Phát triển năng lực văn học trong dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại cho học sinh THCS

Luận văn phát triển năng lực văn học khi dạy truyện ngắn Việt Nam cho học sinh THCS - ĐHSP Thái Nguyên

• Tác giả: Phạm Thị Cẩm Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Bích
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt
• Đề tài: Phát triển năng lực văn học trong dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại cho học sinh THCS
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan phát triển năng lực văn học qua truyện ngắn THCS

Dạy học Ngữ văn theo chương trình giáo dục phổ thông mới chú trọng phát triển phẩm chất và năng lực người học. Trong đó, năng lực văn học giữ vị trí cốt lõi. Năng lực này bao gồm khả năng tiếp nhận, cảm thụ cái đẹp và tạo lập văn bản nghệ thuật. Truyện ngắn Việt Nam hiện đại là thể loại giàu tiềm năng giáo dục. Thể loại này có dung lượng ngắn gọn, cốt truyện cô đọng và ngôn ngữ hàm súc. Các tác phẩm phản ánh chân thực đời sống xã hội cùng số phận con người Việt Nam. Đề tài nghiên cứu tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên đã hệ thống hóa cơ sở lý luận vững chắc. Nghiên cứu xác định rõ mục tiêu dạy học đọc hiểu truyện ngắn theo hướng phát triển năng lực. Học sinh không chỉ ghi nhớ cốt truyện đơn thuần. Người học cần biết phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật, giải mã tình huống truyện và bình giá ngôn từ. Giáo viên chuyển dịch vai trò từ truyền thụ thụ động sang người tổ chức hoạt động học tập. Việc này kích thích tư duy độc lập và năng lực thẩm mỹ của học sinh trung học cơ sở.

1.1. Khái niệm năng lực văn học trong nhà trường

Năng lực văn học là sự tổng hòa giữa kiến thức, kỹ năng và thái độ tiếp nhận nghệ thuật từ ngữ. Cấu trúc năng lực gồm năng lực tiếp nhận và năng lực tạo lập văn bản văn học. Năng lực tiếp nhận đòi hỏi học sinh nhận biết đặc trưng thi pháp truyện ngắn. Người học nắm vững điểm nhìn trần thuật, nghệ thuật khắc họa tính cách nhân vật và xung đột cốt truyện. Năng lực tạo lập thể hiện qua kỹ năng diễn đạt cảm xúc, viết đoạn văn nghị luận hoặc chuyển thể kịch bản sân khấu. Luận văn của Đại học Thái Nguyên khẳng định năng lực này không mang tính bẩm sinh bất biến. Quá trình học tập tích cực qua từng bài học cụ thể sẽ rèn luyện và nâng cao năng lực thẩm mỹ cho học sinh.

1.2. Vị trí thể loại truyện ngắn trong chương trình THCS

Truyện ngắn Việt Nam hiện đại chiếm thời lượng lớn trong chương trình Ngữ văn cấp trung học cơ sở. Các tác phẩm phản ánh đa dạng đề tài lịch sử, chiến tranh và đời sống thường nhật. Mỗi thiên truyện chứa đựng bài học làm người sâu sắc. Thể loại này giúp học sinh rèn luyện tư duy phân tích và kỹ năng tổng hợp vấn đề. Dung lượng tác phẩm vừa phải, phù hợp với tâm lý lứa tuổi học sinh trung học cơ sở. Học sinh dễ dàng tiếp cận trọn vẹn văn bản trong thời gian ngắn. Nghiên cứu từ Đại học Thái Nguyên chỉ ra truyện ngắn là mảnh đất màu mỡ để rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự. Qua đó, nhà trường xây dựng nền tảng cảm xúc và tình yêu văn chương vững chắc cho người học.

II. Thực trạng phát triển năng lực văn học qua truyện ngắn THCS

Khảo sát thực tế tại các trường trung học cơ sở cho thấy nhiều bất cập trong dạy học truyện ngắn hiện đại. Giáo viên vẫn nặng về thuyết giảng kiến thức một chiều. Tiết học biến thành buổi phân tích văn xuôi thuần túy. Học sinh chủ yếu ghi chép máy móc lời giảng văn bản mẫu. Các em ít có cơ hội tự bày tỏ cảm xúc thẩm mỹ cá nhân. Nhiều học sinh lúng túng khi nhận diện ngôi kể, điểm nhìn và tình huống truyện. Kỹ năng phát hiện các chi tiết đắt giá trong tác phẩm tự sự còn rất hạn chế. Hình thức kiểm tra đánh giá chủ yếu tập trung tái hiện nội dung truyện. Việc đánh giá chưa đo lường chính xác các mức độ phát triển năng lực sáng tạo của học sinh. Nghiên cứu thực trạng từ Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên chỉ rõ nguyên nhân cốt lõi. Đó là sự thiếu hụt phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm văn học tương tác. Lối dạy truyền thống kìm hãm tư duy sáng tạo của người học. Đổi mới phương pháp dạy học truyện ngắn vì thế trở thành yêu cầu cấp thiết.

2.1. Hạn chế từ phương pháp dạy học truyền thống

Phương pháp truyền thống xem giáo viên là trung tâm của giờ học. Thầy cô đọc chép và giải thích cặn kẽ từng ý nghĩa tác phẩm. Học sinh tiếp nhận thụ động và ghi nhớ máy móc các kết luận có sẵn. Lối dạy áp đặt này làm triệt tiêu cảm xúc thẩm mỹ nguyên vẹn của học sinh trước văn bản. Người học không có điều kiện rèn luyện kỹ năng tự đọc hiểu và tranh luận văn học. Giờ học văn trở nên đơn điệu và thiếu sức sống. Thực tế giảng dạy cho thấy nhiều giáo viên bỏ qua đặc trưng thể loại truyện ngắn. Họ chưa hướng dẫn học sinh cách giải mã nghệ thuật tổ chức trần thuật. Hậu quả là học sinh gặp khó khăn lớn khi tự đọc các tác phẩm mới ngoài sách giáo khoa.

2.2. Khó khăn của học sinh THCS khi tiếp nhận truyện ngắn

Học sinh trung học cơ sở đang trong giai đoạn phát triển nhận thức và cảm xúc. Vốn sống và trải nghiệm xã hội của các em còn hạn chế. Nhiều tác phẩm truyện ngắn hiện đại chứa đựng tầng ý nghĩa biểu tượng sâu xa. Học sinh thường chỉ dừng lại ở bề mặt cốt truyện ly kỳ. Các em gặp rào cản lớn khi cắt nghĩa tâm lý nhân vật phức tạp. Điển hình là việc phân tích các tình huống nhận thức hoặc tình huống tâm trạng. Học sinh chưa quen với việc liên hệ giá trị văn học vào bối cảnh thực tiễn đời sống. Khả năng sử dụng ngôn từ để phân tích cái hay của nghệ thuật kể chuyện cũng chưa linh hoạt. Những rào cản này làm giảm hứng thú đọc hiểu tác phẩm văn học.

III. Biện pháp phát triển năng lực văn học qua truyện ngắn THCS

Luận văn thạc sĩ tại Đại học Thái Nguyên đề xuất hệ thống biện pháp sư phạm đồng bộ. Các biện pháp bám sát đặc trưng thi pháp truyện ngắn hiện đại. Đầu tiên, giáo viên tổ chức dạy học theo chuỗi bốn hoạt động khoa học. Chuỗi hoạt động bao gồm khởi động, hình thành kiến thức, luyện tập và vận dụng sáng tạo. Ở hoạt động khởi động, giáo viên dùng đoạn phim ngắn để dẫn dắt vấn đề. Hoạt động hình thành kiến thức tập trung hướng dẫn học sinh khám phá tình huống truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật. Học sinh tham gia thảo luận nhóm và thuyết trình ý kiến cá nhân. Hoạt động luyện tập áp dụng phương pháp đóng vai hoặc vẽ tranh minh họa cốt truyện. Hoạt động vận dụng tạo cơ hội cho học sinh tự đọc văn bản mở rộng cùng chủ đề. Bên cạnh đó, việc kết hợp phương pháp dạy học dự án mang lại hiệu quả cao. Học sinh chủ động sáng tạo sản phẩm văn học. Hình thức đánh giá đa dạng giúp ghi nhận chính xác sự tiến bộ của người học.

3.1. Khai thác thi pháp thể loại và tình huống truyện

Tình huống truyện là hạt nhân quyết định sự thành bại của truyện ngắn hiện đại. Giáo viên hướng dẫn học sinh nhận diện ba dạng tình huống cơ bản. Đó là tình huống nhận thức, tình huống tâm trạng và tình huống hành động. Khi tình huống được tháo gỡ, tư tưởng nhân văn của tác giả lập tức bộc lộ rõ nét. Học sinh cần phân tích diễn biến tâm lý nhân vật trước bước ngoặt tình huống. Bên cạnh đó, việc tìm hiểu ngôi kể và điểm nhìn trần thuật giữ vai trò mấu chốt. Lời văn hàm súc và ngôn ngữ nghệ thuật đòi hỏi sự giải mã cẩn trọng. Học sinh học được cách nhìn đa chiều về con người và cuộc sống qua góc nhìn của tác giả.

3.2. Đa dạng hóa phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực

Dạy học tích cực lấy hoạt động khám phá của học sinh làm trọng tâm. Giáo viên linh hoạt kết hợp kỹ thuật dạy học dự án, sân khấu hóa và giải ô chữ. Học sinh đóng vai nhân vật để trực tiếp trải nghiệm xung đột truyện. Hoạt động này khơi dậy cảm xúc thẩm mỹ chân thực và rèn luyện kỹ năng ngôn ngữ. Học sinh cũng có thể viết lời mới trên nền nhạc hoặc vẽ tranh minh họa cho tác phẩm. Các hình thức này biến văn bản trên trang giấy thành sản phẩm sáng tạo sinh động. Học sinh học tập hào hứng và làm việc nhóm hiệu quả hơn. Năng lực văn học vì vậy được bồi đắp tự nhiên qua từng trải nghiệm thực hành cụ thể.

IV. Kết luận về dạy học truyện ngắn THCS theo hướng ĐH Thái Nguyên

Công trình nghiên cứu tại Đại học Thái Nguyên mang lại đóng góp thiết thực cho bộ môn Ngữ văn. Mô hình phát triển năng lực văn học qua truyện ngắn chứng minh tính khả thi cao. Giáo viên có định hướng rõ ràng trong việc thiết kế giáo án đổi mới. Các tiết dạy học đọc hiểu truyện ngắn trở nên sinh động và giàu cảm xúc. Học sinh thay đổi thái độ học tập từ thụ động sang chủ động khám phá. Người học không còn e ngại trước các câu hỏi phân tích văn bản phức tạp. Năng lực đọc hiểu và cảm thụ nghệ thuật của học sinh tiến bộ vượt bậc. Các trường trung học cơ sở cần tiếp tục nhân rộng những biện pháp này vào thực tế giảng dạy. Nhà trường cần tạo không gian mở cho học sinh thể hiện năng lực sáng tạo văn học. Giáo viên Ngữ văn cần chủ động trau dồi chuyên môn và linh hoạt trong đánh giá. Việc đổi mới toàn diện sẽ đào tạo ra những thế hệ học sinh có thẩm mỹ tinh tế và phẩm chất nhân văn cao đẹp.

4.1. Khả năng ứng dụng thực tiễn trong đổi mới giáo dục

Kết quả nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận sư phạm hiệu quả cho giáo viên trung học cơ sở. Quy trình tổ chức dạy học bốn bước có thể áp dụng linh hoạt cho nhiều bài học tự sự khác. Giáo viên dễ dàng chuyển hóa mục tiêu bài học thành chuỗi nhiệm vụ hấp dẫn cho học sinh. Các tổ chuyên môn tại các trường phổ thông có thể lấy nghiên cứu làm tài liệu sinh hoạt chuyên đề. Việc áp dụng đồng bộ giúp nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn trên diện rộng. Học sinh được hưởng lợi trực tiếp từ môi trường học tập dân chủ và cởi mở. Tinh thần đổi mới này đáp ứng trọn vẹn yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông hiện hành.

4.2. Khuyến nghị phát triển chương trình Ngữ văn tương lai

Để tối ưu hóa năng lực văn học, các trường cần đầu tư thêm nguồn học liệu phong phú. Thư viện nhà trường cần bổ sung các tuyển tập truyện ngắn Việt Nam hiện đại xuất sắc. Giáo viên cần được tập huấn thường xuyên về kỹ năng xây dựng công cụ đánh giá năng lực. Việc kiểm tra định kỳ nên giảm bớt các câu hỏi tái hiện kiến thức đơn thuần. Thay vào đó, đề kiểm tra cần ưu tiên các câu hỏi mở đòi hỏi sự cảm thụ cá nhân và tư duy sáng tạo. Nhà trường nên tổ chức thêm các cuộc thi viết truyện ngắn hoặc câu lạc bộ văn học trẻ. Những sân chơi bổ ích này sẽ nuôi dưỡng niềm đam mê văn chương lâu dài trong lòng học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn ngành giáo dục triển khai quyết liệt Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, bộ môn Ngữ văn cấp trung học cơ sở đang chứng kiến sự chuyển dịch mang tính chiến lược từ phương pháp truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển phẩm chất và năng lực người học. Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn ban hành kèm Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT xác định năng lực văn học là năng lực đặc thù cốt lõi, gắn liền với khả năng tiếp nhận và tạo lập văn bản theo loại thể. Tuy nhiên, khảo sát thực tế cho thấy có tới 72,6% học sinh chỉ nắm bắt nội dung cốt truyện bề mặt mà không cảm nhận được chiều sâu cảm xúc thẩm mỹ, cùng 88,2% học sinh rất ít khi chủ động tìm đọc các tác phẩm ngoài sách giáo khoa.

Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục của tác giả Phạm Thị Cẩm Nhung, chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên, mã số 8 14 01 11, với chỉ số tương đồng Turnitin đạt 29%, đã giải quyết trực diện rào cản này. Mục tiêu của đề tài là xây dựng hệ thống biện pháp dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại bám sát đặc trưng thể loại nhằm nâng cao năng lực văn học cho học sinh. Nghiên cứu giới hạn phạm vi trong các tác phẩm truyện ngắn thuộc sách giáo khoa Ngữ văn 6 và 7 bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, tiến hành khảo sát và thực nghiệm trong năm 2023 tại Trường Trung học cơ sở Quang Sơn, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Đề tài mở ra định hướng thực hành sư phạm bài bản, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh đạt chuẩn cảm thụ thẩm mỹ độc lập lên trên 85% và giảm tỷ lệ tiếp nhận thụ động xuống dưới 15%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng 2 lý thuyết nền tảng trong giáo dục và văn học hiện đại: Thuyết tiếp nhận văn học và Thuyết dạy học kiến tạo. Thuyết tiếp nhận khẳng định người đọc là chủ thể đồng sáng tạo, biến văn bản thành tác phẩm sống động thông qua trải nghiệm thẩm mỹ cá nhân. Thuyết kiến tạo định hướng giáo viên thiết kế các hoạt động học tập tương tác để học sinh tự chiếm lĩnh và tái tạo tri thức mới.

Mô hình nghiên cứu triển khai theo trục tích hợp 4 kỹ năng Đọc - Viết - Nói - Nghe dựa trên 3 khái niệm then chốt: Năng lực (sự huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng và thái độ để thực hiện nhiệm vụ thành công); Năng lực văn học (khả năng nhận biết, phân tích, tái hiện và sáng tạo các giá trị thẩm mỹ theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT); và Truyện ngắn hiện đại (thể loại tự sự cỡ nhỏ với kết cấu súc tích, tình huống truyện độc đáo và thế giới nhân vật giàu chiều sâu tâm lý). Khung lý thuyết này bảo đảm sự gắn kết chặt chẽ giữa 2 năng lực đặc thù là năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, chương trình giáo dục phổ thông 2018, sách giáo khoa Ngữ văn, phiếu khảo sát thực trạng dành cho giáo viên, học sinh và kết quả kiểm tra trước, sau thực nghiệm sư phạm.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 145 đối tượng, trong đó có 25 giáo viên Ngữ văn trung học cơ sở và 120 học sinh lớp 6, lớp 7 tại Trường Trung học cơ sở Quang Sơn. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên thuận tiện, chia thành 2 nhóm lớp thực nghiệm và nhóm lớp đối chứng có tương quan học lực đầu vào tương đương. Nghiên cứu được triển khai xuyên suốt 12 tháng của năm 2023. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định tính kết hợp thống kê toán học (kiểm định t-test và phân tích tần số phần trăm) là nhằm đo lường chính xác mức độ tiến bộ về năng lực đọc hiểu thẩm mỹ của học sinh giữa hai nhóm, bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học của giả thuyết sư phạm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, phương pháp dạy học của giáo viên vẫn thiên về khuôn mẫu truyền thống. Kết quả khảo sát ghi nhận 54,3% giáo viên tổ chức lớp học theo mô hình truyền thống; 62,9% học sinh đánh giá giờ dạy của thầy cô dễ hiểu nhưng khô khan, thiếu cảm xúc; và 20,4% học sinh cảm thấy giờ học khó hiểu, khô cứng.

Thứ hai, tồn tại độ lệch lớn giữa sự yêu thích và thói quen tự học của học sinh. Dù có 62,3% học sinh bày tỏ rất thích truyện ngắn Việt Nam hiện đại và 64% có ý thức chuẩn bị bài trước, nhưng có đến 88,2% học sinh rất ít khi đọc tác phẩm ngoài sách giáo khoa và 36% chuẩn bị bài mang tính đối phó hoặc sao chép văn mẫu.

Thứ ba, việc dạy học chưa bao quát toàn diện các đặc trưng thể loại. Thống kê chỉ ra 85,6% giáo viên tập trung phân tích nhân vật, 78,1% phân tích chi tiết, nhưng chỉ 64,3% chú trọng khai thác tình huống truyện; chỉ 51,5% giáo viên kết hợp đồng bộ cả ba yếu tố hình thức nghệ thuật cốt lõi này.

Thứ tư, kết quả thực nghiệm sư phạm minh chứng sự vượt trội của phương pháp đổi mới. Nhóm thực nghiệm đạt tỷ lệ học sinh khá và giỏi lên tới 82,5%, cao hơn nhóm đối chứng 21,8% (chỉ đạt 60,7%); đồng thời tỷ lệ học sinh trung bình và yếu ở lớp thực nghiệm giảm sâu xuống dưới mức 17,5%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng học sinh thụ động là do áp lực kiểm tra định kỳ và thói quen giảng bình áp đặt từ phía giáo viên, khiến 72,6% học sinh không phát huy được xúc cảm văn học cá nhân. So sánh với các nghiên cứu trước đây về dạy học theo thể loại của Lê Thị Quyên và tiếp nhận thẩm mỹ của Bùi Minh Đức, luận văn đã giải quyết triệt để bài toán phương pháp khi trước đó có tới 61,4% giáo viên lúng túng, không có đề xuất thiết kế bài dạy phát triển năng lực.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột kép so sánh tỷ lệ học sinh khá giỏi giữa nhóm thực nghiệm và đối chứng, kết hợp bảng ma trận phân phối tần số các mức độ nhận thức từ nhận biết đến vận dụng. Biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu hứng thú học tập và biểu đồ phân tán điểm số minh chứng rõ nét mối quan hệ nhân quả: khi học sinh được kích hoạt tri thức nền về thể loại và tham gia giải mã văn bản tích cực, năng lực thẩm mỹ và kết quả học tập sẽ bứt phá rõ rệt.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tối ưu hóa năng lực văn học cho học sinh trung học cơ sở, luận văn đưa ra 4 giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, kích hoạt tri thức nền về đặc trưng thể loại truyện ngắn. Giáo viên Ngữ văn cần chủ động thiết kế phiếu học tập định hướng nhận diện tình huống truyện, ngôi kể, điểm nhìn và không gian nghệ thuật ngay trong 10 phút đầu của bài học, bảo đảm 100% học sinh nắm vững công cụ tiếp nhận từ tuần học thứ 2 của học kỳ.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình 4 bước giải mã văn bản truyện ngắn. Tổ chuyên môn triển khai đồng bộ quy trình gồm: Đọc tiếp nhận ban đầu, Khám phá hình thức và nội dung, Đánh giá giá trị thẩm mỹ, và Kết nối liên văn bản; phấn đấu 90% giáo viên áp dụng thuần thục trong giai đoạn 2024 - 2025 qua các văn bản như Bức tranh của em gái tôi và Gió lạnh đầu mùa.

Thứ ba, đa dạng hóa các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực. Giáo viên bộ môn tăng cường sử dụng kỹ thuật khăn trải bàn, sơ đồ tư duy, phương pháp Webquest và dạy học dự án; nâng tỷ lệ giờ dạy có hoạt động tương tác nhóm lên tối thiểu 75% trong học kỳ I năm học 2024 - 2025.

Thứ tư, đổi mới toàn diện hệ thống câu hỏi kiểm tra đánh giá theo 4 mức độ nhận thức. Ban giám hiệu và tổ chuyên môn xây dựng ngân hàng đề kiểm tra tích hợp từ nhận biết, thông hiểu đến vận dụng sáng tạo; cam kết sử dụng 100% ngữ liệu ngoài sách giáo khoa trước tháng 12/2024 nhằm đánh giá chính xác năng lực giải mã văn bản độc lập của học sinh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, giáo viên Ngữ văn cấp trung học cơ sở. Tài liệu cung cấp hệ thống 5 biện pháp sư phạm và giáo án minh họa chi tiết, giúp thầy cô rút ngắn 30% thời gian thiết kế bài giảng mà vẫn đáp ứng chuẩn cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 trong việc giảng dạy các truyện ngắn lớp 6 và lớp 7.

Thứ hai, cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn. Công trình cung cấp khung tiêu chí đánh giá năng lực học sinh khoa học, hỗ trợ xây dựng kế hoạch bồi dưỡng chuyên môn định kỳ cho 100% giáo viên tại các trường trung học cơ sở trên địa bàn.

Thứ ba, học viên cao học và sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn. Đây là công trình tham khảo chuẩn mực với tỷ lệ trùng lặp Turnitin 29%, cung cấp hệ thống cơ sở lý luận vững chắc về lí luận dạy học bộ môn và phương pháp nghiên cứu thực nghiệm sư phạm.

Thứ tư, chuyên gia biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo. Nguồn số liệu thực chứng thu thập từ 145 cá nhân khảo sát là cơ sở thực tế quý giá để tinh chỉnh hệ thống câu hỏi đọc hiểu và bài tập rèn luyện năng lực tự học cho học sinh.

Câu hỏi thường gặp

Năng lực văn học của học sinh trung học cơ sở gồm những biểu hiện cốt lõi nào? Theo Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn ban hành kèm Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, năng lực văn học thể hiện ở khả năng phân biệt thể loại, nhận diện ngôn ngữ thẩm mỹ, phân tích hình tượng nhân vật và bước đầu sáng tạo sản phẩm văn học. Khung tiêu chí này giúp trên 80% học sinh tự tin tiếp nhận văn bản độc lập.

Rào cản lớn nhất trong dạy học truyện ngắn hiện nay là gì? Khảo sát thực tế chỉ ra rào cản lớn nhất là mô hình truyền thụ một chiều khi 54,3% giáo viên duy trì lối dạy truyền thống và 62,9% học sinh thấy giờ học khô khan. Thực trạng này khiến 72,6% học sinh chỉ nhớ tình tiết mà không cảm nhận được vẻ đẹp nghệ thuật của tác phẩm.

Quy trình 4 bước giải mã văn bản mang lại giá trị gì cho học sinh? Quy trình 4 bước chuyển đổi học sinh từ ghi nhớ thụ động sang tự kiến tạo tri thức qua đọc hiểu, phân tích thể loại, thẩm bình và liên hệ mở rộng. Khi học văn bản Tôi đi học, việc tự giải mã ngôi kể và tâm trạng nhân vật giúp năng lực tự học của học sinh tăng trên 20%.

Làm thế nào để hạn chế tình trạng học sinh lệ thuộc vào văn mẫu? Biện pháp hữu hiệu nhất là đổi mới kiểm tra đánh giá theo Công văn 3175/BGDĐT-GDTrH bằng cách dùng 100% ngữ liệu mới ngoài sách giáo khoa. Khi kết hợp các bài tập sáng tạo như đóng vai hay vẽ tranh, tỷ lệ học sinh tự đọc tác phẩm ngoài chương trình đã tăng từ 8% lên trên 35%.

Kết quả thực nghiệm sư phạm tại Trường THCS Quang Sơn khẳng định điều gì? Thực nghiệm trên 120 học sinh khẳng định tính khả thi vượt trội của các biện pháp đề xuất. Nhóm thực nghiệm đạt tỷ lệ khá giỏi 82,5%, vượt nhóm đối chứng 21,8%. Đồng thời, tỷ lệ học sinh yếu kém giảm từ 36% xuống dưới 17,5%, chứng minh năng lực văn học được nâng cao thực chất.

Kết luận

Nội dung nghiên cứu của luận văn được đúc kết qua 5 điểm nhấn then chốt:

• Chuẩn hóa cơ sở lí luận và pháp lí về năng lực văn học theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT và Nghị quyết số 29-NQ/TW.
• Phản ánh trung thực thực trạng dạy học với 72,6% học sinh thiếu cảm xúc thẩm mỹ và 54,3% lớp học vẫn theo lối truyền thụ áp đặt.
• Thiết lập hệ thống 5 biện pháp sư phạm gắn liền với quy trình 4 bước giải mã văn bản và các kỹ thuật dạy học tích cực.
• Chứng minh tính hiệu quả vượt bậc qua thực nghiệm tại Trường THCS Quang Sơn với mức chênh lệch tỷ lệ khá giỏi 21,8% nghiêng về nhóm thực nghiệm.
• Đề xuất lộ trình nhân rộng mô hình cho 100% trường trung học cơ sở trong giai đoạn 2024 - 2025.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp giải pháp chuyển hóa lí luận tiếp nhận văn học thành các hoạt động sư phạm tường minh, giúp giáo viên nâng cao năng lực cảm thụ độc lập cho học sinh. Kế hoạch tiếp theo là hoàn thiện sổ tay hướng dẫn thực hành và mở rộng phạm vi nghiên cứu sang khối lớp 8 và lớp 9 trong năm 2024. Quý thầy cô và các nhà trường hãy chủ động ứng dụng ngay quy trình này vào giảng dạy truyện ngắn để bồi đắp tâm hồn văn học và khơi dậy tiềm năng sáng tạo của học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Năng lực và năng lực văn học Qua tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy có nhiều quan niệm khác nhau về năng lực. Trong từ điển tiếng Việt, GS Hoàng Phê đã định nghĩa năng lực là “Khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó; Phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho con người khả năng hoàn thành một hoạt động nào đó với chất lượng cao” [27, tr. Tác giả Bùi Hiền với quan điểm tiếp cận khác thì cho rằng “Năng lực được thể hiện vào khả năng thi hành một hoạt động, thực hiện một nhiệm vụ.

Năng lực chỉ có hiệu quả khi nó được chứng minh, trong trường hợp còn lại nó chỉ là giả định hoặc không có thực. Nó phát triển bởi kinh nghiệm hoặc bởi việc học tập phù hợp với tính riêng biệt của cá nhân. Năng lực được coi như khả năng của con người khi đối mặt với những vấn đề mới và những tình huống mới, gợi tìm lại được tin tức và những kĩ thuật đã được sử dụng trong những thực nghiệm trước đây.18] Trong cuốn Tâm lí học đại cương do Đinh Thị Kim Thoa chủ biên [43] đã đưa ra 2 quan điểm về năng lực: - Quan điểm thứ nhất: năng lực chính là một điều kiện tâm lí của cá nhân để hoàn thành có kết quả một hoạt động nào đó. - Quan điểm thứ hai: năng lực là thuộc tính cá nhân trong đó có thuộc tính tâm lí và thuộc tính giải phẫu tâm lí.

Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể cũng đã xác định “Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện cho phép con người huy động tập hợp các kiến thức kĩ năng và các 9 thuộc tính cá nhân khác nhau như hứng thú, niềm tin, ý chí, … thực hiện thành công một loạt hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [13] Như vậy, mặc dù có những cách diễn giải khác nhau nhưng các tác giả đều cho thấy một điểm chung, đó là năng lực chính là khả năng tiếp nhận và giải quyết một vấn đề nào đó để đạt được kết quả như mong muốn dựa trên việc sử dụng những kiến thức, kĩ năng mà mình cá nhân có được. Năng lực là sự kết hợp bởi ba yếu tố kiến thức, kỹ năng, thái độ của con người về một lĩnh vực nào đó. Một người thông qua quá trình làm việc, giao tiếp có thế có rất nhiều năng lực khác nhau: như năng lực chính trị, năng lực lãnh đạo, năng lực ngôn ngữ… Chương trình giáo dục phổ thông - chương trình tổng thể (ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/1018của bộ trưởng Bộ GD- ĐT) cũng chỉ rõ “ Những năng lực đặc thù được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục nhất định: năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực khoa học, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mĩ, năng lực thể chất”.[13] Đối với môn Ngữ văn ở các cấp học trong chương trình phổ thông, năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học được xem là hai năng lực đặc thù. - Năng lực văn học: Theo chương trình 2018, năng lực văn học được hiểu là “khả năng nhận biết, phân tích, tái hiện và sáng tạo các yếu tố thẩm mỹ thông qua hoạt động tiếp nhận và tạo lập văn bản” [13].

Như vậy, năng lực văn học của HS được biểu hiện qua phương diện tiếp nhận và tạo lập văn bản theo đặc trưng thể loại, gắn liền với bốn kĩ năng đọc, viết, nghe, nói. Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn (Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 cũng đã đề ra những mục tiêu cụ thể đối với từng cấp học. Ở cấp THCS, khung năng lực văn học cần đạt được chỉ rõ là tiếp tục phát triển các năng lực chung cũng như những năng lực đặc thù đã có ở cấp tiểu học nhưng với yêu cầu cao hơn. 10 Chương trình phổ thông môn Ngữ văn 2018 cũng chỉ rõ năng lực văn học chính là khả năng HS có thể nhận biết, phân tích và bước đầu sáng tạo những văn bản văn học thông qua hoạt động tiếp nhận văn bản và tạo lập văn bản.

Như vậy, đối với từng thể loại văn học, HS cần thực hiện 2 nhiệm vụ là tiếp nhận và tạo lập văn bản. Yêu cầu về năng lực văn học đối với từng cấp học cũng được nêu rõ trong chương trình 2018 “phân biệt được các thể loại truyện, thơ, kí, kịch bản văn học và một số tiểu loại cụ thể; nhận biết được đặc điểm ngôn ngữ văn học, nhận biết và phân tích được tác dụng của những yếu tố hình thức và biện pháp nghệ thuật gắn với mỗi thể loại văn học; nhận biết được giá trị biểu cảm, giá trị nhận thức, giá trị thẩm mĩ; phân tích được tính hình tượng, nội dung và hình thức của tác phẩm văn học; có thể tạo ra được một số sản phẩm văn học” [13] Để đạt được những yêu cầu mà Chương trình 2018 đưa ra, GV cần hướng dẫn HS thực hiện đầy đủ các hoạt động đọc, viết, nói và nghe, vì đây là con đường duy nhất để các năng lực văn học được phát triển. Dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực văn học cho HS THCS Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn được Bộ giáo dục và Đào tạo ban hành ngày 26 tháng 12 năm 2018 kèm theo Thông tư số 32/2018/TT - BGDĐT đã xây dựng theo hướng phát triển năng lực của học sinh. Dựa trên những nghiên cứu về lí luận và thực tiễn, những nghiên cứu về giáo dục, phương pháp dạy học, nội dung dạy học Ngữ văn sẽ lấy việc rèn luyện các kĩ năng đọc, viết, nghe, nói làm trục chính trong tất cả các cấp học phổ thông.

Với việc rèn luyện các kĩ năng trên, học sinh sẽ đáp ứng được yêu cầu của chương trình theo định hướng năng lực, đảm bảo sự nhất quán trong tất cả các cấp học. Mục tiêu học tập của chương trình Ngữ văn 2018 theo hướng phát triển năng lực là kết quả học tập được mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được. Trong chương trình phổ thông 2018, nội dung dạy học phát triển năng lực không chỉ gói gọn ở tri thức và kĩ năng chuyên môn mà còn hướng tới để phát triển 11 những năng lực khác như năng lực giao tiếp, năng lực làm chủ và phát triển bản thân, năng lực xã hội, năng lực cá biệt… Mục tiêu chung của bộ môn Ngữ văn trong phát triển năng lực là giúp học sinh phát triển các năng lực chung cũng như các năng lực đặc thù là năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học trong đó rèn luyện các kĩ năng đọc, viết, nói và nghe. Thông qua việc phát triển các năng lực chung và năng lực đặc thù, HS biết tạo lập các văn bản thông dụng, biết cách tiếp nhận, đánh giá các văn bản văn học cũng như vận dụng tốt trong giao tiếp.

Đối với cấp học THCS, Chương trình giáo dục phổ thông 2018 cũng đã đề ra mục tiêu hết sức rõ ràng đối với phát triển năng lực, đó là: “Tiếp tục phát triển các năng lực chung, năng lực ngôn ngữ, năng lực văn học đã hình thành ở cấp tiểu học với các yêu cầu cần đạt cao hơn. Đối với việc phát triển năng lực văn học, chương trình nêu rõ yêu cầu HS phân biệt được các thể loại văn học, nhận biết được đặc điểm của các thể loại và “nhận biết và phân tích được tác dụng của những yếu tố hình thức và biện pháp nghệ thuật gắn với mỗi thể loại văn học; nhận biết được giá trị biểu cảm, giá trị nhận thức, giá trị thẩm mĩ; phân tích được tính hình tượng, nội dung và hình thức của tác phẩm văn học; có thể tạo ra được một số sản phẩm có tính văn học.” [13] Đối với năng lực văn học, nội dung chương trình Giáo dục phổ thông 2018 cũng đã đề cập đến các yêu cầu cần đạt đối với học sinh THCS như sau: Học sinh biết phân biệt các thể loại văn học tiêu biểu như truyện, thơ, kịch…; phân tích được tác dụng của các hình thức nghệ thuật thuộc mỗi thể loại; hiểu được nội dung cũng như ý nghĩa của văn bản văn học. Biết trình bày những cảm nhận, suy nghĩ về tác phẩm văn học và những ảnh hưởng của chúng đối với bản thân, bước đầu tạo ra được một số sản phẩm có tính văn học. Với HS lớp 6 và lớp 7: “nhận biết được đề tài, hiểu được chủ đề, ý nghĩa của văn bản đã đọc; nhận biết được truyện dân gian, truyện ngắn, thơ trữ tình và thơ tự sự, kí trữ tình và kí tự sự; nhận biết được chủ thể trữ tình, nhân vật trữ 12 tình và giá trị biểu cảm, giá trị nhận thức của tác phẩm văn học; nhận biết và phân tích được tác dụng của một số yếu tố hình thức và biện pháp nghệ thuật gắn với đặc điểm của mỗi thể loại văn học”.

Nhận biết một số nét khái quát về lịch sử văn học Việt Nam; hiểu tác động của văn học với đời sống của bản thân”. [13] Cụ thể, đối với mỗi khối lớp, chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn cũng đã nêu ró yêu cầu cần đạt khi học tác phẩm truyện như sau: - Lớp 6: HS nhận biết được ấn tượng chung về văn bản, các chi tiết tiêu biểu, đề tài, nhân vật chính của tác phẩm, tóm tắt được văn bản… - Lớp 7: khi đọc một văn bản truyện ngắn, HS có thể tóm tắt một cách ngắn gọi văn bản; nhận biết được các chi tiết tiêu biểu, đề tài, nhận biết được chủ đề, thông điệp mà văn bản muốn gửi đến; HS cũng nhận biết được tính cách nhân vật thể thiện qua hành động, cử chỉ lời nói… - Lớp 8: Nêu được nội dung bao quát của văn bản, nhận biết được các chi tiết tiêu biểu, đề tài, nhân vật; phân tích cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đa tuyến; nhận xét được cách nhìn của tác gỉả. Như vậy, khi dạy HS tác phẩm truyện ngắn ở cấp THCS, những năng lực cần đạt của HS là: - HS biết phân biệt đâu là văn bản truyện văn học và đâu là văn bản truyện phi văn học. - HS biết đọc hiểu các tầng lớp ngôn từ đó hiểu được ý nghĩa, chủ đề, thái độ, tình cảm, những giá trị về nội dung của truyện ngắn.