Phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn

Khám phá các giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống.

• Tác giả: Nguyễn Hải Núi
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quốc Chỉnh
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC HỘP
• TRÍCH YẾU LUẬN ÁN
• 1. PHẦN 1: TÍNH CẤP THIẾT ĐỀ TÀI
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Những đóng góp mới của luận án
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN SINH KẾ BỀN VỮNG CHO NGƯỜI DÂN PHỤ THUỘC VÀO RỪNG
• 2.1. Cơ sở lý luận về phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng
• 2.2. Một số khái niệm liên quan
• 2.3. Vai trò, ý nghĩa của phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng
• 2.4. Đặc điểm của phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng
• 2.5. Yêu cầu của phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng
• 2.6. Nội dung phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân phụ thuộc vào rừng
• 2.7. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng
• 2.8. Cơ sở thực tiễn về phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng
• 2.8.1. Kinh nghiệm về phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở một số nước trên thế giới
• 2.8.2. Kinh nghiệm về phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở một số địa phương của Việt Nam
• 2.8.3. Bài học kinh nghiệm về phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn
• 2.9. Một số công trình nghiên cứu liên quan
• 3. PHẦN 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 3.1.1. Đặc điểm về tự nhiên
• 3.1.2. Đặc điểm về kinh tế xã hội
• 3.1.3. Đánh giá thuận lợi, khó khăn của đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội đến phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn
• 3.2. Cách tiếp cận và khung phân tích
• 3.2.1. Cách tiếp cận
• 3.2.2. Khung phân tích đề tài
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp chọn điểm và xác định cỡ mẫu nghiên cứu
• 3.3.2. Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu
• 3.3.3. Phương pháp xử lý dữ liệu
• 3.3.4. Phương pháp phân tích
• 3.4. Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu
• 3.4.1. Nhóm chỉ tiêu phản ánh thực trạng phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân phụ thuộc vào rừng
• 3.4.2. Nhóm chỉ tiêu phản ánh nhân tố ảnh hưởng đến phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân phụ thuộc vào rừng
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn
• 4.1.1. Khái quát về rừng và người dân phụ thuộc vào rừng
• 4.1.2. Chính sách phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng
• 4.1.3. Xây dựng chiến lược sinh kế theo mức độ phụ thuộc vào rừng
• 4.1.4. Hoạt động phát triển sinh kế
• 4.1.5. Kết quả phát triển sinh kế bền vững
• 4.1.6. Đánh giá tính bền vững về phát triển sinh kế
• 4.1.7. Ảnh hưởng của các yếu tố tới phát triển sinh kế bền vững
• 4.1.7.1. Nhóm yếu tố nguồn vốn sinh kế
• 4.1.7.2. Nhóm yếu tố bối cảnh phát triển sinh kế
• 4.1.8. Định hướng và giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng
• 4.1.8.1. Cơ sở khoa học
• 4.1.8.2. Giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Kiến nghị
• Danh mục công trình đã công bố liên quan đến luận án
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Sinh Kế Bền Vững ở Bắc Kạn 55 ký tự

Rừng đóng vai trò then chốt trong sự phát triển bền vững kinh tế và sinh kế của người dân, đặc biệt tại các nước đang phát triển. Tầm quan trọng của rừng được thể hiện trên nhiều khía cạnh: kinh tế, xã hội và môi trường. Hàng triệu người trên thế giới phụ thuộc vào tài nguyên rừng để mưu sinh. Rừng không chỉ cung cấp sản phẩm mà còn mang lại các dịch vụ môi trường thiết yếu cho sản xuất và đời sống, tạo ra nơi ở, việc làm và nguồn sinh kế bền vững (Vedeld et al.). Bên cạnh việc tạo thu nhập cho khu vực nông thôn, rừng còn góp phần quan trọng vào kinh tế xanh. Sự gắn kết cộng đồng trong bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng cũng xây dựng một nguồn vốn xã hội mạnh mẽ. Rừng tạo điều kiện cho sự phát triển hài hòa của ba yếu tố: kinh tế, xã hội và môi trường, ba trụ cột của phát triển bền vững.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nguồn Lực Rừng Đối Với Sinh Kế

Nguồn lực rừng không chỉ là nguồn cung cấp gỗ và lâm sản, mà còn là nền tảng cho nhiều hoạt động kinh tế khác như du lịch sinh thái, nông lâm kết hợp, và sản xuất các sản phẩm đặc trưng từ rừng. Việc khai thác và sử dụng nguồn lực rừng một cách hợp lý và bền vững sẽ góp phần tăng thu nhập và nâng cao đời sống cho người dân địa phương, đồng thời bảo tồn các giá trị văn hóa và môi trường của vùng núi phía Bắc.

1.2. Tiếp Cận Sinh Kế Bền Vững Khung Phân Tích Toàn Diện

Tiếp cận sinh kế bền vững là một phương pháp toàn diện để phân tích và giải quyết các vấn đề phát triển nông thôn. Khung phân tích này xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế của người dân, bao gồm các nguồn vốn (con người, xã hội, tự nhiên, vật chất, tài chính), bối cảnh dễ bị tổn thương (biến đổi khí hậu, thiên tai, chính sách), và các thể chế và chính sách hỗ trợ. Việc áp dụng khung phân tích sinh kế bền vững giúp xác định các cơ hội và thách thức, từ đó đưa ra các giải pháp phát triển kinh tế địa phương phù hợp và hiệu quả.

II. Thách Thức Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Tại Bắc Kạn 59 ký tự

Mặc dù có tiềm năng lớn, việc phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn đối mặt với nhiều thách thức. Tỷ lệ hộ dân theo đuổi chiến lược phụ thuộc vào rừng vẫn còn cao, với tỷ trọng thu nhập từ rừng chiếm tỷ lệ đáng kể. Tuy nhiên, sự lựa chọn chiến lược sinh kế có sự khác biệt lớn giữa các nhóm hộ theo huyện và mức độ kinh tế. Các hoạt động và mô hình sinh kế của người dân còn nhiều hạn chế, chưa phát huy hết tiềm năng. Kết quả phát triển sinh kế bền vững còn ở mức trung bình, với sự chênh lệch giữa các nhóm hộ.

2.1. Sự Phụ Thuộc Vào Rừng Mối Quan Hệ Hai Chiều

Sự phụ thuộc quá mức vào rừng có thể dẫn đến khai thác cạn kiệt tài nguyên, suy thoái môi trường và mất đa dạng sinh học. Tuy nhiên, đối với nhiều hộ gia đình ở Bắc Kạn, rừng vẫn là nguồn thu nhập chính và là lưới an sinh quan trọng. Việc giảm sự phụ thuộc vào rừng cần đi kèm với việc cung cấp các mô hình sinh kế hiệu quả thay thế, đảm bảo tăng thu nhập và cải thiện cuộc sống cho người dân.

2.2. Hạn Chế Về Nguồn Vốn Và Tiếp Cận Thị Trường

Nhiều hộ dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn, kỹ năng và thị trường tiêu thụ. Thiếu vốn đầu tư, thiếu kiến thức và kinh nghiệm sản xuất, và thiếu thông tin thị trường là những rào cản lớn đối với việc đa dạng hóa sinh kế và phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng từ rừng. Cần có các chính sách và chương trình hỗ trợ sinh kế phù hợp để giúp người dân vượt qua những khó khăn này.

III. Giải Pháp Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Cho Người Dân Bắc Kạn 60 ký tự

Để giải quyết các thách thức và thúc đẩy phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn, cần có một hệ thống giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này cần tập trung vào việc nâng cao các nguồn vốn sinh kế, xây dựng và nhân rộng các mô hình sinh kế hiệu quả, nâng cao năng lực và kỹ năng cho người dân, đa dạng hóa và tăng thu nhập, duy trì và cải thiện quan hệ xã hội và môi trường sinh thái.

3.1. Nâng Cao Nguồn Vốn Sinh Kế Đầu Tư Toàn Diện

Đầu tư vào các nguồn vốn sinh kế là yếu tố then chốt để phát triển sinh kế bền vững. Cần tăng cường đầu tư vào giáo dục và đào tạo để nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng cho người dân. Cần tạo điều kiện để người dân tiếp cận nguồn vốn tín dụng ưu đãi để đầu tư vào sản xuất và kinh doanh. Cần bảo vệ và quản lý rừng bền vững để đảm bảo nguồn lực tự nhiên cho sinh kế.

3.2. Xây Dựng Mô Hình Sinh Kế Hiệu Quả Nông Lâm Kết Hợp

Các mô hình sinh kế hiệu quả cần dựa trên việc khai thác tối đa tiềm năng và lợi thế của địa phương, đồng thời đảm bảo tính bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường. Mô hình nông lâm kết hợp là một giải pháp tiềm năng, kết hợp trồng rừng với các hoạt động nông nghiệp khác như trồng cây ăn quả, chăn nuôi, và nuôi trồng thủy sản. Mô hình này giúp đa dạng hóa sinh kế, tăng thu nhập, và bảo vệ môi trường.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Mô Hình Sinh Kế Bền Vững ở Bắc Kạn 60 ký tự

Việc ứng dụng các mô hình sinh kế bền vững trong thực tế cần có sự tham gia tích cực của người dân địa phương, sự hỗ trợ của các cơ quan chức năng, và sự phối hợp giữa các bên liên quan. Cần xây dựng các chuỗi giá trị sản phẩm từ rừng, từ khâu sản xuất đến tiêu thụ, để tăng thu nhập cho người dân và tạo ra các sản phẩm có thương hiệu. Cần tăng cường quảng bá và xúc tiến thương mại để mở rộng thị trường tiêu thụ cho các sản phẩm này.

4.1. Phát Triển Chuỗi Giá Trị Sản Phẩm Từ Rừng Liên Kết

Phát triển chuỗi giá trị sản phẩm từ rừng đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ giữa người sản xuất, doanh nghiệp chế biến và tiêu thụ. Cần xây dựng các hợp tác xã và tổ chức cộng đồng để tăng cường sức mạnh tập thể của người dân và giúp họ tiếp cận thị trường một cách dễ dàng hơn. Cần đầu tư vào công nghệ chế biến và bảo quản để nâng cao chất lượng sản phẩm và kéo dài thời gian bảo quản.

4.2. Vai Trò Của Tổ Chức Cộng Đồng và Hợp Tác Xã

Tổ chức cộng đồng và hợp tác xã đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ người dân phát triển sinh kế. Các tổ chức này có thể cung cấp các dịch vụ như tư vấn kỹ thuật, tiếp cận nguồn vốn, hỗ trợ marketing, và đại diện cho quyền lợi của người dân. Cần tăng cường năng lực cho các tổ chức cộng đồng và hợp tác xã để họ có thể thực hiện tốt vai trò của mình.

V. Chính Sách Phát Triển Sinh Kế Đột Phá Cho Bắc Kạn 55 ký tự

Để phát triển sinh kế bền vững một cách hiệu quả, cần có sự hỗ trợ mạnh mẽ từ các chính sách phát triển sinh kế của nhà nước. Các chính sách này cần tập trung vào việc tạo môi trường thuận lợi cho người dân tham gia vào các hoạt động kinh tế, đảm bảo quyền lợi của họ, và bảo vệ môi trường. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách phát triển sinh kế.

5.1. Hoàn Thiện Chính Sách Hỗ Trợ Tập Trung Nhóm Yếu Thế

Các chính sách hỗ trợ cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của từng nhóm đối tượng, đặc biệt là các nhóm yếu thế như phụ nữ, trẻ em, và dân tộc thiểu số. Cần có các chương trình đặc biệt để hỗ trợ các nhóm này tiếp cận giáo dục, y tế, và các dịch vụ xã hội khác.

5.2. Chính Sách Bảo Vệ Rừng Gắn Với Quyền Lợi Cộng Đồng

Các chính sách bảo vệ rừng cần gắn liền với việc đảm bảo quyền lợi của cộng đồng địa phương. Cần trao quyền cho cộng đồng tham gia vào việc quản lý rừng bền vững và hưởng lợi từ các dịch vụ môi trường mà rừng cung cấp. Cần có cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng và minh bạch để khuyến khích cộng đồng tham gia vào công tác bảo vệ rừng.

VI. Tương Lai Của Sinh Kế Bền Vững Cho Bắc Kạn 52 ký tự

Với sự nỗ lực của chính quyền địa phương, sự tham gia tích cực của người dân, và sự hỗ trợ của các tổ chức trong và ngoài nước, sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn có một tương lai tươi sáng. Việc quản lý rừng bền vững, đa dạng hóa sinh kế, và phát triển kinh tế địa phương sẽ góp phần cải thiện đời sống của người dân và bảo vệ môi trường cho các thế hệ tương lai.

6.1. Hướng Đến Nền Nông Nghiệp Hữu Cơ và Du Lịch Sinh Thái

Phát triển nông nghiệp hữu cơ và du lịch sinh thái là hai hướng đi tiềm năng cho sinh kế bền vững ở Bắc Kạn. Các sản phẩm nông nghiệp hữu cơ có giá trị cao và được thị trường ưa chuộng. Du lịch sinh thái giúp tạo ra việc làm và thu nhập cho người dân địa phương, đồng thời bảo tồn các giá trị văn hóa và môi trường.

6.2. Thúc Đẩy Hợp Tác và Chia Sẻ Kinh Nghiệm Lan Tỏa

Thúc đẩy hợp tác và chia sẻ kinh nghiệm giữa các địa phương, các tổ chức, và các cá nhân là yếu tố quan trọng để nhân rộng các mô hình sinh kế hiệu quả. Cần tổ chức các hội thảo, diễn đàn, và các chương trình trao đổi để người dân có cơ hội học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn" do nghiên cứu sinh Nguyễn Hải Núi thực hiện tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam (năm 2019), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Quốc Chỉnh và PGS. Đỗ Quang Giám, thuộc chuyên ngành Kinh tế phát triển (mã số: 9.05).

Tính cấp thiết của luận án bắt nguồn từ vai trò trọng yếu của tài nguyên rừng đối với kinh tế - xã hội và môi trường tại các quốc gia đang phát triển. Rừng cung cấp tư liệu sản xuất, sinh hoạt, tạo việc làm và nguồn thu nhập cho hàng triệu người dân nông thôn miền núi. Tỉnh Bắc Kạn có đặc điểm địa hình đồi núi phức tạp, kinh tế nông - lâm nghiệp đóng góp trên 1/3 GDP toàn tỉnh và thu hút hơn 70% lực lượng lao động (trong đó lâm nghiệp chiếm khoảng 13%). Tổng diện tích đất tự nhiên toàn tỉnh là 485.941 ha, diện tích đất lâm nghiệp là 432.xxx ha, độ che phủ rừng đạt 70,7% (năm 2016) - cao nhất cả nước. Mặc dù gắn bó mật thiết với rừng, đời sống của người dân vùng cao Bắc Kạn đối mặt với nhiều rào cản: thu nhập bình quân của hộ dân sống gần rừng ở mức thấp (khoảng 34 triệu đồng/hộ/năm), tỷ lệ hộ nghèo chiếm 35,47% (năm 2015), tỷ lệ tái nghèo trên 4%. Nguồn thu từ rừng vẫn chiếm tỷ trọng cao trong tổng thu nhập (khoảng 28,9%), song các mô hình sinh kế còn đơn điệu, chủ yếu dựa vào trồng trọt và lâm nghiệp truyền thống. Việc triển khai các chương trình bảo vệ rừng như Dự án Giảm thiểu phát thải khí nhà kính từ mất rừng và suy thoái rừng (REDD+) từ năm 2014 đã hạn chế quyền tiếp cận khai thác tài nguyên rừng, tạo áp lực lớn lên sinh kế của người dân.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ ra là: các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu áp dụng khung phân tích sinh kế bền vững một cách định tính hoặc mô tả đơn thuần, chưa làm sáng tỏ toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển sinh kế bền vững cho đối tượng đặc thù là hộ dân phụ thuộc vào rừng cấp tỉnh; thiếu sự kết hợp giữa đo lường tính lâu bền (sự tăng trưởng theo thời gian) và tính ổn định (mức độ biến động thấp) trên cả ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu chung: Đánh giá thực trạng và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp chủ yếu nhằm phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở địa bàn nghiên cứu trong thời gian tới.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hoá và làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng;
  2. Đánh giá thực trạng, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn;
  3. Đề xuất hệ thống giải pháp chủ yếu nhằm phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn trong thời gian tới.

Câu hỏi nghiên cứu:

1. Thực trạng phát triển sinh kế bền vững của người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn là như thế nào? Họ xây dựng chiến lược sinh kế gì? Hoạt động phát triển sinh kế ra sao? Mô hình sinh kế thế nào? Kết quả phát triển sinh kế bền vững của họ như thế nào ở các góc độ kinh tế, xã hội và môi trường?
2. Những yếu tố nào ảnh hưởng tới phát triển sinh kế bền vững của người dân phụ thuộc vào rừng ở tỉnh Bắc Kạn?
3. Để phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng, chính quyền và bản thân hộ dân cần thực hiện các giải pháp nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các nội dung và yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn.
• Đối tượng khảo sát: Hộ dân sống gần rừng và sở hữu rừng sản xuất tại tỉnh Bắc Kạn, cán bộ chính quyền địa phương các cấp và các chuyên gia liên quan.
• Phạm vi không gian: Thực hiện tại khu vực vùng cao tỉnh Bắc Kạn, tập trung khảo sát tại hai huyện đại diện là Na Rì và Ba Bể.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2012-2016; số liệu sơ cấp điều tra hộ thực hiện năm 2016 (có thu thập dữ liệu hồi tưởng so sánh với 5 năm trước đó); dữ liệu phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm thực hiện năm 2016 và 2017; các giải pháp định hướng đề xuất cho giai đoạn 10 năm tiếp theo.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào nhóm hộ dân sống trong hoặc gần rừng; tiếp cận phát triển sinh kế trên cơ sở bảo tồn và phát triển rừng, không mở rộng sang nhóm thương lái hay doanh nghiệp chế biến gỗ do đặc thù vùng nghiên cứu có tỷ lệ rừng đặc dụng và phòng hộ lớn.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo các nhóm vấn đề lý thuyết và thực tiễn:

• Khung lý thuyết sinh kế và sinh kế bền vững: Kế thừa quan điểm của Chambers và Conway (1992), Sách Trắng của Carney (1998), khung phân tích của Cơ quan Phát triển Quốc tế Anh (DFID, 1999), các phân tích của Scoones (1998, 2009), Ellis (1998, 2000), Hussein (2002), Kollmair và Gamper (2002), Casey (2008), Faiz và cs. (2012). Sinh kế được cấu thành từ năng lực, tài sản (5 nguồn vốn: tự nhiên, xã hội, con người, vật chất, tài chính) và các hoạt động mưu sinh.
• Lý thuyết phát triển bền vững: Dựa trên báo cáo của Uỷ ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED, 1987 / Báo cáo Brundtland), Hội đồng thuộc Viện Hàn lâm Quốc gia Hoa Kỳ (NRC, 1999) nhấn mạnh sự khác biệt và gắn kết giữa duy trì ổn định (sustain) và phát triển tăng trưởng (develop), quan điểm của Trzyna (2001) và định nghĩa trong Luật Bảo vệ môi trường Việt Nam năm 2005.
• Nghiên cứu về sự phụ thuộc vào rừng và kinh tế hộ: Tiếp cận phân loại mức độ phụ thuộc vào tài nguyên dựa trên tỷ trọng thu nhập từ rừng theo Babulo và cs. (2008), Vedeld và cs., Xu và cs. (2015), Alary và cs. (2014), Douxchamps và cs. Nghiên cứu của Đinh Đức Thuận và cs. (2005), Sunderlin và Huỳnh Thu Ba (2005), Trần Đức Viên (2005), Iyenger và Shukla (1999), Reddy và Chakravarty (1999), Lý Cẩm Tú (2017), Nguyễn Thị Tám (2016), Nguyễn Thị Thu Hà (2013) về mối quan hệ giữa nghèo đói, dân tộc thiểu số và mức độ khai thác tài nguyên rừng.
• Kinh nghiệm thực tiễn quốc tế và trong nước:
  • Thái Lan: Phát triển sinh kế thông qua đầu tư hạ tầng, kết hợp kinh nghiệm truyền thống trong quản lý rừng cộng đồng, xây dựng mô hình nông lâm kết hợp, sản xuất phân hữu cơ từ phụ phẩm rừng và giao rừng cho doanh nghiệp thuê lao động địa phương (Chris và Pasuk, 2014; FAO, 2009; Sureeratna, 2006).
  • Nhật Bản: Quản lý rừng cộng đồng với cách tiếp cận có sự tham gia, xuất phát từ nhu cầu thực tế của người dân; ứng dụng công nghệ số hóa dữ liệu tài nguyên rừng và chi phí vận chuyển để lập kế hoạch lâm nghiệp (Fao, 2010; Daisuke, 2010; Takeru, 2017; Japanese Forestry Agency, 2016).
  • Rwanda: Thực thi Chính sách rừng quốc gia (từng đạt Giải Vàng Chính sách Tương lai của LHQ năm 2011), phát triển nông lâm kết hợp phân theo vùng sinh thái, đào tạo năng lực cán bộ lâm nghiệp, ứng dụng công nghệ thu hoạch lâm sản ngoài gỗ bền vững và gắn trách nhiệm bảo vệ rừng cho toàn dân (Republic of Rwanda, 2006, 2017a, 2017b; UNEP, 2011; World Vision Australia, 2010).
  • Tỉnh Điện Biên: Lồng ghép chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PEFS) và REDD+, triển khai dự án Lâm nghiệp cộng đồng (LNCĐ) với mô hình trồng mây nếp dưới tán rừng và dự án Susform-Now hỗ trợ chăn nuôi, làm hầm Biogas thay thế củi đun, củng cố hương ước thôn bản (Phạm Đức Hiển, 2014; Cục Thống kê tỉnh Điện Biên, 2017).
  • Tỉnh Thanh Hóa: Thực hiện dự án CRES do Phần Lan tài trợ, kết hợp bảo tồn với du lịch sinh thái rừng đặc dụng, tập huấn kỹ thuật khai thác luồng bền vững và kết nối thị trường tiêu thụ với doanh nghiệp (CRES, 2016; Cục Thống kê tỉnh Thanh Hóa, 2017).
  • Tỉnh Thái Nguyên: Triển khai dự án bảo vệ rừng phòng hộ bền vững, thành lập tổ sinh kế và quỹ tín dụng thôn bản giúp người dân vay vốn chăn nuôi, trồng dược liệu dưới tán rừng (Đồng Văn Thưởng, 2015; Cục Thống kê tỉnh Thái Nguyên, 2017).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Luận án bổ khuyết khoảng trống nghiên cứu bằng cách xây dựng khung phân tích hoàn chỉnh về sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng ở cấp độ địa phương; phân loại định lượng hộ gia đình thành ba nhóm chiến lược sinh kế dựa trên tỷ trọng thu nhập từ rừng; áp dụng phương pháp kinh tế lượng kết hợp thước đo Barometer of Sustainability để lượng hóa đồng thời tính lâu bền và tính ổn định trên ba phương diện kinh tế, xã hội và môi trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng khung phân tích sinh kế bền vững dựa trên khung DFID (1999) có điều chỉnh phù hợp với điều kiện vùng cao và người dân phụ thuộc vào rừng.

Khái niệm và tiêu chí phân loại chiến lược sinh kế theo mức độ phụ thuộc vào rừng:

Ký hiệu	Chiến lược sinh kế	Tiêu chí phân loại (Tỷ trọng thu nhập từ rừng so với tổng thu nhập hộ)
LS1	Phụ thuộc thấp	$\le 20%$
LS2	Phụ thuộc trung bình	Từ trên $20%$ đến $40%$
LS3	Phụ thuộc cao	$> 40%$

Khung phân tích 5 nguồn vốn sinh kế:

Loại nguồn vốn	Mô tả nội dung theo khung phân tích
Vốn tự nhiên	Đất đai sản xuất, diện tích đất lâm nghiệp, nguồn nước sạch, khả năng tiếp cận tài nguyên rừng và hệ sinh thái.
Vốn xã hội	Mạng lưới quan hệ, mức độ tin cậy cộng đồng, thành viên các tổ chức đoàn thể (Hội Phụ nữ, Hội Nông dân), sự tham gia tổ tự quản/tuần tra rừng.
Vốn con người	Quy mô lao động hộ, trình độ học vấn của chủ hộ và lao động, tình trạng sức khỏe, kỹ năng sản xuất, tiếp cận tập huấn khuyến nông - lâm.
Vốn vật chất	Cơ sở hạ tầng (giao thông, nước sinh hoạt, điện, truyền thông), điều kiện nhà ở, phương tiện sinh hoạt, máy móc và công cụ lao động.
Vốn tài chính	Thu nhập ổn định, nguồn tiền tiết kiệm, khả năng tiếp cận vốn vay tín dụng chính thức/phi chính thức, các nguồn hỗ trợ và kiều hối.

Bối cảnh dễ bị tổn thương được phân tích thông qua: các xu hướng (dân số, tài nguyên, kinh tế, quản trị, công nghệ), các cú sốc (thiên tai lũ quét, sạt lở đất, dịch bệnh con người, sâu bệnh hại cây trồng vật nuôi, mất mùa, chi tiêu đột xuất cho hiếu hỷ) và tính thời vụ (giá cả nông lâm sản, việc làm thời vụ).

Phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp tiếp cận: Tiếp cận khung sinh kế bền vững; tiếp cận theo mức độ phụ thuộc vào rừng; tiếp cận có sự tham gia của người dân (PRA); tiếp cận theo chương trình REDD+.
• Địa bàn và cỡ mẫu điều tra: Nghiên cứu tại 2 huyện đại diện vùng cao tỉnh Bắc Kạn là Na Rì và Ba Bể. Đối tượng khảo sát là các hộ gia đình sống gần rừng và sở hữu rừng sản xuất.
• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các báo cáo niên giám thống kê tỉnh Bắc Kạn (2012-2016), Cục Thống kê, Sở NN&PTNT, Chi cục Kiểm lâm, các văn bản chính sách của Trung ương và địa phương.
  • Dữ liệu sơ cấp: Tiến hành phỏng vấn trực tiếp hộ gia đình bằng phiếu điều tra cấu trúc năm 2016 (kèm câu hỏi hồi tưởng 5 năm trước); tổ chức các cuộc thảo luận nhóm tập trung (FGD); phỏng vấn sâu cán bộ quản lý các cấp và chuyên gia năm 2016-2017; thực hiện phương pháp cho điểm cơ cấu thu nhập (sử dụng công cụ trực quan).
• Phương pháp xử lý và phân tích số liệu:
  • Công cụ xử lý: Nhập liệu và tổng hợp trên Microsoft Excel, xử lý thống kê trên phần mềm Stata phiên bản 13.
  • Phương pháp phân tổ và thống kê mô tả: Tính toán số tuyệt đối, số tương đối, số bình quân, độ lệch chuẩn (SD).
  • Phương pháp so sánh và kiểm định thống kê: Kiểm định sự khác biệt về thu nhập, nguồn vốn và các chỉ tiêu sinh kế giữa ba nhóm hộ (LS1, LS2, LS3).
  • Phương pháp mô hình kinh tế lượng:
    1. Mô hình hồi quy ước lượng các yếu tố ảnh hưởng tới lựa chọn chiến lược sinh kế của hộ.
    2. Mô hình hàm hồi quy đa biến ước lượng các yếu tố ảnh hưởng tới thu nhập của hộ.
    3. Mô hình hàm nhị phân (Binary Logit) ước lượng các yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo của hộ.
  • Phương pháp phân tích thang đo bền vững: Ứng dụng Thước đo tính bền vững (Barometer of Sustainability) kết hợp thang đo Likert để đánh giá mức độ phát triển bền vững trên ba phương diện thu nhập (kinh tế), mối quan hệ xã hội (xã hội) và môi trường sinh thái (môi trường).

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1. Tính cấp thiết đề tài, mục tiêu và phạm vi nghiên cứu

Nội dung phần này xác lập luận cứ khoa học về sự cần thiết nghiên cứu sinh kế của hộ dân sống phụ thuộc vào rừng tại tỉnh Bắc Kạn trong bối cảnh thực thi chính sách đóng cửa rừng tự nhiên và tham gia dự án REDD+. Xác định rõ 3 mục tiêu cụ thể, 3 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng khảo sát trọng tâm là hộ nông dân sống gần rừng tại hai huyện Ba Bể và Na Rì, cùng phạm vi không gian, thời gian và nội dung nghiên cứu.

Phần 2. Tổng quan về phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng

Trình bày hệ thống cơ sở lý luận về phát triển, tính bền vững và sinh kế bền vững; phân tích vai trò, 5 đặc điểm và yêu cầu của sinh kế bền vững đối với cư dân vùng cao sống gần rừng. Tổng hợp các quan điểm về 5 nguồn vốn sinh kế và bối cảnh dễ bị tổn thương. Đúc kết kinh nghiệm quốc tế (Thái Lan, Nhật Bản, Rwanda) và kinh nghiệm thực tiễn tại các tỉnh miền núi Việt Nam (Điện Biên, Thanh Hóa, Thái Nguyên), từ đó rút ra 6 bài học kinh nghiệm áp dụng cho tỉnh Bắc Kạn.

Phần 3. Phương pháp nghiên cứu và đặc điểm địa bàn

Phân tích đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2012-2016: diện tích tự nhiên 485.941 ha, đất lâm nghiệp chiếm 432.xxx ha, độ che phủ rừng đạt 70,7% (năm 2016), tỷ lệ lao động nông lâm nghiệp trên 70%. Trình bày chi tiết khung phân tích sinh kế, quy trình chọn mẫu điều tra tại Na Rì và Ba Bể, các kỹ thuật thu thập dữ liệu sơ cấp/thứ cấp, phương pháp cho điểm cơ cấu thu nhập và hệ thống chỉ tiêu phân tích gồm: nhóm chỉ tiêu thực trạng phát triển sinh kế và nhóm chỉ tiêu phản ánh nhân tố ảnh hưởng. Giới thiệu các mô hình kinh tế lượng (hồi quy đa biến thu nhập, hồi quy nhị phân nghèo đói, mô hình lựa chọn chiến lược sinh kế) và phương pháp đánh giá theo Thước đo tính bền vững (Barometer of Sustainability).

Phần 4. Kết quả và thảo luận

Chương này tập trung toàn bộ kết quả phân tích định lượng và định tính của luận án:

• Thực trạng chính sách: Phân tích việc thực hiện chính sách hạ tầng (Chương trình 134, 135), chính sách giảm nghèo bền vững, chính sách lao động việc làm, chính sách bảo vệ và phát triển rừng, chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PEFS). Kết quả chỉ ra mức hỗ trợ khoán bảo vệ rừng còn thấp, công tác thu phí dịch vụ môi trường rừng còn gặp nhiều vướng mắc.
• Chiến lược và hoạt động sinh kế: Phân nhóm hộ theo 3 chiến lược sinh kế (LS1, LS2, LS3). Đánh giá 5 nhóm hoạt động sinh kế: trồng lúa, trồng trọt khác, chăn nuôi, hoạt động rừng, hoạt động phi nông lâm nghiệp và hoạt động khác; cùng các mô hình kết hợp (trồng trọt - rừng, trồng trọt - chăn nuôi, trồng trọt - chăn nuôi - rừng...).
• Kết quả sinh kế và tính bền vững: Thu nhập bình quân của hộ đạt khoảng 34 triệu đồng/hộ/năm, nguồn thu từ rừng đóng góp 28,9%. Tỷ lệ hộ nghèo chiếm 35,47%, tỷ lệ tái nghèo trên 4%. Đánh giá qua Barometer of Sustainability cho thấy tính bền vững sinh kế của mẫu khảo sát ở mức trung bình. Nhóm hộ LS3 (phụ thuộc cao vào rừng) đạt mức bền vững thấp và tăng trưởng thu nhập kém sau 5 năm; ngược lại nhóm LS1 (phụ thuộc thấp vào rừng) đạt mức tiệm cận bền vững và có mức tăng trưởng thu nhập tốt.
• Phân tích các yếu tố ảnh hưởng: Đánh giá chi tiết 5 nguồn vốn sinh kế (vốn tự nhiên, con người, xã hội, vật chất, tài chính). Kết quả ước lượng mô hình kinh tế lượng khẳng định nguồn vốn sinh kế có ảnh hưởng quyết định đến việc lựa chọn chiến lược sinh kế, mức thu nhập và xác suất nghèo của hộ. Phân tích các biến cố trong bối cảnh dễ bị tổn thương (thiên tai, dịch bệnh, mất mùa, biến động giá cả) tác động tiêu cực đến sinh kế hộ.
• Định hướng và giải pháp: Đề xuất hệ thống 8 nhóm giải pháp nhằm nâng cao tính bền vững cho sinh kế của người dân phụ thuộc vào rừng tại Bắc Kạn.

Phần 5. Kết luận và kiến nghị

Tổng hợp những kết luận chính rút ra từ công trình nghiên cứu và đưa ra hệ thống kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ, các Bộ, ban ngành Trung ương (Bộ NN&PTNT, Bộ LĐTBXH), Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Bắc Kạn và các cơ quan chuyên môn cấp huyện, xã.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về lý luận:

• Hệ thống hoá và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về phát triển sinh kế bền vững chuyên biệt cho nhóm đối tượng người dân phụ thuộc vào rừng tại địa bàn miền núi.
• Xác lập quan điểm phát triển sinh kế bền vững là quá trình tương tác tổng hòa giữa chính sách của chính quyền, nguồn vốn sinh kế, bối cảnh tổn thương, việc lựa chọn chiến lược và hoạt động sinh kế, hướng đến đảm bảo cân đối ở cả ba khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường trên cơ sở kết hợp chặt chẽ giữa sự lâu bền (tăng trưởng theo thời gian) và tính ổn định.

Đóng góp mới về phương pháp:

• Ứng dụng khung phân tích sinh kế bền vững DFID có điều chỉnh, kết hợp phương pháp phân loại định lượng chiến lược sinh kế theo ba ngưỡng tỷ trọng thu nhập từ rừng (LS1 $\le 20%$, LS2 từ $>20%$ đến $40%$, LS3 $>40%$).
• Kết hợp đồng bộ các phương pháp phân tích kinh tế lượng (hồi quy đa biến xác định yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập, mô hình Logit nhị phân xác định yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đói, mô hình ước lượng lựa chọn chiến lược sinh kế) với Thước đo tính bền vững (Barometer of Sustainability) và thang đo Likert để lượng hóa tính bền vững sinh kế.

Đóng góp mới về thực tiễn:

• Cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm về thực trạng nguồn vốn sinh kế, cơ cấu thu nhập (thu nhập từ rừng chiếm 28,9%), các mô hình kết hợp sinh kế và mức độ tổn thương của hộ dân vùng cao tỉnh Bắc Kạn.
• Chỉ ra mối quan hệ thực chứng: hộ gia đình có nguồn vốn sinh kế càng mạnh thì xu hướng phụ thuộc vào rừng càng giảm và mức độ bền vững của sinh kế càng cao; nhóm hộ phụ thuộc cao vào rừng có mức độ bền vững sinh kế thấp nhất.
• Đúc kết 6 bài học kinh nghiệm từ thực tiễn quốc tế và trong nước cho tỉnh Bắc Kạn.

Hệ thống 8 nhóm giải pháp đề xuất:

1. Nhóm giải pháp nâng cao nguồn vốn sinh kế (tự nhiên, con người, xã hội, vật chất, tài chính);
2. Xây dựng và nhân rộng mô hình phát triển sinh kế bền vững (kết hợp nông - lâm nghiệp thân thiện môi trường);
3. Nâng cao năng lực, đào tạo nghề và giới thiệu việc làm cho người dân;
4. Đa dạng hoá và nâng cao thu nhập cho hộ dân (phát triển chăn nuôi, trồng trọt có giá trị kinh tế, phi nông nghiệp);
5. Duy trì và cải thiện mối quan hệ xã hội (củng cố hương ước, các tổ chức tự quản và tổ tuần tra rừng);
6. Duy trì và cải thiện môi trường sinh thái (gắn giao khoán bảo vệ rừng với các chương trình REDD+, PEFS);
7. Thống nhất chủ trương, hoàn thiện chính sách phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng;
8. Hoàn thiện công tác quản lý Nhà nước về phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi khảo sát thực địa tập trung tại vùng cao của hai huyện Ba Bể và Na Rì tỉnh Bắc Kạn, nơi có diện tích lớn là rừng đặc dụng và rừng phòng hộ, do đó chưa bao quát hết các nhóm đối tượng trung gian trong chuỗi giá trị lâm sản như thương lái, cơ sở thu gom hoặc doanh nghiệp chế biến gỗ thương mại.
• Các chỉ tiêu đánh giá sự thay đổi sinh kế trong quá khứ 5 năm chủ yếu dựa vào phương pháp hồi tưởng của chủ hộ điều tra, có thể chịu ảnh hưởng nhất định từ trí nhớ của người trả lời.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các địa bàn có diện tích rừng sản xuất quy mô lớn và các vùng sinh thái rừng khác để so sánh đối chứng.
• Thực hiện các nghiên cứu theo chuỗi thời gian (panel data) để theo dõi và lượng hóa sâu hơn tác động dài hạn của các chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PEFS) và dự án REDD+ đối với sự chuyển dịch sinh kế hộ gia đình.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị đối với:

• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Ủy ban Dân tộc, UBND tỉnh Bắc Kạn cùng các sở, ban, ngành địa phương trong việc xây dựng và điều chỉnh chính sách an sinh xã hội, giảm nghèo và quản lý tài nguyên rừng.
• Ban quản lý các chương trình, dự án lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở thực tiễn để thiết kế các can thiệp sinh kế phù hợp với từng nhóm mức độ phụ thuộc vào rừng trong khuôn khổ các dự án REDD+ và PEFS.
• Cơ quan nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp khung phân tích, quy trình phương pháp luận định lượng kết hợp kinh tế lượng và thang đo tính bền vững trong nghiên cứu kinh tế nông thôn, kinh tế phát triển và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân loại mức độ phụ thuộc vào rừng của hộ dân dựa trên tiêu chí nào? Tác giả phân loại dựa trên tỷ trọng thu nhập từ rừng so với tổng thu nhập của hộ gia đình thành 3 nhóm chiến lược sinh kế: nhóm LS1 (phụ thuộc thấp, thu nhập từ rừng $\le 20%$), nhóm LS2 (phụ thuộc trung bình, thu nhập từ rừng từ $>20%$ đến $40%$), và nhóm LS3 (phụ thuộc cao, thu nhập từ rừng $> 40%$).

2. Thu nhập bình quân và tỷ trọng thu nhập từ rừng của hộ dân tại địa bàn nghiên cứu là bao nhiêu? Thu nhập bình quân của hộ dân sống gần rừng tại địa bàn khảo sát đạt khoảng 34 triệu đồng/hộ/năm. Tỷ trọng thu nhập từ rừng đóng góp bình quân chiếm 28,9% trong tổng thu nhập hộ.

3. Mức độ bền vững sinh kế khác nhau như thế nào giữa các nhóm hộ phụ thuộc vào rừng? Kết quả đánh giá theo Thước đo tính bền vững (Barometer of Sustainability) cho thấy: nhóm hộ phụ thuộc cao vào rừng (LS3) có mức độ bền vững thấp, mới chỉ tiệm cận mức trung bình và thu nhập tăng trưởng không đáng kể sau 5 năm; trong khi đó, nhóm hộ phụ thuộc thấp vào rừng (LS1) đạt mức tiệm cận bền vững và có mức tăng trưởng thu nhập tốt.

4. Những mô hình kinh tế lượng nào được tác giả sử dụng trong phân tích dữ liệu? Tác giả sử dụng ba mô hình kinh tế lượng chính trên phần mềm Stata 13: mô hình ước lượng các yếu tố ảnh hưởng tới lựa chọn chiến lược sinh kế; mô hình hàm hồi quy đa biến ước lượng các yếu tố ảnh hưởng tới thu nhập của hộ; và mô hình hàm nhị phân (Binary Logit) ước lượng các yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo của hộ.

5. Những hạn chế chính của các chính sách lâm nghiệp tại địa phương được luận án chỉ ra là gì? Luận án chỉ ra rằng mức đơn giá hỗ trợ khoán bảo vệ rừng cho người dân hiện còn thấp, chưa đủ bù đắp chi phí cơ hội; công tác thu nộp và chi trả dịch vụ môi trường rừng (PEFS) còn nhiều khó khăn, vướng mắc; các hỗ trợ phát triển sinh kế thay thế khi thực hiện cam kết giảm phát thải (REDD+) chưa thực sự tạo được nguồn thu nhập ổn định cho người dân vùng cao.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Hải Núi đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển sinh kế bền vững cho người dân phụ thuộc vào rừng tại tỉnh Bắc Kạn. Bằng việc kết hợp khung phân tích sinh kế DFID, các mô hình kinh tế lượng trên phần mềm Stata 13 và thước đo Barometer of Sustainability, luận án đã lượng hóa thực trạng thu nhập (chiếm 28,9% từ rừng), phân hóa tính bền vững giữa các nhóm chiến lược sinh kế và chỉ ra vai trò quyết định của các nguồn vốn sinh kế. Công trình đã đúc kết 6 bài học kinh nghiệm và đề xuất hệ thống 8 nhóm giải pháp đồng bộ, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ công tác quản lý, hoạch định chính sách phát triển kinh tế - xã hội gắn với bảo vệ rừng tại tỉnh Bắc Kạn và các địa phương tương đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN HẢI NÚI PHÁT TRIỂN SINH KẾ BỀN VỮNG CHO NGƯỜI DÂN PHỤ THUỘC VÀO RỪNG Ở BẮC KẠN NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP- 2019 HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN HẢI NÚI PHÁT TRIỂN SINH KẾ BỀN VỮNG CHO NGƯỜI DÂN PHỤ THUỘC VÀO RỪNG Ở BẮC KẠN Chuyên : KINH TẾ PHÁT TRIỂN : 9.05 Người ướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN QUỐC CHỈNH PGS. ĐỖ QUANG GIÁM HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chƣa từng dùng để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã đƣợc cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều đƣợc chỉ rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận án Nguyễn Hải Núi i LỜI CẢM ƠN Trong thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án, tôi đã nhận đƣợc sự hƣớng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo; sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình; sự tài trợ, sự giúp đỡ cả về vật chất lẫn tinh thần của nhiều cá nhân và tổ chức. Nhân dịp này, cho phép tôi đƣợc bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc thầy TS. Nguyễn Quốc Chỉnh, PGS.TS Đỗ Quang Giám đã tận tình hƣớng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn, Bộ môn Kinh tế, Khoa Kế toán và Quản trị Kinh doanh, Bộ môn Quản trị Kinh doanh, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ và các hộ nông dân, nhất là các hộ nông dân tại hai huyện Ba Bể và Na Rì tỉnh Bắc Kạn đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Tôi xin trân trọng cảm ơn Khoa Môi Trƣờng - Học Viện Nông nghiệp Việt Nam, Đại học Copenhagen - Đan Mạch, đơn vị quản lý dự án “Giảm thiểu phát thải khí nhà kính từ mất rừng và suy thoái rừng (REDD+): Những nỗ lực duy trì và phát triển rừng” đã giúp đỡ và tạo điều kiện từ việc thu thập dữ liệu, trao học bổng khóa học 5 tháng ở Đan Mạch, cũng nhƣ hỗ trợ kinh phí cho tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài. Đồng thời, tôi xin cảm ơn Dự án Việt Bỉ - Học Viện Nông nghiệp Việt Nam; Chƣơng trình "Eramus+: trao đổi tín chỉ quốc tế" tài trợ bởi Uỷ Ban Châu Âu và do trƣờng Đại học Liege điều phối đã hỗ trợ cả về vật chất và những khóa học trao đổi tín chỉ tại Vƣơng quốc Bỉ. Xin chân thành cảm ơn gia đình, ngƣời thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận án.

Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Nghiên cứu sinh Nguyễn Hải Núi ii MỤC LỤC Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục chữ viết tắt vi Danh mục bảng viii Danh mục sơ đồ, đồ thị x Danh mục hình xi Danh mục hộp xii Trích yếu luận án xiii Thesis abstract xv PHẦN 1. Tính cấp thiết đề tài 1 1. Mục tiêu nghiên cứu 3 1. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3 1.

Những đóng góp mới của luận án 4 1. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án 5 PHẦN 2. TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN SINH KẾ BỀN VỮNG CHO NGƢỜI DÂN PHỤ THUỘC VÀO RỪNG 6 2. Cơ sở lý luận về phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng 6 2.

Một số khái niệm liên quan 6 2. Vai trò, ý nghĩa của phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng 10 2. Đặc điểm của phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng 12 2. Yêu cầu của phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng 15 2.

Nội dung phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân phụ thuộc vào rừng 16 2. Các yếu tố ảnh hƣởng đến phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng 21 2. Cơ sở thực tiễn về phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng 26 iii 2. Kinh nghiệm về phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng ở một số nƣớc trên thế giới 26 2.

Kinh nghiệm về phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng ở một số địa phƣơng của Việt Nam 29 2. Bài học kinh nghiệm về phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn 33 2. Một số công trình nghiên cứu liên quan 33 PHẦN 3. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 38 3.

Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 38 3. Đặc điểm về tự nhiên 38 3. Đặc điểm về kinh tế xã hội 39 3. Đánh giá thuận lợi, khó khăn của đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã đến phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn 45 3.

Cách tiếp cận và khung phân tích 46 3. Cách tiếp cận 46 3. Khung phân tích đề tài 47 3. Phƣơng pháp nghiên cứu 48 3.

Phƣơng pháp chọn điểm và xác định cỡ mẫu nghiên cứu 48 3. Phƣơng pháp thu thập tài liệu, số liệu 49 3. Phƣơng pháp xử lý dữ liệu 52 3. Phƣơng pháp phân tích 52 3.

Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu 55 3. Nhóm chỉ tiêu phản ánh thực trạng phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân phụ thuộc vào rừng 55 3. Nhóm chỉ tiêu phản ánh nhân tố ảnh hƣởng đến phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân phụ thuộc vào rừng 57 PHẦN 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 59 4.

Thực trạng phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng ở Bắc Kạn 59 4. Khái quát về rừng và ngƣời dân phụ thuộc vào rừng 59 4. Chính sách phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng 60 4. Xây dựng chiến lƣợc sinh kế theo mức độ phụ thuộc vào rừng 71 iv 4.

Hoạt động phát triển sinh kế 72 4. Kết quả phát triển sinh kế bền vững 90 4. Đánh giá tính bền vững về phát triển sinh kế 98 4. Ảnh hƣởng của các yếu tố tới phát triển sinh kế bền vững 104 4.

Nhóm yếu tố nguồn vốn sinh kế 104 4. Nhóm yếu tố bối cảnh phát triển sinh kế 125 4. Định hƣớng và giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng 129 4. Cơ sở khoa học 129 4.

Giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân phụ thuộc vào rừng 130 PHẦN 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 149 5. Kiến nghị 150 Danh mục công trình đã công bố liên quan đến luận án 151 Tài liệu tham khảo 153 Phụ lục 163 v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt BNN Bộ Nông nghiệp BLĐTBXH Bộ Lao động Thƣơng binh Xã hội CARE Hợp tác cho việc gửi hàng của Mỹ sang châu Âu (Cooperative for American Remittances to Europe. CIFOR Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp quốc tế (Center for International Forestry Research) CHQS Chỉ huy Quân sự CP Chính phủ CRLIP Dự án giảm nghèo miền Trung DFID Cơ quan phát triển quốc tế (Department for International Development) DTTS Dân tộc thiểu số ĐVT Đơn vị tính FAO Tổ chức Lƣơng thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (Food and Agriculture Organization) GDP Tổng sản phẩm quốc nội (Gross Domestic Product) IFAD Quỹ Phát triển nông nghiệp quốc tế (International Fund for Agricultural Development) HĐND Hội đồng Nhân dân KDP Chƣơng trình Phát triển Kecamatan LNCĐ Lâm nghiệp cộng đồng LS1 Chiến lƣợc phụ thuộc thấp vào rừng LS2 Chiến lƣợc phụ thuộc trung bình vào rừng LS3 Chiến lƣợc phụ thuộc cao vào rừng MTQG Mục tiêu Quốc gia MTTQ Mặt trận Tổ Quốc NĐ Nghị định NLN Nông lâm nghiệp NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn NRC Hội đồng thuộc Viện Hàn lâm Quốc gia Hoa Kỳ (National Research Council) vi NQ Nghị quyết Oxfam Ủy ban Oxford cho cứu đói (Oxford Commitee for Famine Relief.

PEFS Chi trả dịch vụ môi trƣờng rừng (payment for envirment services) PTVR Phụ thuộc vào rừng QĐ Quyết định QH Quốc hội REDD+ Giảm thiểu phát thải từ mất rừng và suy thoái rừng (Reducing Emission from Deforestation and Forest Degradation) SD Độ lệch chuẩn (standard deviation) SKBV Sinh kế bền vững SRI Mô hình áp dụng hệ thống thâm canh lúa cải tiến TB Trung bình TTg Thủ tƣớng TT Thông tƣ TW Trung ƣơng UBND Ủy ban Nhân dân UNDP Chƣơng trình phát triển Liên hợp quốc WCED Ủy ban Thế giới về môi trƣờng và phát triển (World Commission on Environment and Development) vii DANH MỤC BẢNG STT Tên bảng Trang 2. Chiến lƣợc sinh kế theo mức độ phụ thuộc vào rừng 18 2. Tổng hợp các quan điểm về nguồn vốn sinh kế 21 2. Tổng quan chung về các nguồn vốn sinh kế 23 2.

Bối cảnh dễ bị tổn thƣơng trong phân tích sinh kế bền vững 25 3. Dân số tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2012-2016 40 3. Lao động tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2012-2016 40 3. Hiện trạng sử dụng đất tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2012-2016 42 3.

Diện tích rừng hiện có phân theo loại rừng 44 3. Dung lƣợng hộ khảo sát 50 3. Thảo luận nhóm tập trung 51 4. Chính sách phát triển cơ sở hạ tầng 61 4.

Chính sách giảm nghèo bền vững 64 4. Chính sách lao động việc làm 66 4. Chính sách bảo vệ và phát triển rừng 68 4. Chính sách chi trả dịch vụ môi trƣờng rừng 70 4.

Chiến lƣợc sinh kế theo mức độ phụ thuộc vào rừng của hộ 72 4. Tỷ lệ hộ có hoạt động sinh kế 73 4. Phát triển hoạt động trồng lúa 75 4. Phát triển hoạt động trồng trọt khác 76 4.

Phát triển hoạt động chăn nuôi 79 4. Phát triển hoạt động rừng 82 4. Phát triển hoạt động phi nông lâm nghiệp 84 4. Phát triển hoạt động khác 86 4.

Tỷ lệ mô hình kết hợp hoạt động sinh kế 88 4. Thu nhập và nguồn thu nhập của hộ 90 4. Kiểm định sự khác biệt thu nhập giữa các nhóm hộ 91 4. Tỷ lệ nghèo, cận nghèo của hộ điều tra 93 4.

Tỷ lệ nghèo, cận nghèo của hộ phân theo mức độ phụ thuộc vào rừng và huyện 95 4.