Chương 1: Hoạt động làm quen với tác phẩm ở trường mầm non Chương 2: Giáo dục ngôn ngữ cho trẻ 4-5 tuổi thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học 4 B. NỘI DUNG CHƢƠNG 1: HOẠT ĐỘNG LÀM QUEN VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC Ở TRƢỜNG MẦM NON 1. Vai trò của văn học đối với giáo dục trẻ mầm non 1. Vai trò của văn học đối với giáo dục nhận thức Văn học là nguồn suối không cạn của tri thức, là kinh nghiệm sống mà con người cần tiếp thu và phát triển.
người ta cũng thấy rõ vị trí, sức mạnh riêng của các tác phẩm văn học trong sự nghiệp giáo dục nói chung và giáo dục trẻ mầm non nói riêng. Nó trở thành nội dung và phương tiện hữu hiệu để giáo dục trẻ, trong đó có giáo dục nhận thức. Mở rộng và nâng cao nhận thức có vị trí hết sức quan trọng và cân thiết đối với các em. Mở rộng và nâng cao nhận thức cho trẻ mầm non được diễn ra trong nhiều hoạt động khác nhau và văn học là một phương tiện giúp trẻ mở rộng và nâng cao nhận thức về thế giới xung quanh.
Những bài thơ, những câu chuyện đã giúp các em mở rộng tầm nhìn và sự hiểu biết về thế giới tự nhiên, thể giới loài vật, thế giới đồ vật,… giúp trẻ biết được tên gọi những đặc tính, những quan điểm và ý nghĩa của chúng đối với con người. Có thể nói, với chức năng phản ánh cuộc sống, văn học thiếu nhi như “những cuốn sách giáo khoa” đầu tiên giúp cho trẻ nhận thức và hiểu biết về thế giới xung quanh. Bằng những hình tượng văn học sinh động, những “bài học” ấy trở nên hết sức nhẹ nhàng mà không kém phần sâu sắc. Trước hết, văn học giúp các em nhận thức về thế giới tự nhiên muôn màu, muôn vẻ, đầy màu sắc, âm thanh.
Thế giới thực vật trong văn học giống như một vườn bách thảo với muôn vàn các loại cỏ cây, hoa lá đầy màu sắc, hương thơm và tràn đầy sức sống. Bước vào vườn bách thảo các em sẽ được chìm đắm trong những khu bườn đầy các loại hoa thơm đầy màu sắc. “Hoa cà tim tím Hoa mướp vàng vàng Hoa lựu chói chang Đỏ như đốm lửa 5 Hoa vừng nho nhỏ Hoa đỗ xinh xinh Hoa mận trắng tinh Rung rinh trước gió” (Thu Hà) Hay: “Hoa sen đã nở Rực rỡ đầy hồ Thoang thoảng gió bay Mùi hương thơm ngát.” ( Nhược Thủy) Hay bài thơ “Hoa đồng hồ” “Mười giờ hoa nở Hương thoảng nơi nơi Cánh rung rinh nắng Đỏ như mặt trời.” (Phạm Thái Quỳnh) Bên cạnh các loại hoa, các em còn được ngắm nhìn vô vàn các loại quả, mỗi loại quả mang những đặc điểm, màu sắc, mùi vị riêng làm trẻ vô cùng thích thú. - Đầu xanh mũ vua Mình vàng áo giáp Một trăm con mắt Nhìn quanh bốn bề.” (Dứa, Phạm Hổ) - Khế chín đầy cành Vàng treo lóng lánh (Khế– Phạm Hổ) Thế giới động vật trong văn học giống như vườn bách thú với các loài động vật từ nhỏ bé nhất đến những động vật có kích thước to hơn, từ những động vật gần gũi, 6 thân thuộc đến những loại động vật xa lạ hơn.
Đây là những vần thơ hết sức thú vị đồng thời cũng là những “ bài học” giúp các em nhận biết những đặc điểm điển hình của các loài động vật. đó là hình ảnh đàn kiến di chuyển khi trời sắp mưa: Trông kìa đàn kiến Nó bò lên cao Sắp có mưa rào Kiến đi ẩn đấy ( Đàn kiến – Nhược Thủy) Hay là hình ảnh con trâu mộng khỏe mạnh và vô cùng đáng yêu: Da đen láng bóng Ức rộng thênh thênh Đôi sừng vênh vênh Chóp sừng nhọn hoắt (Con trâu mộng – Võ Quảng) Còn đây là chú ếch: Có chú là chú ếch con Hai mắt mở tròn Nhảy nhót đi chơi Gặp ai ếch cũng thế thôi Hai cái mắt lồi cứ ngước trơ trơ (Chú ếch – Hồng Trang) Bên cạnh thế giới thực vật đầy màu sắc, hương thơm, thế giới động vật vui nhộn, đáng yêu, văn học còn giúp các em nhận biết về hiện tượng tự nhiên như: mây, mưa, sấm , chớp,… cũng như nhiều hiện tượng sự vật khác. Đây là một cơn mưa rào được Trần Đăng Khoa thể hiện hết sức sống động: “Lộp độp Lộp độp Rơi Đất trời Mù trắng nước.” 7 Hay bài “ Nắng” của Lê Hồng Thiên: Nắng vừa đậu trên lá Gió rung nắng rơi ngay Em chạy vội ra nhặt Nắng không vào bàn tay.” Tiếp theo, văn học giúp các em có những hiểu biết về thế giới đồ vật xung quanh của trẻ thơ như: tấm lịch, đinh, chôi, cái bát, đến cái ghế đá, cái bảng chỉ đường, cái xe chữa cháy… Tất cả được tác giả đưa vào thơ thành những hình ảnh hết sức ngộ nghĩnh, sinh động, giúp các em nhận biết được đặc điểm về hình dáng, màu sắc và công dụng của mỗi đồ vật ấy. Đây là cái đinh – một vật rất hữu dụng mà chắc chắn rất ít trẻ biết: “Chân nhọn đầu tù Thân hình thẳng tuột Chôn mình vào cột Chôn mình vào tường Cho chị treo gương Cho em treo ảnh” ( Đinh – Phạm Hổ) Bài thơ “Cái bát xinh xinh”, nói về cái bát xinh xắn và tình cảm của cô bé với cha mẹ mình là những nghệ nhân làm ra cái bát.
“Từ bùn đất sét Qua bàn tay cha Qua bàn tay mẹ Thành cái bát hoa Nâng niu bé giữ Mỗi bữa hàng ngày Công cha công mẹ Bé cầm trên tay” (Thanh Hòa) 8 Không những đưa trẻ vào thế giới tự nhiên đầy màu sắc, thế giới đồ vật ngộ nghĩnh, đáng yêu, văn học còn giúp các em có thêm hiểu biết về các mối quan hệ trong cuộc sống. Đó là những mối quan hệ với con người, giữa con người với thiên nhiên và loài vật. Từ đó trẻ có thể tích lũy được những kinh nghiệm và những phép đối nhân xử thế trong cuộc đời. “Này các nhỏ Đừng hái hoa tươi Hoa yêu mọi người Nên hoa kết trái.” Đó là bài học về sự đáp đền của thiên nhiên đối với con người mà nhà thơ Thu Hà đã nhắc nhở cho các em trong bài thơ “Hoa kết trái”.
Văn học còn giúp trẻ hiểu hơn về những mối quan hệ trong gia đình. Đó là mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, giưa ông bà và cháu, giữa anh em trong gia đình, Chẳng hạn, truyện “Ba cô gái” kể về người mẹ vất vả nuôi ba người con gái khôn lớn nhưng sau khi lấy chồng, cô cả và cô hai chỉ vun vén cho bản thân, không biết quan tâm, lo lắng cho người mẹ già ở quê; chỉ có người con út là hiếu thảo với mẹ. Truyện cho trẻ hiểu tình mẫu tử là tình cảm thiêng liêng, máu thịt; con cái cần biết yêu thương, hiếu thảo với đấng sinh thành. Tình cảm của anh em trong gia đình được thể hiện bằng những vần thơ thật dễ thương: “Làm anh khó đấy Phải đâu chuyện đùa Với em gái bé Phải người lớn cơ … Làm anh thật khó Nhưng mà thật bui Ai yêu em bé Thì làm được thôi!” (Làm anh – Phan Thi Thanh Nhàn) 9 Bài thơ “Giữa vòng gió thơm” (Quang Huy) thể hiện tình cảm yêu thương và sự chăm sóc tận tình của người cháu đối với bà.
Giữa trời trưa nắng, không có gió, cả khu vườn lặng im, nhưng hương bưởi, hương cau vẫn ngọt ngào lẫn vào tay quạt của bé để: “Cho bà nằm mát Giữa vòng gió thơm.” “Bồ nông có hiếu” kể về câu chuyện cảm động kể về câu chuyện cảm động kể về tình yêu của con cái đối với cha mẹ. Hình ảnh chú bồ nông nhỏ trong “hun hút đêm sâu mênh mông ruộng vắng” , “canh một, canh hai”, “trên đồng nẻ, dưới ao khô”, “một mình lặn lội”, bắt được con mồi nào cũng ngậm vào miệng để phần mẹ…cho đến khi mẹ khỏi ốm. Như vậy, văn học đem đến cho trẻ một khối lượng kiến thức vô cùng phong phú về thế giới xung quanh. Văn học cho trẻ thấy một thế giới rộng lớn với thiên nhiên kỳ thú, giúp trẻ có những hiểu biết ban đầu hiểu về những mối quan hệ trong xã hội.
Văn học góp phần giúp trẻ tích lũy kinh ngiêm sống, phát triển trí tuệ. Vai trò của văn học với giáo dục đạo đức Bác Hồ của chúng ta khi sinh thời đã rất quan tâm đên việc giáo dục đạo đức cho tuổi thơ, Bác đã dạy thiếu niên nhi đồng: “Yêu tổ quốc, yêu đồng bào,…khiêm tốn, thật thà, dũng cảm”. Đây chính là nội dung, nền tảng đạo đức chân chính của con người ở mỗi thời đại, nó đòi hỏi sự nghiệp “trồng người” của chúng ta phải hướng tới. Những quan điểm giáo dục đạo đức truyền thống ấy đã được đưa vào những tác phẩm văn học và được trẻ em yêu thích.
Vì vậy, chúng ta cần đọc và kể cho trẻ nghe những tác phẩm văn chương có giá trị đích thực, chứa đựng những nội dung giáo dục đạo đức cao cả, phù hợp với lứa tuổi và tâm hồn tình cảm đang trong như suối tận nguồn. Ở trường mẫu giáo, khi tiếp xúc với tác phẩm văn học qua nghe đọc, kể diễn cảm và sự dẫn dắt của cô giáo, những ấn tượng nghệ thuật mà trẻ thu nhận được sẽ hình thành ở các em những phẩm chất đạo đức bền vững. Vì vậy, cái đẹp phải được coi là phương pháp cơ bản nhằm 10 khơi gợi những tình cảm đạo đức cho trẻ, nó có mối liên hệ chặt chẽ với giáo dục thẩm mĩ, nó trở thành một quy luật giáo dục. Ở trường mầm non, việc đưa tác phẩm văn học vào giáo dục đạo đức cho trẻ có vai trò rất quan trọng.
Bài thơ “Hạt gạo làng ta” của Trần Đăng Khoa giúp trẻ hiểu được sự vất vả, lam lũ của người nông dân trong quá trình làm ra hạt gạo. Hạt gọi không chỉ là kết tinh của những giá trị vật chất ( mưa, bão,…) và những giá trị tinh thần (hương sen thơm, lời ru hát) mà còn là kết quả của những vật lộn của người nông dân để chống chọi với sự khắc nghiệt của thời tiết và sự khốc liệt của chiến tranh. Vì thế, mỗi hạt thóc, hạt gạo làm ra không chỉ mang nặng công ơn cô bác nông dân mà còn mang trong đó cả niềm vui và lòng tự hào của cả dân tộc, vượt lên khó khăn để chiến thắng kẻ thù. “ Hạt gạo làng ta Có vị phù sa Của sông Kinh Thầy Có hương sen thơm Trong hồ nước đầy Có lời mẹ hát Ngọt bùi đắng cay.
Hạt gạo làng ta Gửi ra tiền tuyến Gửi về phương xa Em vui em hát Hạt vàng làng ta.