chương I Luật Du lịch Việt Nam (2005) giải thích: “Sản phẩm du lịch là tập hợp các dịch vụ cần thiết để thoả mãn nhu cầu của khách du lịch trong chuyến đi du lịch”. Cũng như với khái niệm “Du lịch”, dưới mỗi góc độ khác nhau sẽ có khái niệm khác nhau về “Sản phẩm du lịch”. Đối với người kinh doanh dịch vụ du lịch: Sản phẩm du lịch là toàn bộ dịch vụ cung cấp cho khách hàng để thoả mãn nhu cầu du lịch. Đối với khách du lịch: Sản phẩm du lịch là toàn bộ quá trình trọn vẹn, trong đó khách du lịch bỏ thời gian, công sức và tiền bạc cho việc di chuyển, thưởng thức các giá trị vật chất và tinh thần.
Qua các khái niệm trên, có thể thấy sản phẩm du lịch là một tổng thể bao gồm các thành phần không đồng nhất hữu hình và vô hình, đó là tài nguyên tự nhiên, tài nguyên nhân văn, cơ sở vật chất kỹ thuật, cơ sở hạ tầng dịch vụ du lịch và đội ngũ nguồn nhân lực du lịch. Khái niệm sản phẩm lưu niệm Từ lâu, sản phẩm lưu niệm đã gắn liền với hoạt động du lịch bởi khách du lịch luôn có nhu cầu lưu giữ kỷ niệm về những nơi mình đến hay làm quà tặng cho bạn bè, người thân… Tự thân tên gọi “sản phẩm lưu niệm” đã khái quát được định nghĩa: là sản phẩm hay đồ vật dùng để lưu giữ kỉ niệm. Lưu là giữ, là để nhớ và do đó gợi lại, nhắc lại trong tâm trí của người sở hữu về những kỷ niệm mà họ đã có, đã trải qua. Từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 1995 của Trung tâm từ điển học và từ điển Tiếng Việt 20 xuất bản năm 2005 của Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia đều định nghĩa: “Lưu niệm: Giữ lại để làm kỉ niệm”.
“Sản phẩm lưu niệm” được định nghĩa là một vật gợi lại về một địa điểm nhất định, một dịp hoặc một người; một vật kỷ niệm. “Sản phẩm lưu niệm” còn được coi là vật (mua, giữ hoặc được tặng) gợi nhớ về một địa điểm, người hay dịp kỷ niệm chuyến tham quan của một người nào đó [2]. Như vậy, mở rộng nội hàm ở khía cạnh giá trị sử dụng, sản phẩm lưu niệm có thể mang tặng, cũng có thể để trưng bày và đặc biệt, có thể đem bán. Khi đem bán, sản phẩm lưu niệm trở thành hàng hóa.
Và dưới góc độ ngành du lịch, sản phẩm lưu niệm được coi là một loại hàng hóa đặc biệt được tạo ra nhằm thu hút sự chú ý và tiêu dùng của khách du lịch. Sản phẩm lưu niệm thường được cụ thể hóa bằng các sản phẩm vật chất mang đặc tính văn hóa của địa phương, khu vực hoặc quốc gia [2]. Khi nhắc đến khái niệm “sản phẩm lưu niệm” có nhiều người thường đánh đồng với khái niệm “sản phẩm thủ công mỹ nghệ”, tuy nhiên đây là hai khái niệm khác nhau. Sản phẩm thủ công là những mặt hàng thuộc ngành nghề truyền thống, được tạo ra bởi những thủ công có tay nghề cao, được truyền từ đời này sang đời khác.
Khác với sản phẩm lưu niệm, trước hết sản phẩm thủ công mỹ nghệ là một hàng tiêu dùng có thể phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng hàng ngày. Tuy nhiên sản phẩm thủ công mỹ nghệ nó đại diện cho văn hóa truyền thống nên được người sử dụng cất giữ, làm quà tặng, và khi đó sản phẩm thủ công mỹ nghệ mang tính chất lưu niệm sẽ trở thành sản phẩm lưu niệm. Còn sản phẩm lưu niệm là những sản phẩm thường không sử dụng trong đời thường mà để trưng bày, tặng cho, ngoài ra cũng có các sản phẩm khác vừa có thể tặng cho vừa để sử dụng giống như sản phẩm mỹ nghệ. Có một khái niệm khác thường được nhắc đến cùng với “sản phẩm lưu niệm” đó là “quà tặng du lịch”.
Quà tặng du lịch cũng có thể được gọi là sản phẩm lưu niệm nếu quà đó được mua ở dạng sản phẩm hàng hóa vật chất trưng bày, có chức năng đáp ứng các thị hiếu cảm nhận/thưởng thức có mục đích lâu dài của người mua hoặc người 21 được biếu/tặng [2]. Cả sản phẩm lưu niệm và quà tặng du lịch đều là những sản phẩm hàng hóa mang đậm dấu ấn văn hóa, đặc trưng cho điểm đến trong chuyến đi của khách du lịch. Quà tặng du lịch bao gồm các đồ vật để làm kỷ niệm và nhóm các sản phẩm thực phẩm. Trong khuôn khổ luận văn, tác giả sử dụng khái niệm “sản phẩm lưu niệm” du lịch dưới khía cạnh là một đồ vật cụ thể, được giữ lại để làm kỷ niệm về một chuyến đi của khách du lịch.
Các đồ vật này có thể mang tặng, cho, trưng bày, hay cất giữ (từ góc độ người đi du lịch), và là một loại hàng hóa đặc biệt (từ góc độ người bán) được bày bán chủ yếu ở các điểm du lịch. Như vậy, trong luận văn, khái niệm sản phẩm lưu niệm được hiểu là vật mà phản ánh được phần nào đặc trưng văn hóa của điểm đến, có giá trị về mặt văn hóa, tinh thần, giáo dục, được người ta mua, nhận như quà tặng và giữ để gợi nhớ tới một người, một địa điểm hoặc một sự kiện nào đó. Cụ thể hơn, trong khuôn khổ luận văn chỉ xét đến những sản phẩm lưu niệm của Hà Nội, nghĩa là những sản phẩm lưu niệm được sản xuất, bày bán tại Hà Nội, mang những nét đặc trưng, độc đáo, chứa đựng tinh hoa văn hóa của Hà Nội. Trong phạm vi luận văn này, sản phẩm lưu niệm của Hà Nội được hiểu là sản phẩm lưu niệm mang đặc trưng văn hóa của Hà Nội, được sản xuất tại Hà Nội dựa trên những tài nguyên, thế mạnh của Hà Nội.
Khái niệm phát triển Khái niệm “phát triển” là một khái niệm còn khá mới, theo một số nhà khoa học xã hội thì khái niệm này chỉ mới xuất hiện vào đầu thế kỷ XX; cụ thể là những năm sau Chiến tranh thế giới thứ nhất. Từ “phát triển” ba lần được sử dụng trong bản báo cáo gồm 14 điểm của tổng thống Mỹ Wilson, và trong các tài liệu của Hội Quốc Liên (sau này là Liên Hợp Quốc) năm 1919, khái niệm “phát triển” được sử dụng đi đôi với khái niệm “không phát triển”, “chậm phát triển” [28]. 22 Một số nhà khoa học xã hội khác của phương Tây lại có ý kiến cho rằng khái niệm “phát triển” bắt nguồn từ thuyết tiến hóa của Darwin, gắn với khái niệm tiến bộ được Condorcet nêu lên. Hiện nay, khái niệm về “phát triển” vẫn còn tiếp tục là vấn đề tranh luận giữa các nhà nghiên cứu khoa học và hoạch định chính sách trên thế giới.
Quan điểm siêu hình xem sự phát triển chỉ là sự tăng lên hay giảm đi đơn thuần về lượng, không có sự thay đổi về mặt chất của sự vật. Nếu có sự thay đổi về chất thì cũng chỉ diễn ra theo vòng tròn khép kín, không có sự ra đời cái mới. Còn theo triết học duy vật biện chứng, phát triển là một phạm trù triết học chỉ khái quát quá trình vận động tiến lên từ thấp lên cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của sự vật. Nguồn gốc của sự phát triển nằm ngay trong bản thân sự vật [5, tr.
Theo Todaro - một nhà kinh tế học người Mỹ, “Phát triển không hoàn toàn là một hiện tượng kinh tế mà là một quá trình đa chiều liên quan đến việc tổ chức lại và định hướng lại toàn bộ hệ thống kinh tế xã hội và phát triển là quá trình nâng cao chất lượng cuộc sống của con người” [52]. Một định nghĩa “sự phát triển” của Dudley Seers được chấp nhận rộng rãi. Theo đó, “Phát triển xảy ra với: việc giảm và xóa đói giảm nghèo, bất bình đẳng và tình trạng thất nghiệp trong một nền kinh tế đang phát triển” [57]. Tại Việt Nam, khái niệm “Phát triển” của TS.
Vũ Đình Thanh được coi là một những định nghĩa khá toàn diện: “Phát triển là một quá trình tiến hóa của mọi xã hội, mọi cộng đồng dân tộc trong đó các chủ thể lãnh đạo và quản lý, bằng các chiến lược và chính sách thích hợp với những đặc điểm về lịch sử, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của xã hội và cộng đồng dân tộc mình, tạo ra, huy động và quản lý các nguồn lực tự nhiên và con người nhằm đạt được những thành quả bền vững và được phân phối công bằng cho các thành viên trong xã hội vì mục đích không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống của họ” [28]. 23 Hiện nay, khái niệm “phát triển” không tồn tại như một khái niệm độc lập mà thường gắn với các nội dung, các lĩnh vực như: Phát triển kinh tế, Phát triển xã hội, Phát triển con người, Phát triển bền vững… Từ đó, có thể hiểu “phát triển sản phẩm lưu niệm” là một quá trình có thể liên quan đến việc sửa đổi, cải thiện một sản phẩm lưu niệm hiện có hoặc trình bày, thiết kế, xây dựng, sáng tạo một sản phẩm lưu niệm hoàn toàn mới có những ưu điểm vượt trội so với sản phẩm lưu niệm cũ, nhằm đáp ứng được tối đa những nhu cầu của khách du lịch cũng như những mục tiêu mà các nhà kinh doanh du lịch đặt ra. Đặc điểm và phân loại sản phẩm lưu niệm 1. Đặc điểm của sản phẩm lưu niệm Thứ nhất, sản phẩm lưu niệm thường mang tính đặc trưng, dấu ấn văn hóa và tinh thần của một địa phương, một dân tộc.
Ví dụ như mô hình tháp Eiffel của Pháp, tượng nữ thần tự do của Mỹ, búp bê Matryoshka của Nga, thần Ganesha của Ấn Độ, chú mèo Maneki Neko của Nhật Bản, sản phẩm trống trong bộ nhạc cụ gõ truyền thống hay búp bê mặc trang phục truyền thống của Hàn Quốc, những bức tượng phật thu nhỏ được chế tác tinh xảo của Myanmar, tòa tháp đôi Petronas biểu tượng du lịch của Malaysia, ngôi đền tháp Angkor Wat của Campuchia, các sản phẩm có hình ảnh voi của Thái Lan, hình ảnh sư tử của Singapore. Hay những sản phẩm mang đặc trưng riêng của dân tộc Việt Nam như áo dài, áo bà ba, nón lá, chùa Một Cột, lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Sản phẩm lưu niệm thể hiện nét đẹp, nét riêng về thiên nhiên, con người, về tôn giáo, tín ngưỡng, về lịch sử, văn hoá của mỗi vùng miền. Vì thế, mỗi sản phẩm lưu niệm được coi là một tác phẩm nghệ thuật, mang đậm tinh hoa của dân tộc, địa phương.
Thứ hai, sản phẩm lưu niệm, đặc biệt là các sản phẩm thủ công mỹ nghệ được sản xuất theo phong cách truyền thống, gắn liền với các làng nghề, phố nghề.