Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Hoạt động làm quen với tác phẩm văn học và vấn đề phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi" do sinh viên Nguyễn Hương Giang (lớp K17B - Giáo dục Mầm non, Khoa Giáo dục Mầm non, Trường Đại học Hồng Đức) thực hiện năm 2018 dưới sự hướng dẫn của ThS. Tạ Mai Anh tại Thanh Hóa.

Lý do chọn đề tài xuất phát từ vị trí thiết yếu của ngôn ngữ đối với sự phát triển toàn diện của trẻ em. Lứa tuổi mẫu giáo 4-5 tuổi (mẫu giáo nhỡ) là giai đoạn then chốt trong việc hoàn thiện ngữ âm, mở rộng vốn từ, làm chủ các cấu trúc ngữ pháp và hình thành ngôn ngữ mạch lạc. Tuy nhiên, trên thực tế, trẻ ở độ tuổi này vẫn thường mắc các lỗi phát âm lệch chuẩn địa phương, phát âm sai thanh điệu, dùng sai từ loại và diễn đạt câu chưa trọn vẹn. Tác phẩm văn học thiếu nhi với ngôn ngữ nghệ thuật gọt giũa, giàu nhạc điệu và hình tượng là phương tiện giáo dục trực quan, tự nhiên giúp khắc phục những hạn chế này.

Tổng quan lịch sử vấn đề trong văn bản chỉ ra:

  • Nghiên cứu ngoài nước: E. Tikhova trong công trình "Phát triển ngôn ngữ trẻ em (Dưới tuổi đến trường phổ thông)" khẳng định truyện cổ tích và thơ ca là nhân tố hàng đầu để rèn luyện ngôn ngữ và thẩm mỹ cho trẻ. L. Vygotsky chỉ ra các kết luận sư phạm về việc cho trẻ tiếp cận ngôn ngữ tự nhiên thông qua hoạt động vui chơi và trải nghiệm.
  • Nghiên cứu trong nước: Tác giả Nguyễn Thu Thủy ("Giáo dục trẻ mẫu giáo qua truyện và thơ"), tập thể tác giả Cao Đức Tiến chủ biên ("Tiếng Việt và phương pháp phát triển lời nói cho trẻ"), nhóm tác giả Hoàng Thị Oanh - Phạm Thị Việt - Nguyễn Kim Đức ("Phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ dưới 6 tuổi"), và Nguyễn Xuân Khoa ("Phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ") đã phân tích vai trò của văn chương đối với lời nói nghệ thuật của trẻ.
  • Khoảng trống nghiên cứu: Các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc khẳng định vai trò chung hoặc đề xuất các biện pháp riêng lẻ, chưa xây dựng một hệ thống biện pháp phát triển ngôn ngữ đồng bộ thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học gắn với các chủ đề giáo dục mầm non cho lứa tuổi 4-5 tuổi.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài gồm hai nhiệm vụ cụ thể:

  1. Làm sáng tỏ những tác động của hoạt động làm quen tác phẩm văn học đối với việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi.
  2. Đề xuất một số phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động làm quen với tác phẩm văn học và vấn đề phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi.
  • Phạm vi nghiên cứu: Hệ thống tác phẩm văn học phù hợp với trẻ 4-5 tuổi và các hình thức tổ chức hoạt động làm quen với tác phẩm văn học tại lớp mẫu giáo 4-5 tuổi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của khóa luận dựa trên lý luận giáo dục mầm non và các quan điểm phát triển ngôn ngữ trẻ em của E. Tikhova, L. Vygotsky và Nguyễn Xuân Khoa. Nghiên cứu xác lập mối quan hệ tương hỗ giữa việc tiếp nhận tác phẩm văn học với 4 phương diện giáo dục nhân cách: giáo dục nhận thức, giáo dục đạo đức, giáo dục thẩm mỹ và giáo dục ngôn ngữ. Quá trình phát triển ngôn ngữ cho trẻ 4-5 tuổi được phân tích qua 4 thành tố cốt lõi: ngữ âm, vốn từ, ngữ pháp (tạo câu) và diễn đạt mạch lạc.

Khóa luận sử dụng hai nhóm phương pháp nghiên cứu chính:

  • Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phương pháp nghiên cứu tài liệu; Phương pháp phân tích, đánh giá các công trình lý luận và chương trình giáo dục mầm non.
  • Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp quan sát hoạt động ngôn ngữ và khả năng tiếp nhận tác phẩm của trẻ; Phương pháp khảo sát, thống kê các thể loại tác phẩm văn học (truyện, thơ, ca dao, đồng dao, câu đố) trong chương trình chăm sóc giáo dục trẻ 4-5 tuổi.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm các tuyển tập thơ, truyện, đồng dao, câu đố mầm non hiện hành theo 9 chủ đề năm học và dữ liệu quan sát thực tế tại các nhóm lớp mẫu giáo 4-5 tuổi.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Hoạt động làm quen với tác phẩm văn học ở trường mầm non

Chương 1 làm rõ vai trò đa diện của văn học đối với giáo dục trẻ mầm non, các hình thức tổ chức hoạt động và đặc điểm ngôn ngữ của lứa tuổi 4-5 tuổi.

Về vai trò của văn học trong giáo dục trẻ mầm non:

  • Giáo dục nhận thức: Văn học đóng vai trò như "cuốn sách giáo khoa" đầu tiên giúp trẻ khám phá thế giới tự nhiên (thực vật qua thơ Thu Hà, Phạm Hổ; động vật qua thơ Nhược Thủy, Võ Quảng, Hồng Trang; hiện tượng tự nhiên qua thơ Trần Đăng Khoa, Lê Hồng Thiện), nhận biết công dụng của thế giới đồ vật (bài thơ "Đinh" của Phạm Hổ, "Cái bát xinh xinh" của Thanh Hòa), và tiếp thu kinh nghiệm đối nhân xử thế trong gia đình, xã hội (truyện "Ba cô gái", "Bồ nông có hiếu", thơ "Làm anh" của Phan Thị Thanh Nhàn, "Giữa vòng gió thơm" của Quang Huy).
  • Giáo dục đạo đức: Văn học truyền tải bài học bằng hình tượng nghệ thuật, bồi dưỡng tình cảm yêu thương gia đình, kính yêu Bác Hồ, trân trọng người lao động và người chiến sĩ (bài thơ "Hạt gạo làng ta" của Trần Đăng Khoa, "Chú giải phóng quân" của Cẩm Thơ, "Em yêu nhà em" của Đoàn Thị Lam Luyến) cùng các phẩm chất truyền thống như cần cù, nhân hậu qua truyện cổ tích ("Tấm Cám", "Thánh Gióng", "Cây tre trăm đốt").
  • Giáo dục thẩm mỹ: Nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mỹ và năng lực cảm thụ cái đẹp ngôn từ (bài thơ "Trăng ơi... từ đâu đến?" của Trần Đăng Khoa, "Cầu vồng" của Nhược Thủy, "Hoa phượng" của Huy Hòa), từ đó kích thích trẻ tự hoạt động nghệ thuật thông qua đọc thơ, kể chuyện và đóng kịch.
  • Giáo dục ngôn ngữ: Cung cấp môi trường luyện phát âm chính âm chuẩn xác qua đồng dao ("Nu na nu nống"), làm giàu vốn từ nghệ thuật giàu hình tượng và cảm xúc ("tim tím", "chói chang", "rung rinh" trong bài "Hoa kết trái"), đồng thời cung cấp mẫu câu chuẩn mực từ văn bản truyện ("Cây khế").

Về các hình thức tổ chức hoạt động làm quen tác phẩm văn học:

  • Hoạt động học (hoạt động chung/có chủ đích): Tiến hành theo tiến trình sư phạm gồm 4 bước: (1) Gây hứng thú; (2) Hình thành kiến thức, kỹ năng mới (tiếp xúc tác phẩm và hiểu tác phẩm); (3) Hoạt động trải nghiệm; (4) Hoạt động sáng tạo.
  • Hoạt động góc: Bố trí tại góc Sách - thư viện và góc nghệ thuật (đặt cách xa góc xây dựng, phân vai). Trẻ làm quen với chữ viết, hướng đọc sách, rèn kỹ năng lật giở trang sách và được giải thích sâu các từ khó (như các từ "gia tài", "trĩu trịt", "vàng ruộm", "khấp khởi", "lia lịa" trong truyện "Cây khế").
  • Hoạt động ngoài trời: Tích hợp đọc thơ, giải câu đố và chơi trò chơi dân gian gắn với đồng dao khi quan sát thiên nhiên.

Về đặc điểm ngôn ngữ của trẻ 4-5 tuổi:

  • Ngữ âm: Trẻ dần định vị các phụ âm đầu, âm cuối, âm đệm và phát âm được các vần khó (iêu, ươn, uông); tuy nhiên vẫn còn nhầm lẫn phụ âm (s-x, ch-t), thanh điệu (thanh ngã) và âm đệm.
  • Ngữ pháp: Trẻ ít dùng câu một từ, sử dụng phổ biến câu đơn đầy đủ C-V, câu đơn mở rộng thành phần, câu ghép đẳng lập và câu ghép chính phụ. Lỗi thường gặp gồm dùng sai từ loại (tính từ, số từ, đại từ, phụ từ), nói thiếu thành phần câu hoặc đảo lộn trật tự ngữ pháp.
  • Ngôn ngữ mạch lạc: Tư duy phát triển giúp trẻ biết so sánh, khái quát sơ bộ; câu nói có nội dung rõ ràng và mạch lạc hơn so với giai đoạn 3-4 tuổi.

Chương 2: Giáo dục ngôn ngữ cho trẻ 4-5 tuổi thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học

Chương 2 tập trung khảo sát hệ thống tác phẩm văn học theo 9 chủ đề năm học, phân tích hiệu quả phát triển ngôn ngữ và đề xuất 5 nhóm biện pháp sư phạm.

Tác giả thống kê và phân loại các tác phẩm văn học phù hợp với lứa tuổi 4-5 tuổi theo 9 chủ đề giáo dục:

STT Chủ đề giáo dục Thể loại tác phẩm Các tác phẩm tiêu biểu được thống kê trong khóa luận
1 Trường mầm non Truyện, Thơ, Câu đố Món quà của cô giáo, Gà tơ đi học, Thỏ trắng đi học; Thơ: Bé tới trường, Cô và cháu, Tình bạn, Bình minh trong vườn; Câu đố về đồ dùng học tập.
2 Gia đình và bản thân Truyện, Thơ, Câu đố Gấu con bị đau răng, Đôi dép, Gấu con chia quà; Thơ: Em yêu nhà em, Lấy tăm cho bà, Mẹ và cô, Tâm sự cái mũi; Câu đố về đồ dùng gia đình.
3 Thế giới động vật Truyện, Thơ, Câu đố, Đồng dao Cáo, thỏ và gà trống, Dê con nhanh trí, Mèo lại hoàn mèo; Thơ: Gọi bạn, Chú ngựa bay, Chim chích bông; Đồng dao: Con gà cục tác cục ta.
4 Thế giới thực vật Truyện, Thơ, Câu đố, Đồng dao Hạt đỗ sót, Củ cải trắng, Quả bí xanh; Thơ: Hoa mào gà, Hoa sen, Hoa phượng, Vè trái cây; Đồng dao: Chú Cuội ngồi gốc cây đa, Cây cau.
5 Tết và mùa xuân Truyện, Thơ, Câu đố Sự tích bánh chưng, bánh giầy; Thơ: Mùa xuân đến rồi, Đi chơi tết, Bướm xuân, Mùa xuân (Tú Mỡ); Câu đố về hoa đào, mùa xuân.
6 Nghề nghiệp Truyện, Thơ, Câu đố Người làm vườn và con trai, Thần sắt, Sự tích quả dưa hấu; Thơ: Bé làm bao nhiêu nghề, Cái bát xinh xinh, Làm bác sĩ; Câu đố về các nghề.
7 Giao thông Truyện, Thơ, Câu đố Kiến con đi xe ô tô, Kiến thi an toàn giao thông, Ba ngọn nến; Thơ: Đèn báo, Đoàn tàu lăn bánh, Đèn giao thông; Câu đố về phương tiện giao thông.
8 Nước và hiện tượng tự nhiên Truyện, Thơ, Câu đố, Đồng dao Lời ru của trăng, Cô mây, Hồ nước và mây; Thơ: Mưa, Trưa hè, Cầu vồng, Hương và gió; Đồng dao: Trời mưa, trời gió.
9 Quê hương - Đất nước - Bác Hồ Truyện, Thơ, Ca dao - đồng dao Quả táo của Bác Hồ; Thơ: Thư Trung Thu, Sáng tháng năm, Bác thăm nhà cháu, Hoa quanh lăng Bác, Em vẽ Bác Hồ, Buổi sáng quê nội.

Hiệu quả phát triển ngôn ngữ qua hoạt động văn học được chứng minh trên các mặt:

  • Rèn luyện phát âm đúng: Khảo sát ngữ liệu cho thấy các bài đồng dao dành cho lứa tuổi mẫu giáo chứa đầy đủ 21 phụ âm đầu cùng các nguyên âm (a, u, ô...) và thanh điệu tiếng Việt. Nhịp điệu ngắn gọn (Chi chi chành chành, Kéo cưa lừa xẻ, Lúa ngô là cô đậu nành) gắn liền với trò chơi giúp trẻ luyện tập phát âm chính âm lặp đi lặp lại một cách tự nhiên.
  • Phát triển vốn từ nghệ thuật: Mở rộng hệ thống danh từ gọi tên sự vật, động từ chỉ hành động và tính từ gợi cảm, từ láy tượng hình/tượng thanh ("líu lo", "róc rách", "lộp độp", "khúc khích").
  • Học cách tạo câu đúng ngữ pháp: Tiếp cận các mẫu câu đơn mở rộng và câu phức có quan hệ từ chuẩn mực trong văn bản truyện, kết hợp hệ thống câu hỏi đàm thoại của giáo viên để rèn phản xạ nói đủ thành phần câu.
  • Phát triển ngôn ngữ mạch lạc và biểu cảm: Tạo cơ hội cho trẻ kể chuyện, đọc thơ diễn cảm, nhập vai đóng kịch nhằm làm chủ ngữ điệu và sắc thái giọng nói.

Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất 5 biện pháp sư phạm cụ thể:

  1. Lựa chọn tác phẩm phù hợp với chủ đề, đặc điểm ngôn ngữ của trẻ và mục đích phát triển ngôn ngữ.
  2. Thông qua việc hướng dẫn trẻ trình bày tác phẩm văn học để luyện phát âm đúng.
  3. Khai thác vốn ngôn ngữ nghệ thuật trong tác phẩm để phát triển vốn từ cho trẻ.
  4. Khai thác các kiểu câu tiếng Việt được sử dụng trong văn bản tác phẩm để dạy trẻ nói đúng ngữ pháp.
  5. Thông qua việc cho trẻ kể lại tác phẩm văn học để phát triển ngôn ngữ mạch lạc.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể:

  • Làm rõ cơ sở lý luận về tác động của văn học thiếu nhi đối với 4 mặt ngôn ngữ của trẻ 4-5 tuổi (ngữ âm, vốn từ, ngữ pháp, ngôn ngữ mạch lạc).
  • Khảo sát và lập danh mục phân loại hệ thống tác phẩm văn học (truyện, thơ, đồng dao, câu đố) theo 9 chủ đề giáo dục mầm non.
  • Khẳng định giá trị thực hành ngữ âm của đồng dao mầm non với độ phủ trọn vẹn 21 phụ âm đầu tiếng Việt.
  • Đề xuất hệ thống 5 biện pháp sư phạm đồng bộ, gắn liền với 3 hình thức tổ chức hoạt động giáo dục tại trường mầm non.

Đóng góp của đề tài:

  • Cung cấp tài liệu tham khảo phục vụ giảng dạy và học tập học phần "Phương pháp cho trẻ làm quen tác phẩm văn học" tại Khoa Giáo dục Mầm non, Trường Đại học Hồng Đức.
  • Cung cấp khung ngữ liệu và định hướng phương pháp thực hành trực tiếp cho giáo viên tại các cơ sở giáo dục mầm non trong việc tổ chức hoạt động phát triển ngôn ngữ tích hợp theo chủ đề.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của khóa luận:

  • Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở lứa tuổi mẫu giáo 4-5 tuổi (lớp mẫu giáo nhỡ) trong khuôn khổ chương trình giáo dục mầm non năm 2018.
  • Nghiên cứu tập trung vào phân tích lý thuyết, khảo sát tác phẩm và xây dựng biện pháp sư phạm, chưa tiến hành thực nghiệm sư phạm đối chứng trên quy mô nhóm lớp để đo lường định lượng các chỉ số tăng trưởng ngôn ngữ của trẻ trước và sau can thiệp.

Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Triển khai thực nghiệm sư phạm định lượng nhằm đánh giá hiệu quả thực tế của 5 biện pháp đề xuất trên các nhóm trẻ 4-5 tuổi.
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các độ tuổi khác (3-4 tuổi và 5-6 tuổi) hoặc ứng dụng can thiệp rèn luyện phát âm chính âm tại các địa phương có phương ngữ đặc thù.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

  • Sinh viên ngành Giáo dục Mầm non: Sử dụng làm tài liệu tham khảo khi học học phần phương pháp chuyên ngành, thực tập sư phạm và xây dựng khóa luận tốt nghiệp.
  • Giảng viên các trường đào tạo sư phạm: Sử dụng làm tư liệu giảng dạy về phương pháp phát triển ngôn ngữ và tổ chức hoạt động làm quen văn học.
  • Giáo viên mầm non: Trực tiếp khai thác ngân hàng tác phẩm văn học được tuyển chọn theo 9 chủ đề năm học và áp dụng 5 biện pháp sư phạm vào các giờ học, hoạt động góc và hoạt động ngoài trời.

Phần đáng tham khảo nhất là bảng danh mục tác phẩm phân chia theo 9 chủ đề và quy trình 5 biện pháp phát triển ngôn ngữ ở Chương 2.

Câu hỏi thường gặp

1. Hoạt động làm quen tác phẩm văn học tác động đến những khía cạnh ngôn ngữ nào của trẻ 4-5 tuổi?
Hoạt động này tác động trực tiếp đến 4 khía cạnh: rèn luyện phát âm đúng (chuẩn hóa 21 phụ âm đầu, nguyên âm và thanh điệu), mở rộng vốn từ nghệ thuật (danh từ, động từ, tính từ gợi cảm, từ láy), rèn luyện kỹ năng tạo câu đúng ngữ pháp (câu đơn mở rộng, câu ghép) và phát triển khả năng diễn đạt mạch lạc, biểu cảm.

2. Thể loại đồng dao có vai trò cụ thể như thế nào trong việc rèn luyện phát âm cho trẻ?
Đồng dao có cấu trúc vần vè, nhịp điệu dứt khoát, dễ thuộc và gắn liền với các trò chơi dân gian (Nu na nu nống, Kéo cưa lừa xẻ, Chi chi chành chành). Khảo sát trong khóa luận chỉ ra đồng dao chứa đầy đủ 21 phụ âm đầu, các nguyên âm và thanh điệu tiếng Việt, tạo điều kiện cho trẻ rèn luyện phát âm chính âm lặp lại nhiều lần một cách tự nguyện, hứng thú.

3. Khóa luận đã phân loại tác phẩm văn học theo những chủ đề năm học nào?
Tác phẩm được phân loại theo 9 chủ đề: (1) Trường mầm non; (2) Gia đình và bản thân; (3) Thế giới động vật; (4) Thế giới thực vật; (5) Tết và mùa xuân; (6) Nghề nghiệp; (7) Phương tiện và luật lệ giao thông; (8) Nước và các hiện tượng tự nhiên; (9) Quê hương - Đất nước - Bác Hồ.

4. Tác giả đã đề xuất những biện pháp sư phạm nào để phát triển ngôn ngữ cho trẻ 4-5 tuổi?
Tác giả đề xuất 5 biện pháp: (1) Lựa chọn tác phẩm phù hợp chủ đề, đặc điểm ngôn ngữ và mục đích giáo dục; (2) Hướng dẫn trình bày tác phẩm để luyện phát âm đúng; (3) Khai thác ngôn ngữ nghệ thuật để phát triển vốn từ; (4) Khai thác các kiểu câu tiếng Việt trong văn bản để dạy trẻ nói đúng ngữ pháp; (5) Hướng dẫn trẻ kể lại tác phẩm để phát triển ngôn ngữ mạch lạc.

5. Hoạt động làm quen tác phẩm văn học được tiến hành qua những hình thức tổ chức nào ở trường mầm non?
Hoạt động được triển khai qua 3 hình thức chính: Hoạt động học (tiến hành theo 4 bước: gây hứng thú, hình thành kiến thức/kỹ năng mới, trải nghiệm, sáng tạo), Hoạt động góc (góc Sách - thư viện, góc nghệ thuật nhằm giúp trẻ làm quen chữ viết và từ khó), và Hoạt động ngoài trời (đọc thơ, giải câu đố, chơi trò chơi đồng dao kết hợp quan sát thiên nhiên).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Hương Giang đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của văn học thiếu nhi đối với sự phát triển toàn diện các mặt ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp và ngôn ngữ mạch lạc của trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi. Bằng phương pháp khảo sát và phân loại hệ thống tác phẩm theo 9 chủ đề giáo dục mầm non, công trình đã đề xuất 5 biện pháp sư phạm đồng bộ gắn liền với các hình thức tổ chức hoạt động học, hoạt động góc và hoạt động ngoài trời. Đây là công trình nghiên cứu chuyên ngành Giáo dục Mầm non có cấu trúc chặt chẽ, ngữ liệu phong phú và giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho công tác đào tạo giáo viên cũng như thực hành giảng dạy tại các trường mầm non.