Chương I. Cơ sở lý luận và thực tiễn. Vận dụng dạy học dự án để phát triển năng lực NCKH cho HS THPT trong day học Sinh thái học. Thực nghiệm sư phạm.
NOI DUNG Chuong 1 CO SO LY LUAN VA THUC TIEN 1. Lược sử vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Khái niệm dự án được sử dụng phố biến trong thực tiễn sản xuất, kinh tế - xã hội và đã đi vào lĩnh vực giáo dục, đào tạo không chỉ với ý nghĩa là các dự án phát triển giáo dục mà còn được sử dụng như một PPDH. Đến đầu thế kỷ XX, trên cơ sở các học thuyết tâm lý giáo duc cua J.
Vugotxki, cac nha su pham My (Woodward; Richard; John Deway; W. Kilpatrich) da xây dựng lý luận cho dạy học dự án. DHTDA đã được áp dụng cho HS ở mọi lứa tuổi với hầu hết các môn học và trong những môi trường học tập đa dạng. Các tác giả này cho rằng mọi dự án phải có xu hướng trở thành dự án của cuộc sống và đều phải mang đến chuyên biến cho cuộc sống của HS.
John Dewey đã nhắn mạnh rằng thực tiễn quan trọng hơn lý thuyết và HS là trung tâm của mô hình DHTDA. Với những quan điểm này ông đã tiến hành những thử nghiệm đầu tiên cho việc dạy theo dự án ở trường Đại học bang Chicago nước Mĩ và John Dewey đã rút ra nhận định chắc chắn rằng: “Tất cả HS, để học tập phải tích cực và làm ra một cái gì đó; tất cả HS phải học cách suy nghĩ và giải quyết các vấn đề; tất cả HS phải học cách hợp tác với người khác để chuẩn bị cho cuộc sống ngoài xã hội”. Khái niệm “Project” trong day hoc được sử dụng bước đầu ở các trường dạy nghề ở Ý từ cuối thế kỉ XVI, sau đó được sử dụng ở Pháp. Sau đó, tư tưởng DHTDA này lan sang một số nước ở châu Âu và nước Mỹ [24].
Ban đầu DHTDA được sử dụng chủ yếu trong các ngành kĩ thuật và Kiến trúc, sau này cùng với việc ứng dụng ngày càng sâu rộng, rộng rai va cùng với việc phát triển như vũ bão của khoa học kĩ thuật thì DHTDA đã được sử dụng trong nhiều ngành học, nhiều môn học khác nhau. DHTDA được chú ý đặc biệt trong giáo dục ở nước Mỹ từ những năm đầu của thế ki XX và ở châu Âu những năm 60 của thế kỉ này. Từ đầu thế ki XX, các nhà sư phạm của nước Mỹ đã bước đầu xây dựng cơ sở lý luận cho DHTDA và coi đó là hình thức tô chức dạy học quan trọng, chủ yếu để thực hiện việc dạy học theo quan điểm dạy học trong hoạt động và bằng hoạt động và dạy học hướng vào người học nhằm khắc phục những nhược điểm của các PPDH truyền thống [37]. Năm 1918, nhà tam ly hoc William H.
Kilpatric va cac nhà nghiên cứu cua truong dai hoc 6 Columbia qua cac giờ học, hội nghị và các tác phẩm đã có những đóng góp lớn trong truyền bá DHTDA. Cũng vào thời điểm này ở Bắc Mỹ, ở Châu Âu DHTDA đã tạo nên một chuyển động xã hội- giáo dục với thay đối mạnh mẽ trong dạy học nhà trường được thể hiện qua sự thay đổi phương pháp học tập với sự tham gia một cách có ý thức nhất, tích cực nhất của học sinh vào việc tiếp thu tri thức. Ngày nay, DHTDA ngày càng được phát triển hơn với một định hướng quan trọng là sử dụng nó như một phương pháp dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực học tập của HS, đặc biệt là năng lực nghiên cứu. Hiện nay, DHTDA đã được sử dụng ở nhiều quốc gia và được sử dụng trong nhiều ngành, nhiều lĩnh vực khác nhau.
DHTDA được ứng dụng ở nhiều môn học khác nhau trong mọi cấp học khác nhau, từ giáo dục phố thông cho đến giáo dục đại học. Hiện nay, DHTDA đã được một số trường trên thế giới coi đây là một trong những hình thức tổ chức dạy học đặc biệt quan trọng, chủ yếu nhằm thực hiện đổi mới PPDH và đã dành một lượng lớn quỹ thời gian dao tao cho DHTDA. Truong Dai hoc Roskilde cua Dan Mach hién nay dành trên 50% quỹ thời gian đảo tạo cho DHTDA. Từ đó cho đến nay, hàng năm có nhiều công bố nghiên cứu lý luận và thực tiễn về DHTDA của các tác giả nhu: David Moursund, Knoll, Sumita Bhattacharyya, Joseph L.
Có nhiều cách khác nhau giải thích về nguồn gốc của dạy học DHTDA. Những nghiên cứu mới đây chứng tỏ rằng khái niệm Project được sử dụng ở Ý và Pháp từ đầu thế kỷ XVII. Từ đó tư tưởng dạy học DHTDA được lan rộng sang Đức và một số nước châu Âu khác vào những năm của cuối thế kỷ XIX được thực hiện ở Mỹ, có thể khái quát sự hình thành và phát triển của dạy học dựa vào dự án thông qua nghiên cứu ở các giai đoạn như sau: - Từ năm 1590 -1765: Sự khởi đầu của dạy học như làm việc theo dự án tại các trường kiến trúc ở châu Âu; - Từ năm 1765 -1880: DHTDA duoc xem nhu là một PPDH thường xuyên ở Mỹ; - Từ năm 1880 -1915: DHTDA chính thức được sử dụng nhiều trong giáo dục nghề nghiệp và trong trường phô thông công cộng; - Từ năm 1965 đến nay: Đánh giá lại tác động của DHTDA và làn sóng phố biến DHTDA tai các nước đang phát triền. Ở Việt Nam Ở Việt Nam, các hình thức HS làm khoá luận tốt nghiệp, đồ án tốt nghiệp và các bải tập lớn về môn học hay các bài tiểu luận từ lâu cũng đã được sử dụng trong các trường Đại học nói chung và trong các trường ĐHSP, CĐSP nói riêng là rất gần gũi với DHTDA.
Tuy nhiên đối với HS THPT vấn đề nay khá mới mẻ. Trong các hình thức này, HS được giao cho tim hiểu, nghiên cứu về một vấn đề, một nội dung hay một mảng kiến thức nào đó trong một khoảng thời gian nhất định. Trong khoảng thời gian do GV đặt ra, HS thực hiện những nhiệm vụ học tập mang tính nghiên cứu một cách tự lực dưới sự trợ giúp, hướng dẫn và định hướng của GV. Tuy nhiên, có thé noi rang ở nước (a trong những năm trước đây, DHTDA vẫn chưa được quan tâm, chú ý cũng như chưa được sử dụng như một hình thức tổ chức dạy học một cách rộng rãi.
Trong một số năm gần đây, DHTDA mới được một số nhà nghiên cứu giáo dục cũng như các cơ sở giáo dục trong toàn quốc quan tâm đến. Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyền từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa 10 là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học. Đề đảm bảo được điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyên từ phương pháp dạy học theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành năng lực và phẩm chất. Đề chuẩn bị quá trình đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phố thông sau 2015, cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, trong đó có DHTDA.
Năm 1997, tác giả Nguyễn Văn Cường [10] đã giới thiệu những vấn đề cơ bản về DHTDA. Từ đó cho đến nay, ở nước ta đã có một số nhà giáo dục quan tâm đến vấn đề này và đã cho công bố một số bài báo mang tính chuyên khảo về DHTDA trên một số tạp chí có uy tín về giáo dục, tiêu biểu như: Đỗ Hương Trà, Lê Thị Thanh Thảo, Nguyễn Thị Diệu Thảo. Hai tác giả TS. Nguyễn Văn Cường và TS.
Nguyễn Thị Diệu Thảo có bài viết: “Dạy học dự án - một phương pháp có chức năng kép trong đào tạo giáo viên” [10] đã tiếp cận phương pháp DHTDA từ góc độ lý luận và đã nêu được vai trò của phương pháp này đối với việc nâng cao hiệu quả dạy học của GV. Tại hội nghị khoa học nữ lần thứ 9, hai tác giả PGS. Nguyễn Thị Phương Hoa và Võ Thị Bảo Ngọc đã có bài trình bày về “Tình hình vận dụng phuong phap project trong dạy học ở trường Đại học Ngoại ngữ- Đại học Quốc gia Hà Nội” nêu lên được tình hình vận dụng phương pháp nảy trong dạy học ở khoa Anh - Đại học Ngoại ngữ - ĐHQG Hà Nội cũng như đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học theo phương pháp dạy học dự án [16]. Trên tạp chí Giáo dục số 157 (kì 1-3/2007), PGS.
Đỗ Hương Trà có bài viết: “Day hoc du an va tiễn trình thực hiện” [43] đã đưa ra cơ sở tiếp cận dự án và nêu lên tiến trình chỉ tiết thực hiện DHTDA. Đặc biệt, trong tài liệu Dự án Việt Bỉ “Dạy và học tích cực - Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học” đã giới thiệu rất chỉ tiết về DHTDA, bao gồm các bước thực hiện, tiêu chí đánh giá. 11 Ngoài ra cũng có nhiều công trình luận văn thạc sỹ nghiên cứu về van dé nay - Nguyễn Thị Hường (2012), Tổ chức dạy học theo dự án phần sinh thái học sinh học lớp 12 - THPT. Luận văn thạc sỹ, Đại học Giáo dục - Dai hoc Quốc gia Hà Nội đã nói đến phương pháp DHTDA và tổ chức dạy học bằng phương pháp này cho phần Sinh thái học (Sinh học 12).[23] - Nguyễn Thị Ngân (2013), Hình thành năng lực học tập Sinh học 10- THPT, thông qua rèn luyện kĩ năng lập sơ đồ hệ thống hóa kiến thức.
Luận văn thạc sỹ, Đại học Sư phạm Hà Nội [3 1]. Luận văn đã nói đến các biện pháp hình thành, phát triển năng lực học tập cho HS bằng biện pháp hệ thống hóa kiến thức. - Nguyễn Hồng Nhung (2013), Phát triển năng lực học tập cho học sinh bằng sử dụng dạy học dự án trong dạy học phần ba Sinh học VSV - Sinh học 10, THPT. Luận văn thạc sỹ, Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội đã nói đến phương pháp tô chức dạy học theo dự án để phát triển năng lực cho hoc sinh [32].
- Lé van Song (2013), Van dung day hoc du an vao day hoc chuong III phan Sinh học VI sinh vật - Sinh học 10 THPT. Luận văn thạc sĩ giáo dục. Dai học Sư phạm Hà Nội đã nói đến phương pháp DHTDA và vận dụng dạy học dự án vào chương III Vi sinh vật - sinh học 10 THPT [35].