Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Một số sách, báo, công trình nghiên cứu về phát triển NL cho HS Trong những năm gần đây, ở Việt Nam đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, sách, giáo trình, tài liệu, bài viết… liên quan đến việc phát triển năng lực cho HS.
Trong đó, rất nhiều công trình nghiên cứu đã trình bày rất chi tiết về quan điểm dạy học theo định hướng phát triển năng lực; các năng lực cần phát triển cho HS THPT. Từ sau giai đoạn mở rộng tập huấn theo dự án Việt - Bỉ bắt đầu từ khoảng 2007 đến 2009, vấn đề dạy học tích cực, các phương pháp và kỹ thuật dạy học theo quan điểm dạy học tích cực cũng như việc đánh giá trong dạy học tích cực dần trở nên quen thuộc. Cũng chính vì vậy, từ khoảng năm 2010 trở lại đây, quan điểm dạy học phát triển năng lực người học, các phương pháp và kỹ thuật dạy học hiện đại và cách đánh giá năng lực trong dạy học tích cực là đề tài chủ yếu trong các nghiên cứu khoa học giáo dục ở nước ta. Chúng tôi có thể kể đến một số công trình nghiên cứu có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của đề tài như sau: - Theo (Trần Bá Hoành, 2010) Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách giáo khoa, Nxb ĐHSP.
Tác giả cho rằng “Phát triển NL của HS đồng nghĩa với việc GV gắn học tập với cuộc sống hằng ngày, thường xuyên sử dụng dạy học tình huống nhằm giúp HS tập dượt vào các tình huống thực tế. Bên cạnh đó, phải giáo dục cho HS không vội vã bằng lòng với giải pháp đầu tiên được đề xuất, không suy nghĩ cứng nhắc theo những quy tắc lí thuyết đã học trước đó, không máy móc vận dụng những mô hình hành động đã gặp trong sách vở để ứng xử trước tình huống mới". - Theo (Đỗ Ngọc Thống, 2014) “Chương trình theo định hướng phát triển NL yêu cầu HS không chỉ biết nội dung và ý nghĩa của tác phẩm được học mà còn phải biết cách khám phá ra vẻ đẹp nội dung và ý nghĩa đó nữa. Không những thế, từ việc biết cách khám phá phải biết vận dụng để tự khám phá, tự tìm ra vẻ đẹp nội dung và ý nghĩa của những văn bản – tác phẩm tương tự”.
Để phát triển NL cho HS phổ thông trong dạy học hóa học, tác giả (Cao Thị Thặng, 2008) có nêu một số phương pháp và KTDH tích cực với việc phát triển NL cho HS như dạy học hợp tác, học theo dự án, học theo góc, học theo hợp đồng. Luan van 6 Qua các công trình nghiên cứu khoa học giáo dục những năm gần đây, chúng ta có thể thấy rằng việc dạy học phát triển năng lực người học đã trở nên phổ biến hơn. Những hiểu biết về cơ sở lí thuyết cũng như các biện pháp được đưa ra đầy đủ hơn, rõ ràng, cụ thể hơn. Đồng thời, việc đánh giá các năng lực dần cũng trở nên khả thi với những kinh nghiệm thực tiễn được rút ra từ các công trình nghiên cứu thời gian qua.
Tuy nhiên, thực tiễn việc dạy học ở các trường THPT hiện nay vẫn chưa thể thực hiện mục tiêu dạy học nhằm phát triển năng lực người học. Các giáo viên (GV) vẫn chỉ đang học tập và thử nghiệm ở một số tiết thao giảng để rút kinh nghiệm. Đa số các GV tại trường THPT vẫn chưa có hiểu biết đầy đủ về các năng lực, việc rèn luyện năng lực lại càng chưa biết cách đánh giá các năng lực cơ bản được đề ra. Các đề tài đã khẳng định tầm quan trọng của việc phát triển NL cho HS trong dạy học ở trường phổ thông, đã đề cập đến một số vấn đề về cấu trúc, đặc trưng, phương pháp và KTDH nhằm giúp phát triển NL cho HS trường phổ thông.
Những đề tài gần đây đã có sự mở rộng về phát triển NL, đề tài về NL QS, NX đã được nghiên cứu, tuy nhiên chưa nghiên cứu ở khía cạnh sử dụng thí nghiệm. Một số sách báo, công trình nghiên cứu về tổ chức các hoạt động dạy học Với sự thay đổi nhanh chóng về công nghệ của thế giới, nền giáo dục của các quốc gia phải nắm bắt và kịp thời điều chỉnh đề phù hợp với nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực tiên tiến. Do đó, các nhà giáo dục cũng bắt đầu thay đổi nhận thức và chiến lược, cụ thể là cách người GV tổ chức hoạt động dạy học (hình thức tổ chức dạy học) phải phù hợp với các mục tiêu và nội dung bài học. -“Nghệ thuật và khoa học dạy học” (The art and science of teaching: Comprehensive framework for effective instruction) – tác giả (Robert J.
Marzano, 2005) dịch giả: GS. Nguyễn Hữu Châu, hiệu đính Lê Văn Canh. Cuốn sách đã khẳng định “giáo dục phải đặt trọng tâm vào việc khơi dậy sự say mê học tập, kích thích sự tò mò và sáng tạo của HS để các em có khả năng kiến tạo kiến thức từ những gì nhà trường mang đến cho họ, để họ thực sự thấy rằng mỗi ngày đến trường là một ngày có ích”. Như vậy, người GV phải biết cách tổ chức hoạt động dạy học sao cho tạo được nhiều hứng thú, kích thích được sự đam mê trong mỗi học sinh.
Luan van 7 -“Đa trí tuệ trong lớp học” (Multiple intelligences in the classroom) - tác giả (Thomas Armstrong, 2007) dịch giả: GS. Lê Quang Long. Tác giả đã tập hợp các tiềm năng của con người vào trong 8 loại "trí tuệ" nhằm mang đến một cái nhìn nhân bản cũng như đã tìm cách mở rộng phạm vi tiềm năng con người. Đó là sự gắn liền với khả năng "giải quyết vấn đề" và khả năng sáng tạo của con người.
Như vậy việc tổ chức các hoạt động dạy học của GV là một trong những yếu tố quyết định đến hiệu quả giảng dạy. Hiện nay các nhà giáo dục định nghĩa hình thức dạy học là “phương thức tổ chức, điều khiển hoạt động học tập của HS theo một trình tự và chế độ nhất định nhằm thực hiện tốt mục tiêu và các nhiệm vụ bài học” (Hà Thị Đức, 2002). Hay tác giả (Phạm Viết Vượng, 2008) thì định nghĩa “Hình thức tổ chức dạy học là cách thức tổ chức, sắp xếp các giờ học cho phù hợp với mục tiêu, nội dung của từng bài, phù hợp với điều kiện và môi trường lớp học nhằm làm cho quá trình dạy học đạt kết quả tốt nhất”. Theo tác giả (Bùi Thị Mùi, 2009), hình thức dạy học là hoạt động được tổ chức đặc biệt của GV và HS được tiến hành trong một trật tự nhất định và trong một chế độ nhất định.
Qua việc tham khảo một số tài liệu trên có thể thấy để đáp ứng mục tiêu đổi mới giáo dục hiện nay là dạy học phải chú trọng đến phát triển NL HS thì người GV cũng phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực, đa dạng để phù hợp với nhiều đối tượng HS khác nhau. Trong đó, người GV phải luôn quan tâm tới việc tổ chức các hoạt động dạy học sao cho phù hợp nội dung, mục tiêu bài học và gây hứng thú với HS. Qua việc nghiên cứu các sách, tài liệu, luận án, luận văn liên quan đến vấn đề tổ chức hoạt động dạy học để phát triển NL HS, chúng tôi rút ra nhiều bài học bổ ích trong quá trình thực hiện luận văn của mình. Chúng tôi thấy rằng nghiên cứu việc tổ chức các hoạt động dạy học để phát triển NL cho HS đã được quan tâm, tuy nhiên việc sử dụng TN trong các hoạt động để phát triển NL QS, NX cho HS chưa được nghiên cứu sâu.
Chính vì vậy chúng tôi lựa chọn đề tài này với mong muốn góp một phần công sức của mình vào việc nâng cao chất lượng dạy học môn hóa học ở trường phổ thông. Đổi mới phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông và phương pháp dạy học hiện nay ở Việt Nam Chương trình dạy học truyền thống có thể gọi là chương trình giáo dục “định hướng nội dung” dạy học hay “định hướng đầu vào” (điều khiển đầu vào) (Quốc hội, 2005). Đặc điểm cơ bản của chương trình giáo dục định hướng nội dung là chú trọng việc truyền thụ hệ thống tri thức khoa học theo các môn học đã được quy định trong chương trình dạy học. Những nội dung của các môn học này dựa trên các khoa học chuyên ngành tương ứng.
Người ta chú trọng việc trang bị cho người học hệ thống tri thức khoa học khách quan về nhiều lĩnh vực khác nhau. Ưu điểm của chương trình dạy học định hướng nội dung là việc truyền thụ cho người học một hệ thống tri thức khoa học. Tuy nhiên ngày nay chương trình dạy học định hướng nội dung không còn thích hợp vì tri thức luôn thay đổi và bị lạc hậu nhanh chóng, việc quy định cứng nhắc những nội dung chi tiết trong chương trình dạy học dẫn đến tình trạng nội dung chương trình dạy học nhanh bị lạc hậu so với tri thức hiện đại, PPDH mang tính thụ động và ít chú ý đến khả năng ứng dụng nên sản phẩm giáo dục là những con người mang tính thụ động, hạn chế khả năng sáng tạo và năng động. Nhận ra sự lạc hậu, không phù hợp của dạy học theo định hướng nội dung nên từ những năm 90 của thế kỷ 20 dạy học theo định hướng phát triển năng lực được đề cập đến nhiều và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế.
Chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực có thể coi là một tên gọi khác hay một mô hình cụ thể hóa, một công cụ để thực hiện mục tiêu giáo dục định hướng điều khiển đầu ra. Khác với chương trình định hướng nội dung, chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực tập trung vào việc mô tả chất lượng đầu ra, có thể coi là "sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học. Việc quản lý chất lượng dạy học chuyển từ việc điều khiển “đầu vào” sang điều khiển “đầu ra”, tức là kết quả học tập của HS. Trong Luật Giáo dục 2005 có nêu: giáo dục định hướng phát triển năng lực “nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của Luan van 9 cuộc sống và nghề nghiệp”.
Chương trình này nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức.