Luận văn thạc sĩ sử dụng hệ thống bài tập hóa học chương nitơ photpho hóa học 11 trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hệ thống bài tập hóa học chương nitơ photpho nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT.

• Tác giả: Mai Thị Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Sửu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm hóa học
• Đề tài: Phát triển năng lực giải quyết vấn đề qua hóa học 11
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH, ĐỒ THỊ
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Định hướng đổi mới giáo dục phổ thông
• 1.2. Một số quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục trung học
• 1.3. Đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học
• 1.4. Năng lực và phát triển năng lực trong dạy học
• 1.4.1. Khái niệm năng lực
• 1.4.2. Đặc điểm và cấu trúc chung của năng lực
• 1.4.3. Các năng lực chung, năng lực chuyên biệt cần hình thành và phát triển cho học sinh trung học phổ thông
• 1.5. Năng lực giải quyết vấn đề
• 1.5.1. Khái niệm và cấu trúc của năng lực giải quyết vấn đề
• 1.5.2. Biểu hiện của năng lực giải quyết vấn đề
• 1.5.3. Biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề
• 1.5.4. Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh
• 1.6. Bài tập hoá học theo định hướng phát triển năng lực
• 1.6.1. Khái niệm bài tập hóa học và bài tập định hướng phát triển năng lực
• 1.6.2. Ý nghĩa bài tập hóa học
• 1.6.3. Phân loại bài tập hóa học theo định hướng năng lực
• 1.6.4. Những đặc điểm của bài tập theo định hướng phát triển năng lực
• 1.6.5. Các bậc trình độ trong bài tập theo định hướng năng lực
• 1.7. Thực trạng sử dụng bài tập hóa học trong dạy học và phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh ở trường THPT
• 1.7.1. Mục đích và đối tượng điều tra
• 1.7.2. Phương pháp và tiến hành điều tra
• 1.7.3. Kết quả điều tra
• 1.7.4. Đánh giá kết quả điều tra
• 2. CHƯƠNG 2: SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA HỌC CHƯƠNG NITƠ – PHOTPHO HÓA HỌC 11 THPT NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH
• 2.1. Phân tích mục tiêu, cấu trúc nội dung chương Nitơ – Photpho hóa học 11 THPT
• 2.2. Mục tiêu chương Nitơ – Photpho hóa học 11 trung học phổ thông
• 2.3. Cấu trúc nội dung chương Nitơ – Photpho
• 2.4. Những điểm cần chú ý về nội dung và phương pháp dạy học chương Nitơ – Photpho hóa học 11 THPT
• 2.5. Tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập hóa học chương Nitơ – Photpho hóa học 11 THPT
• 2.6. Nguyên tắc lựa chọn và xây dựng hệ thống bài tập hóa học để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh
• 2.7. Quy trình xây dựng bài tập hóa học để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh
• 2.8. Hệ thống bài tập chương Nitơ – Photpho hóa học 11 THPT
• 2.9. Một số biện pháp sử dụng hệ thống bài tập hóa học nhằm phát triển năng lực GQVĐ cho HS
• 2.9.1. Sử dụng bài tập để phát triển các thành tố của năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học hóa học
• 2.9.2. Sử dụng bài tập hóa học tạo tình huống có vấn đề trong bài dạy nghiên cứu tài liệu mới
• 2.9.3. Sử dụng bài tập hóa học tạo tình huống có vấn đề để củng cố, phát triển mở rộng kiến thức và rèn kĩ năng
• 2.9.4. Sử dụng các bài tập hóa học thực nghiệm, thực tiễn để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS
• 2.10. Thiết kế một số giáo án minh họa
• 2.11. Thiết kế công cụ đánh giá sự phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh
• 2.11.1. Thiết kế bảng kiểm quan sát đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh
• 2.11.2. Thiết kế đề kiểm tra
• 2.12. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Kế hoạch thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Xử lí số liệu và kết quả thực nghiệm
• 3.6. Phương pháp xử lí kết quả TNSP
• 3.7. Kết quả đánh giá sự phát triển năng lực giải quyết vấn đề của giáo viên và tự đánh giá của học sinh
• 3.8. Kết quả các bài kiểm tra
• 3.9. Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.10. Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.11. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển năng lực giải quyết vấn đề qua hóa học 11

Phát triển năng lực giải quyết vấn đề là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Đặc biệt, trong môn hóa học lớp 11, việc này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện và khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Chương trình hóa học lớp 11 với nội dung phong phú về Nitơ và Photpho tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển năng lực này.

1.1. Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề trong hóa học

Năng lực giải quyết vấn đề trong hóa học được hiểu là khả năng của học sinh trong việc nhận diện, phân tích và tìm ra giải pháp cho các vấn đề hóa học thực tiễn. Điều này bao gồm việc áp dụng kiến thức hóa học để giải quyết các tình huống cụ thể trong cuộc sống hàng ngày.

1.2. Tầm quan trọng của hóa học lớp 11 trong phát triển năng lực

Hóa học lớp 11 không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn giúp học sinh phát triển tư duy logic và khả năng phân tích. Nội dung chương Nitơ và Photpho có liên quan mật thiết đến nhiều hiện tượng trong đời sống, từ đó giúp học sinh dễ dàng liên hệ và áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

II. Những thách thức trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề qua hóa học

Mặc dù có nhiều cơ hội để phát triển năng lực giải quyết vấn đề qua hóa học, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là phương pháp dạy học truyền thống vẫn còn phổ biến, dẫn đến việc học sinh không được khuyến khích tư duy độc lập và sáng tạo.

2.1. Phương pháp dạy học truyền thống và hạn chế của nó

Phương pháp dạy học truyền thống thường tập trung vào việc truyền đạt kiến thức một chiều, không khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập. Điều này dẫn đến việc học sinh thiếu khả năng tự giải quyết vấn đề và áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

2.2. Thiếu tài liệu và bài tập phù hợp

Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc tìm kiếm tài liệu và bài tập phù hợp để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Việc thiếu các bài tập thực tiễn và tình huống có vấn đề trong dạy học hóa học là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự hạn chế trong việc phát triển năng lực này.

III. Phương pháp hiệu quả để phát triển năng lực giải quyết vấn đề qua hóa học

Để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh, cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn khuyến khích họ tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động.

3.1. Sử dụng bài tập hóa học định hướng phát triển năng lực

Bài tập hóa học được thiết kế theo hướng phát triển năng lực giúp học sinh rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề. Các bài tập này thường liên quan đến các tình huống thực tiễn, từ đó khuyến khích học sinh áp dụng kiến thức đã học vào thực tế.

3.2. Tích hợp thí nghiệm và thực hành vào giảng dạy

Thí nghiệm và thực hành là những phương pháp hiệu quả để phát triển năng lực giải quyết vấn đề. Qua các thí nghiệm, học sinh có thể quan sát và phân tích các hiện tượng hóa học, từ đó rút ra kết luận và giải quyết vấn đề một cách hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn của năng lực giải quyết vấn đề trong hóa học

Năng lực giải quyết vấn đề không chỉ có giá trị trong học tập mà còn trong cuộc sống hàng ngày. Học sinh có thể áp dụng những kiến thức và kỹ năng đã học để giải quyết các vấn đề thực tiễn liên quan đến hóa học.

4.1. Giải quyết các vấn đề môi trường

Hóa học có vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề môi trường như ô nhiễm không khí, nước và đất. Học sinh có thể áp dụng kiến thức hóa học để tìm ra các giải pháp hiệu quả nhằm bảo vệ môi trường.

4.2. Ứng dụng trong công nghiệp và sản xuất

Năng lực giải quyết vấn đề trong hóa học cũng rất cần thiết trong các lĩnh vực công nghiệp và sản xuất. Học sinh có thể áp dụng kiến thức hóa học để cải tiến quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm thiểu chi phí.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của năng lực giải quyết vấn đề qua hóa học

Phát triển năng lực giải quyết vấn đề qua hóa học là một nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục hiện đại. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực và sử dụng bài tập hóa học phù hợp sẽ giúp học sinh phát triển toàn diện hơn.

5.1. Tương lai của giáo dục hóa học

Trong tương lai, giáo dục hóa học cần tiếp tục đổi mới để đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực cho học sinh. Việc áp dụng công nghệ thông tin và các phương pháp dạy học hiện đại sẽ là xu hướng tất yếu.

5.2. Khuyến khích nghiên cứu và phát triển

Cần khuyến khích các nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực giáo dục hóa học để tìm ra những phương pháp dạy học hiệu quả hơn. Điều này sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục phổ thông, việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề (GQVĐ) cho học sinh (HS) trở thành một yêu cầu cấp thiết. Theo báo cáo của ngành giáo dục, năng lực GQVĐ là một trong những năng lực cốt lõi cần được hình thành và phát triển trong quá trình dạy học, đặc biệt trong các môn khoa học tự nhiên như Hóa học. Chương trình Hóa học lớp 11, đặc biệt là chương Nitơ – Photpho, chứa đựng nhiều kiến thức phong phú, gần gũi với thực tế đời sống và có tiềm năng phát triển năng lực GQVĐ cho HS. Mục tiêu nghiên cứu nhằm xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hóa học chương Nitơ – Photpho để phát triển năng lực GQVĐ cho HS trung học phổ thông (THPT), góp phần đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao chất lượng giáo dục môn Hóa học.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn trong việc lựa chọn, xây dựng và áp dụng hệ thống bài tập hóa học chương Nitơ – Photpho cho HS lớp 11 tại ba trường THPT ở Hà Nội trong năm học 2014 – 2016. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả dạy học Hóa học ở bậc THPT. Qua đó, nghiên cứu hướng tới việc phát triển năng lực GQVĐ cho HS thông qua các bài tập được thiết kế phù hợp với nội dung chương trình và đặc điểm nhận thức của HS.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về đổi mới giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực, trong đó nhấn mạnh vai trò của năng lực GQVĐ như một năng lực chung quan trọng. Khái niệm năng lực được hiểu là sự kết hợp linh hoạt kiến thức, kỹ năng và thái độ để thực hiện thành công các nhiệm vụ trong bối cảnh cụ thể. Cấu trúc năng lực GQVĐ gồm bốn thành tố chính: tìm hiểu khám phá vấn đề, thiết lập không gian vấn đề, lập kế hoạch và thực hiện giải pháp, đánh giá và phản ánh giải pháp.

Bài tập hóa học được xem là công cụ quan trọng để phát triển năng lực GQVĐ, với các đặc điểm như đa dạng về mức độ khó, gắn liền với thực tiễn, kích thích tư duy sáng tạo và vận dụng kiến thức. Các dạng bài tập được phân loại thành bài tập tái hiện, bài tập vận dụng, bài tập giải quyết vấn đề và bài tập gắn với bối cảnh thực tiễn. Việc xây dựng bài tập theo các bậc trình độ nhận thức nhằm đảm bảo phát triển năng lực một cách toàn diện và phù hợp với năng lực của HS.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu lý luận và thực tiễn. Phương pháp lý luận bao gồm thu thập, phân tích, tổng hợp tài liệu liên quan đến đổi mới phương pháp dạy học, năng lực GQVĐ và bài tập hóa học. Phương pháp thực tiễn gồm điều tra thực trạng sử dụng bài tập và phát triển năng lực GQVĐ qua phiếu điều tra với 19 giáo viên và 312 HS lớp 11 tại ba trường THPT ở Hà Nội.

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành nhằm đánh giá tính phù hợp và hiệu quả của hệ thống bài tập đã xây dựng. Cỡ mẫu thực nghiệm gồm HS lớp 11 tại trường THPT Ứng Hòa B. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện và có tính đại diện cho đối tượng nghiên cứu. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý kết quả điều tra và thực nghiệm, bao gồm phân phối tần số, tần suất và phân tích so sánh kết quả kiểm tra trước và sau khi áp dụng hệ thống bài tập.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng sử dụng bài tập hóa học và phát triển năng lực GQVĐ: Qua điều tra, 54,5% HS thích thú với các bài tập phát triển năng lực GQVĐ, 56,7% hào hứng với bài tập gắn liền thực tiễn. Tuy nhiên, 51% HS chỉ bình thường và 13% không thích học Hóa học, trong đó nhiều em thiếu động cơ giải quyết các bài tập có vấn đề. Về phía giáo viên, 89,5% nhận thức rõ tầm quan trọng của năng lực GQVĐ nhưng chỉ một số ít sử dụng phương pháp dạy học tích cực và bài tập gắn thực tiễn.

2. Hiệu quả của hệ thống bài tập xây dựng: Hệ thống bài tập được xây dựng theo nguyên tắc phù hợp với chuẩn kiến thức, có tính khoa học và phát triển năng lực GQVĐ. Kết quả thực nghiệm cho thấy sau khi áp dụng hệ thống bài tập, điểm trung bình các bài kiểm tra của HS tăng khoảng 15-20%, tỷ lệ HS đạt mức độ vận dụng và giải quyết vấn đề tăng từ khoảng 30% lên trên 60%.

3. Phân loại bài tập và mức độ nhận thức: Hệ thống bài tập bao gồm 42 bài tập vận dụng và 15 bài tập giải quyết vấn đề, được sắp xếp theo mức độ nhận thức từ tái hiện đến vận dụng sáng tạo. Các bài tập gắn với tình huống thực tiễn giúp HS phát triển kỹ năng phân tích, tổng hợp và đánh giá hiệu quả giải pháp.

4. Phản hồi từ HS và GV: Phần lớn HS đánh giá cao tính thực tiễn và tính thách thức của bài tập, giúp các em phát triển tư duy phản biện và kỹ năng làm việc nhóm. Giáo viên nhận thấy việc sử dụng hệ thống bài tập giúp tăng cường sự chủ động, tích cực của HS trong học tập và nâng cao chất lượng giờ dạy.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những phát hiện trên xuất phát từ việc hệ thống bài tập được thiết kế dựa trên cơ sở lý luận vững chắc về năng lực GQVĐ và phù hợp với đặc điểm nhận thức của HS lớp 11. Việc lồng ghép các tình huống thực tiễn và mâu thuẫn nhận thức trong bài tập kích thích HS tư duy sáng tạo và vận dụng kiến thức một cách linh hoạt. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này khẳng định vai trò quan trọng của bài tập định hướng năng lực trong đổi mới phương pháp dạy học Hóa học.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân phối tần suất điểm kiểm tra trước và sau thực nghiệm, biểu đồ so sánh tỷ lệ HS đạt các mức độ năng lực GQVĐ, và bảng tổng hợp phản hồi của HS và GV. Những kết quả này góp phần minh chứng cho tính khả thi và hiệu quả của việc sử dụng hệ thống bài tập chương Nitơ – Photpho nhằm phát triển năng lực GQVĐ cho HS THPT.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và áp dụng hệ thống bài tập định hướng năng lực: Các trường THPT cần triển khai xây dựng hệ thống bài tập hóa học theo hướng phát triển năng lực GQVĐ, đặc biệt tập trung vào các chương có nội dung thực tiễn như Nitơ – Photpho. Thời gian thực hiện trong vòng 1-2 năm, do tổ chuyên môn chủ trì phối hợp với giáo viên bộ môn.

2. Đào tạo nâng cao năng lực cho giáo viên: Tổ chức các khóa tập huấn về phương pháp dạy học phát triển năng lực và kỹ thuật xây dựng bài tập định hướng năng lực cho giáo viên Hóa học. Mục tiêu nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng bài tập phát triển năng lực trong 6 tháng đầu năm học.

3. Tăng cường sử dụng thí nghiệm và tình huống thực tiễn: Khuyến khích giáo viên tích hợp thí nghiệm, mô hình và các tình huống thực tiễn vào bài giảng để tạo môi trường học tập sinh động, kích thích năng lực GQVĐ của HS. Chủ thể thực hiện là giáo viên bộ môn và nhà trường, triển khai liên tục trong năm học.

4. Phát triển công cụ đánh giá năng lực GQVĐ: Thiết kế và áp dụng các công cụ đánh giá đa dạng như phiếu quan sát, hồ sơ học tập, tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng để đánh giá toàn diện năng lực GQVĐ của HS. Thời gian áp dụng từ đầu năm học, do giáo viên và tổ chuyên môn phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Hóa học THPT: Nghiên cứu cung cấp hệ thống bài tập và phương pháp sử dụng giúp giáo viên đổi mới phương pháp dạy học, phát triển năng lực GQVĐ cho HS, nâng cao hiệu quả giảng dạy.

2. Nhà quản lý giáo dục: Tham khảo để xây dựng chính sách, hướng dẫn chuyên môn về đổi mới chương trình, phương pháp dạy học và đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Sư phạm Hóa học: Tài liệu tham khảo quý giá cho việc nghiên cứu, thực hành và phát triển các đề tài liên quan đến đổi mới phương pháp dạy học và phát triển năng lực học sinh.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục: Cung cấp cơ sở lý luận và thực nghiệm về phát triển năng lực GQVĐ trong dạy học Hóa học, làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về đổi mới giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Hóa học?
   Năng lực GQVĐ giúp HS vận dụng kiến thức vào thực tiễn, phát triển tư duy sáng tạo và kỹ năng tự học, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và nhu cầu xã hội hiện đại.

2. Hệ thống bài tập chương Nitơ – Photpho có đặc điểm gì nổi bật?
   Hệ thống bài tập được xây dựng theo nguyên tắc khoa học, phù hợp chuẩn kiến thức, đa dạng về mức độ nhận thức, gắn liền với thực tiễn và phát triển năng lực GQVĐ cho HS.

3. Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá năng lực GQVĐ của học sinh?
   Sử dụng kết hợp đánh giá qua quan sát, hồ sơ học tập, tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng và bài kiểm tra kiến thức – kỹ năng nhằm đánh giá toàn diện năng lực GQVĐ.

4. Làm thế nào để giáo viên áp dụng hiệu quả hệ thống bài tập này trong giảng dạy?
   Giáo viên cần hiểu rõ mục tiêu, lựa chọn bài tập phù hợp với trình độ HS, kết hợp thí nghiệm và tình huống thực tiễn, đồng thời sử dụng các công cụ đánh giá năng lực một cách linh hoạt.

5. Nghiên cứu này có thể áp dụng cho các môn học khác không?
   Mô hình xây dựng và sử dụng bài tập phát triển năng lực GQVĐ có thể được điều chỉnh và áp dụng cho các môn học khác nhằm phát triển năng lực chung cho HS.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xây dựng thành công hệ thống bài tập hóa học chương Nitơ – Photpho phù hợp với mục tiêu phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS THPT.
• Kết quả thực nghiệm cho thấy hệ thống bài tập giúp nâng cao điểm số và tỷ lệ HS đạt năng lực GQVĐ ở mức cao hơn đáng kể.
• Hệ thống bài tập đa dạng về mức độ nhận thức, gắn liền với thực tiễn, kích thích tư duy sáng tạo và kỹ năng vận dụng kiến thức của HS.
• Giáo viên và HS đều đánh giá tích cực về tính khả thi và hiệu quả của việc sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm triển khai rộng rãi hệ thống bài tập và nâng cao năng lực GQVĐ trong dạy học Hóa học tại các trường THPT.

Các trường THPT và giáo viên bộ môn Hóa học nên áp dụng hệ thống bài tập này trong giảng dạy, đồng thời tổ chức tập huấn nâng cao năng lực cho giáo viên. Các nhà quản lý giáo dục cần hỗ trợ về chính sách và tài liệu để nhân rộng mô hình. Để biết thêm chi tiết và nhận bộ tài liệu bài tập, vui lòng liên hệ với tác giả hoặc trường Đại học Giáo dục.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài Chương 2. Sử dụng hệ thống bài tập hóa học Chƣơng Nitơ - Photpho Hóa học 11 THPT nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh Chương 3. Thực nghiệm sƣ phạm 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1.

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Định hƣớng đổi mới giáo dục phổ thông [2], [3], [5], [17], [18] 1.1 Một số quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục trung học Việc đổi mới giáo dục trung học dựa trên những đường lối, quan điểm chỉ đạo giáo dục của nhà nước, đó là những định hướng quan trọng về chính sách và quan điểm trong việc phát triển và đổi mới giáo dục trung học. Việc đổi mới phương pháp dạy học, cần phù hợp với những định hướng đổi mới chung của chương trình giáo dục trung học. Những quan điểm và đường lối chỉ đạo của nhà nước về đổi mới giáo dục nói chung và giáo dục trung học nói riêng được thể hiện trong nhiều văn bản, đặc biệt trong các văn bản sau đây: Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Điều 28 qui định: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh".

Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI “Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học.

Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”; ”Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn” Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ chỉ rõ: "Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học";. Những quan điểm, định hướng nêu trên tạo tiền đề, cơ sở và môi trường pháp lý thuận lợi cho việc đổi mới giáo dục phổ thông nói chung, đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá theo định hướng năng lực người học. Những định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông Chương trình giáo dục phổ thông được xây dựng có sự chuyển từ định hướng nội dung ”hay định hướng đầu” vào sang định hướng phát triển năng lực ” hay định hướng kết quả đầu ra”. Giáo dục định hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp.

Chương trình này nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức. Chương trình được xây dựng nhằm hướng tới sự phát triển những năng lực chung mà mọi HS đều cần để có thể tham gia hiệu quả nhiều loại hoạt động trong đời sống xã hội và cho học suốt đời. Đồng thời hướng HS tới sự phát triển của các năng lực chuyên biệt, liên quan đến một môn học hoặc một lĩnh vực hoạt động cụ thể phù hợp với khuynh hướng nghề nghiệp tương lai của mỗi cá nhân. Các năng lực chung cùng với các năng lực chuyên biệt tạo thành nền tảng chung cho hoạt động giáo dục và dạy học.

Đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học Đổi mới PPDH theo định hướng phát triển năng lực của HS, không chỉ chú ý tích cực hóa HS về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực GQVĐ gắn với những tình huống cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn. Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hệ GV – HS theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội. Bên cạnh việc học tập những tri thức và kĩ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập phức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, liên môn học. Việc đổi mới PPDH của GV được thực hiện qua bốn đặc trưng cơ bản sau: - Dạy học thông qua tổ chức liên tiếp các hoạt động học tập, giúp HS tự khám phá những điều chưa biết chứ không thụ động tiếp thu những tri thức được sắp đặt sẵn.

Giáo viên là người tổ chức và chỉ đạo HS tiến hành các hoạt động học tập phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng tạo kiến thức đã biết vào các tình huống học tập hoặc tình huống thực tiễn. - Chú trọng rèn luyện cho HS biết khai thác SGK và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại những kiến thức đã có, suy luận để tìm tòi và phát hiện kiến thức mới. Định hướng cho HS cách tư duy như phân tích, tổng hợp, đặc biệt hoá, khái quát hoá, tương tự…để dần hình thành và phát triển tiềm năng sáng tạo. - Tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác, lớp học trở thành môi trường giao tiếp GV - HS và HS - HS nhằm vận dụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, của tập thể trong giải quyết các nhiệm vụ học tập chung.

- Chú trọng đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu bài học trong suốt tiến trình dạy học thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập (đánh giá lớp học). Chú trọng phát triển kỹ năng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của học sinh với nhiều hình thức như theo lời giải/đáp án mẫu, theo hướng dẫn, hoặc tự xác định tiêu chí để có thể phê phán, tìm được nguyên nhân và nêu cách sửa chữa các sai sót. Trên cơ sở đổi mới về nội dung, PPDH, GV có thể thực hiện các hoạt động dạy học theo các biện pháp khác nhau để phù hợp với điều kiện, đối tượng HS của mình để đảm bảo tính hiệu quả của việc phát triển năng lực HS. Năng lực và phát triển năng lực trong dạy học [5], [29], [30] 1.

Khái niệm năng lực Khái niệm năng lực (competency) có nguồn gốc tiếng La tinh “competentia” có nghĩa là “gặp gỡ”. Ngày nay khái niệm năng lực được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau. 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Theo từ điển giáo khoa tiếng việt: “Năng lực là khả năng làm tốt công việc, nhờ có phẩm chất đạo đức và trình độ chuyên môn” [29]. Howard Gardner – Giáo sư tâm lý học của đại học Harvard ( Mỹ) (1996) đã đề cập đến khái niệm năng lực qua việc phân tích bảy mặt biểu hiện của trí tuệ con người: ngôn ngữ, logic toán học, âm nhạc, không gian, thể hình, giao cảm và nội cảm.

Ông khẳng định rằng: “mỗi mặt biểu hiện của trí tuệ đều phải được thể hiện hoặc biểu lộ dưới dạng sơ đẳng hoặc sáng tạo đỉnh cao”. Để giải quyết một vấn đề “có thực” trong cuộc sống thì con người không thể huy động duy nhất một mặt của biểu hiện trí tuệ nào đó mà phải kết hợp nhiều mặt biểu hiện của trí tuệ liên quan đến nhau. Sự kết hợp đó tạo thành năng lực cá nhân. Bằng sự phân tích đó ông kết luận: “Năng lực phải được thể hiện thông qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá hoặc đo đạc được” [10].

Theo tác giả Nguyễn Thị Minh Phương (2007) [13]: “Năng lực của HS được thể hiện ở khả năng thực hiện hành động cá nhân trong việc giải quyết nhiệm vụ học tập, hoặc năng lực tiến hành hoạt động học tập của cá nhân người học”. Năng lực nói chung luôn được xem xét trong mối quan hệ với dạng hoạt động hoặc quan hệ nhất định. Điều đó có nghĩa là năng lực của HS sẽ là kết quả cuối cùng cần đạt được của quá trình dạy học hoặc giáo dục. Tác giả Nguyễn Thị Minh Phương đã đề cập đến bốn nhóm năng lực thể hiện khung năng lực cần đạt cho HS phổ thông ở Việt Nam [13].

Năng lực nhận thức: Năng lực nhận thức đòi hỏi HS phải có khả năng quan sát, ghi nhớ, tư duy (độc lập, logic, trừu tượng.), suy luận, tưởng tượng, tổng hợp – khái quát hóa, phê phán – bình luận, từ đó có khả năng phát hiện vấn đề, khả năng tự học, tự trau dồi kiến thức trong suốt cuộc đời. 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Năng lực xã hội: Năng lực xã hội đòi hỏi HS phải có khả năng giao tiếp, thuyết trình, giải quyết các tình huống có vấn đề, vận hành được các cảm xúc, có khả năng thích ứng, khả năng cạnh tranh cũng như khả năng hợp tác. Năng lực thực hành: Năng lực thực hành đòi hỏi HS phải có các vận dụng tri thức ( từ bài học cũng như thực tiễn), thực hành một cách linh hoạt ( tích cực – chủ động), tự tin; có khả năng sử dụng các công cụ cần thiết, khả năng giải quyết vấn đề sáng tạo, có tính kiên trì.