai trò quan trọng như một cơ chế liên kết giữa các bên mua và bán (hoặc giữa nhà nhập khẩu và xuất khẩu), vì nó chịu trách nhiệm trực tiếp đối với việc thi hành các quyền và nghĩa vụ trong giao dịch. Các điều kiện thanh toán thường được xác định thông qua sự thỏa thuận và đồng ý của cả hai bên.
Việc thực hiện những điều kiện này một cách nghiêm túc và hợp lý đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi và danh tiếng của các bên. Hơn nữa, thanh toán quốc tế phản ánh kết quả của các hoạt động thương mại quốc tế, mang lại cơ hội cho các doanh nghiệp tham gia xuất khẩu để thu thập thông tin về thị trường nội địa và quốc tế, từ đó nâng cao sự hiểu biết về đối tác và môi trường kinh doanh của họ. Thanh toán quốc tế đối với ngân hàng thương mại Trong ngành ngân hàng hiện đại, hoạt động thanh toán quốc tế (TTQT) đã trở thành một phần không thể thiếu, đóng vai trò quan trọng trong việc tối ưu hóa hoạt động và tăng cường hiệu quả của các Ngân hàng Thương mại (NHTM). TTQT không chỉ là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của một Ngân hàng Thương mại mà còn là một hoạt động có khả năng tạo ra lợi nhuận đáng kể.
Bằng cách cung cấp các dịch vụ TTQT cho khách hàng, các NHTM có thể 14 thu được các loại phí như phí chuyển tiền, phí thanh toán LC, phí bảo lãnh và những khoản thu này ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong tổng thu nhập của ngân hàng. TTQT không chỉ là một lĩnh vực nghiệp vụ ngân hàng mà còn là một phần không thể thiếu trong chuỗi giá trị hoạt động kinh doanh, đồng thời cũng là nguồn thu nhập gián tiếp từ các dịch vụ khác. Ngoài ra, TTQT cũng đóng vai trò là một trung gian thanh toán, góp phần thúc đẩy và phát triển các hoạt động khác như tín dụng, tài trợ xuất nhập khẩu, kinh doanh ngoại tệ, bảo lãnh. điều này giúp tăng cường qui mô hoạt động và mở rộng thị phần của ngân hàng.
Thanh toán quốc tế cung cấp cơ hội thuận lợi cho các ngân hàng mở rộng mối quan hệ với các đối tác quốc tế, từ đó tăng cường khả năng tiếp cận nguồn vốn từ các tổ chức tài chính quốc tế và ngân hàng ở nước ngoài, đáp ứng nhu cầu vốn cho hoạt động kinh doanh. Việc phát triển thanh toán quốc tế cũng đồng nghĩa với việc nâng cao sức cạnh tranh của các ngân hàng trong môi trường thị trường, đồng thời thúc đẩy quá trình hòa nhập với cộng đồng ngân hàng toàn cầu, vượt qua ranh giới quốc gia. Các phương thức thanh toán quốc tế Phương thức thanh toán là cách mà người bán sử dụng để nhận hoặc trả tiền trong quá trình giao dịch. Trong lĩnh vực buôn bán, có nhiều phương thức thanh toán khác nhau có thể được lựa chọn để tiến hành thanh toán hàng hoặc nhận thanh toán.
Mỗi phương thức này đều mang lại ưu và nhược điểm riêng, tạo nên điểm mâu thuẫn về quyền lợi giữa người mua và người bán. Do đó, việc chọn lựa một phương thức thanh toán phù hợp là vấn đề được cả hai bên quan tâm trong quá trình giao dịch mua bán. Ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong hệ thống thanh toán quốc tế, và chất lượng của hoạt động thanh toán quốc tế của ngân hàng có tác động trực tiếp đến hiệu quả của các doanh nghiệp tham gia thương mại quốc tế. Tuy nhiên, ngân hàng chỉ là một bên thứ ba trong quá trình thanh toán, cung cấp dịch vụ cho khách hàng.
Do đó, ngân hàng thực hiện thanh toán theo các phương thức đã được thỏa thuận trong hợp đồng và không can thiệp vào quá trình mua bán giữa các bên. 15 Có ba phương thức chính được sử dụng trong thanh toán quốc tế thông qua ngân hàng: Phương thức chuyển tiền; Phương thức nhờ thu; và Phương thức tín dụng chứng từ. Phương thức chuyển tiền: Phương thức chuyển tiền là phương pháp mà người gửi yêu cầu ngân hàng thực hiện việc chuyển một khoản tiền cụ thể cho người nhận theo địa chỉ và thời gian xác định (Nguyễn Văn Tiến, 2009). Có hai hình thức chính của phương thức chuyển tiền: - Chuyển tiền bằng điện (Telegraphic transfer - T/T): Ngân hàng gửi tiền bằng cách phát điện cho một ngân hàng đại diện ở nước ngoài để thanh toán cho người nhận.
Phương thức này thường được thực hiện thông qua các hệ thống mạng SWIFT hoặc Telex, giúp quá trình nhận tiền diễn ra nhanh chóng và thuận tiện cho người xuất khẩu. - Chuyển tiền bằng thư (Mail transfer - M./T): Ngân hàng chuyển tiền bằng cách gửi thư ra lệnh cho ngân hàng ở nước ngoài để thanh toán cho người nhận. Mặc dù phí rẻ hơn so với phương thức chuyển tiền bằng điện, nhưng việc nhận tiền thông qua phương thức này thường diễn ra chậm hơn và không an toàn.