Tổng quan nghiên cứu

Khảo sát thực tế tại tỉnh Lào Cai trong năm học 2022 - 2023 ghi nhận thực trạng đáng báo động khi có tới 77,7% học sinh lớp 10 không yêu thích phần kiến thức sử thi dân gian Việt Nam, đồng thời 88,8% học sinh cho rằng thể loại này không có vai trò thiết thực đối với cuộc sống cá nhân và cộng đồng. Trong khi đó, việc triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 môn Ngữ văn đòi hỏi sự chuyển biến căn bản từ truyền thụ kiến thức sang hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực cho người học, lấy rèn luyện các kỹ năng đọc, viết, nói và nghe làm trục chính. Khoảng cách thời gian hàng ngàn năm cùng tư duy thần thoại cổ xưa của sử thi tạo nên rào cản nhận thức lớn đối với học sinh lứa tuổi 15 - 16, vốn quen thuộc với nhịp sống số và tư duy khoa học thực nghiệm.

Trước yêu cầu cấp thiết đó, đề tài tập trung giải quyết vấn đề: làm thế nào để chuyển hóa việc dạy học sử thi từ hình thức đọc chép, ghi nhớ máy móc sang tổ chức các hoạt động tiếp nhận chủ động, giúp học sinh làm chủ kỹ năng đọc hiểu thể loại. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là xây dựng hệ thống biện pháp sư phạm đồng bộ nhằm phát triển năng lực đọc hiểu văn bản văn học qua thể loại sử thi dân gian cho học sinh lớp 10, đồng thời kiểm chứng tính khả thi qua thực nghiệm. Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên 242 học sinh khối 10 và 22 giáo viên thuộc ba trường trung học phổ thông đại diện cho ba vùng địa bàn (đô thị, nông thôn, vùng cao) tại tỉnh Lào Cai, trọng tâm vào văn bản sử thi Tây Nguyên trong sách giáo khoa Ngữ văn 10. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc nâng tỷ lệ học sinh hứng thú học tập, kéo giảm tỷ lệ thụ động trong giờ học từ 49,5% xuống dưới 15%, đồng thời cải thiện điểm kiểm tra năng lực đọc hiểu văn bản văn học ở mức có ý nghĩa thống kê.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết tiếp nhận văn học của mỹ học hiện đại, kết hợp với khung lý thuyết dạy học định hướng phát triển năng lực của UNESCO và tổ chức PISA. Tiếp nhận văn học khẳng định văn bản chỉ thực sự trở thành tác phẩm nghệ thuật trọn vẹn khi có sự tham gia đồng sáng tạo của người đọc. Dạy học phát triển năng lực xem người học là trung tâm của mọi hoạt động giáo dục, chuyển trọng tâm từ câu hỏi học sinh biết gì sang học sinh làm được gì sau quá trình học tập.

Mô hình nghiên cứu vận dụng cấu trúc ba tầng của văn bản văn học bao gồm tầng ngôn từ, tầng hình tượng và tầng ý nghĩa để thiết kế chuỗi hoạt động chiếm lĩnh văn bản. Đề tài làm rõ 4 khái niệm then chốt: văn bản văn học, năng lực đọc hiểu văn bản văn học, thể loại sử thi dân gian và dạy học phát triển năng lực. Cơ sở chính trị và pháp lý của đề tài bám sát Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, cùng Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ban hành Chương trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn cấp trung học phổ thông.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ khảo sát thực tế 242 học sinh khối 10 và 22 giáo viên Ngữ văn tại ba trường trung học phổ thông tỉnh Lào Cai, kết hợp phân tích nội dung chương trình và các ngữ liệu sử thi trong 3 bộ sách giáo khoa mới gồm Chân trời sáng tạo, Cánh diều và Kết nối tri thức với cuộc sống. Quá trình phân tích áp dụng phối hợp phương pháp hồi cứu tư liệu, phân tích tổng hợp lý thuyết, điều tra bằng bảng hỏi định lượng và phương pháp thực nghiệm sư phạm có đối chứng.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 242 học sinh được xác định bằng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện, phân bổ tại Trường THPT số 1 TP Lào Cai (đại diện khu vực thành thị), Trường THPT số 1 Bảo Thắng (đại diện khu vực nông thôn) và Trường THPT số 2 Bắc Hà (đại diện khu vực miền núi). Mẫu giáo viên gồm 22 người trực tiếp tham gia giảng dạy môn Ngữ văn tại các cơ sở trên. Việc lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả và kiểm định so sánh định lượng là tất yếu nhằm đo lường chính xác thực trạng nhận thức, chứng minh sự khác biệt có ý nghĩa khoa học giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng trước và sau tác động sư phạm. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu và thực nghiệm được tiến hành liên tục từ tháng 9 năm 2022 đến tháng 10 năm 2023.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả điều tra thực trạng cho thấy sự thờ ơ và thụ động rất lớn của học sinh đối với phân môn văn học dân gian: 77,7% học sinh khẳng định không yêu thích mảng kiến thức sử thi, trong khi chỉ 13,2% bày tỏ sự hào hứng. Đáng chú ý, có tới 49,5% học sinh cho biết thường xuyên làm việc riêng trong giờ học sử thi, 29,8% rơi vào trạng thái mất tập trung và 11,2% từng ngủ gật trong lớp. Khi được lựa chọn phân môn văn học mong muốn, có đến 83,1% học sinh chọn Văn học Việt Nam hiện đại, trong khi Văn học dân gian chỉ nhận được 4,1% sự ủng hộ.

Thứ hai, góc nhìn từ giáo viên bộ môn cho thấy sự vênh lệch giữa nhận thức lý thuyết và thực hành sư phạm: 63,6% giáo viên đánh giá năng lực đọc hiểu văn bản văn học có vai trò quan trọng và rất quan trọng, 68,2% giáo viên đồng thuận việc dạy đọc hiểu sử thi phải đáp ứng đồng thời 4 yêu cầu cốt lõi của Chương trình 2018. Tuy nhiên, chỉ có 54,5% giáo viên tạo điều kiện thường xuyên để học sinh trở thành chủ thể tích cực, sáng tạo trong giờ học; công cụ đánh giá vẫn phụ thuộc chủ yếu vào bài kiểm tra viết truyền thống mà thiếu các bảng kiểm hay thang đo rubric chuyên biệt.

Thứ ba, kết quả thực nghiệm sư phạm trên văn bản sử thi Đăm Săn đi bắt Nữ thần Mặt Trời minh chứng tính vượt trội của các biện pháp mới: Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá và giỏi ở lớp thực nghiệm đạt mức 75,6%, vượt trội 18,2% so với lớp đối chứng chỉ đạt 57,4%. Tỷ lệ học sinh đạt điểm trung bình ở nhóm thực nghiệm giảm xuống còn 24,4%, và không còn học sinh xếp loại yếu kém (0%), trong khi nhóm đối chứng vẫn còn 4,3% học sinh yếu kém.

Thứ tư, khả năng giải mã biểu tượng văn hóa và thi pháp sử thi của học sinh lớp thực nghiệm tăng trưởng rõ rệt: Hơn 82% học sinh ở nhóm thực nghiệm tự tin phân tích đúng các biện pháp nghệ thuật phóng đại, trùng điệp và liên hệ sâu sắc ý nghĩa biểu tượng mặt trời với khát vọng chinh phục tự nhiên của người Ê-đê, so với tỷ lệ chỉ 41,5% ở nhóm đối chứng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến sự thờ ơ của học sinh nằm ở phương pháp dạy học nặng về thuyết giảng, diễn giảng một chiều của giáo viên, biến học sinh thành đối tượng thụ động ghi chép thay vì chủ thể kiến tạo nghĩa. Tâm lý lứa tuổi 15 - 16 đang phát triển mạnh mẽ về tư duy phản biện độc lập, muốn khẳng định bản thân nên các em thường xa lạ với những nhân vật mang tính đại diện cộng đồng và các yếu tố siêu nhiên trong thần thoại, sử thi. Khi chuyển giao nhiệm vụ học tập thông qua phương pháp đọc kí hiệu và hoạt động trải nghiệm, học sinh được trao quyền tự giải mã ngôn từ, hình tượng, từ đó xóa bỏ cảm giác viển vông, sáo rỗng.

So sánh với các nghiên cứu trước đây của một số tác giả trong ngành, các công trình trước chủ yếu dừng lại ở việc tiếp cận sử thi thuần túy dưới góc độ thi pháp học folklore hoặc hướng dẫn phân tích tác phẩm theo lối bình giảng văn chương cổ điển. Luận văn này đã tạo bước tiến mới khi cụ thể hóa yêu cầu cần đạt của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 thành quy trình đọc hiểu 3 bước gắn với bảng kiểm chi tiết. Để làm sáng tỏ sự khác biệt, dữ liệu kiểm tra năng lực đã được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột so sánh phổ điểm giữa lớp thực nghiệm và đối chứng, kết hợp bảng ma trận đối chiếu mức độ đạt chuẩn ở ba mức độ: nhận biết chi tiết, thông hiểu thông điệp và vận dụng sáng tạo vào đời sống thực tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Giải pháp 1: Vận dụng phương pháp dạy đọc kí hiệu văn bản vào quy trình 3 giai đoạn. Giáo viên bộ môn Ngữ văn cần tổ chức cho học sinh tiếp cận từ kí hiệu bề nổi của nhan đề, cấu trúc văn bản đến ghi chú mã hóa chi tiết biến cố cộng đồng, và cuối cùng là giải mã ý nghĩa biểu tượng văn hóa. Mục tiêu phấn đấu nâng tỷ lệ học sinh tích cực tương tác trong giờ học đạt tối thiểu 85%, triển khai ngay trong học kỳ 1 năm học 2023 - 2024.

Giải pháp 2: Xây dựng hệ thống câu hỏi đọc hiểu phân hóa bám sát đặc trưng thi pháp thể loại. Tổ chuyên môn Ngữ văn tại các nhà trường phổ thông cần thiết kế ngân hàng 50 câu hỏi chuẩn hóa chia theo ba cấp độ nhận thức: nhận biết cấu trúc cốt truyện sử thi, thông hiểu các thủ pháp phóng đại và biểu tượng nhân vật anh hùng, vận dụng liên hệ giá trị sống của cộng đồng vào xã hội đương đại. Thời gian hoàn thành trong quý 4 năm 2023.

Giải pháp 3: Đa dạng hóa hệ thống bài tập thực hành và tăng cường trải nghiệm diễn xướng. Giáo viên hướng dẫn học sinh chuyển hóa tri thức đọc hiểu thành các sản phẩm sáng tạo như sơ đồ tư duy, nhật ký đọc, kịch bản sân khấu hóa trích đoạn sử thi hoặc podcast phân tích văn học. Chỉ tiêu hướng tới 100% học sinh hoàn thành ít nhất 2 sản phẩm học tập đa phương thức mỗi học kỳ, bắt đầu áp dụng từ học kỳ 2 năm học 2023 - 2024.

Giải pháp 4: Đổi mới công cụ kiểm tra và đánh giá quá trình theo định hướng phát triển năng lực. Ban Giám hiệu nhà trường và tổ chuyên môn cần chỉ đạo thay thế thói quen chấm điểm thuần túy bằng bảng kiểm tiêu chí (rubric) đánh giá năng lực giải mã văn bản và kỹ năng hợp tác nhóm. Sở Giáo dục và Đào tạo cùng các Phòng Giáo dục định kỳ tổ chức 2 đợt tập huấn chuyên sâu mỗi năm về kỹ thuật xây dựng công cụ đánh giá năng lực đọc hiểu văn bản văn học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, giáo viên Ngữ văn cấp trung học phổ thông. Luận văn cung cấp toàn bộ quy trình thiết kế bài dạy thực nghiệm minh họa chi tiết văn bản Đăm Săn đi bắt Nữ thần Mặt Trời, hệ thống phiếu học tập và bảng kiểm đánh giá giúp thầy cô áp dụng trực tiếp vào giảng dạy thực tế theo Chương trình 2018.

Thứ hai, sinh viên sư phạm và học viên cao học chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học Văn. Tài liệu là nguồn tham khảo khoa học bài bản về phương pháp nghiên cứu định lượng, kỹ thuật xây dựng bảng hỏi điều tra thực trạng trên diện rộng và quy trình tổ chức thực nghiệm sư phạm có đối chứng nghiêm ngặt.

Thứ ba, cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn tại các trường trung học phổ thông. Luận văn mang lại căn cứ khoa học xác đáng về thực trạng dạy học bộ môn, giúp các nhà quản lý xây dựng kế hoạch bồi dưỡng năng lực giáo viên và đổi mới sinh hoạt chuyên môn theo định hướng nghiên cứu bài học.

Thứ tư, các tác giả biên soạn tài liệu giảng dạy và sách giáo khoa. Số liệu điều tra thực trạng tâm lý tiếp nhận của 242 học sinh lớp 10 cung cấp những gợi mở quan trọng trong việc tuyển chọn ngữ liệu sử thi phù hợp và thiết kế hệ thống câu hỏi đọc hiểu mang tính gợi mở, kích hoạt tư duy người học.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao học sinh lớp 10 hiện nay thường thiếu hứng thú với thể loại sử thi dân gian Việt Nam? Khoảng cách thời gian hàng ngàn năm cùng lối tư duy thần thoại cổ xưa tạo nên sự xa lạ đối với học sinh thế hệ mới. Khảo sát 242 học sinh cho thấy 77,7% không yêu thích do phương pháp dạy học truyền thống còn nặng về bình giảng một chiều, áp đặt cảm xúc, khiến bài học trở nên xa rời bối cảnh đời sống hiện đại.

Phương pháp dạy đọc kí hiệu văn bản mang lại lợi ích gì trong giờ học sử thi? Phương pháp đọc kí hiệu giúp học sinh chuyển từ tiếp nhận thụ động sang vị thế bạn đọc sáng tạo qua ba bước: nhận diện kí hiệu bề mặt, ghi chú phân loại chi tiết then chốt và giải mã biểu tượng văn hóa. Cách tiếp cận này giúp học sinh tự tìm ra ý nghĩa hình tượng nhân vật anh hùng Đăm Săn thay vì học vẹt.

Kết quả thực nghiệm sư phạm chứng minh hiệu quả của các biện pháp đề xuất như thế nào? Dữ liệu kiểm tra thực nghiệm ghi nhận lớp áp dụng giải pháp mới đạt 75,6% tỷ lệ điểm khá giỏi, cao hơn 18,2% so với lớp đối chứng dạy theo lối cũ. Đặc biệt, tỷ lệ học sinh yếu kém ở nhóm thực nghiệm được triệt tiêu hoàn toàn về mức 0%, chứng minh tính khả thi cao của đề tài.

Luận văn đã đáp ứng những yêu cầu cốt lõi nào của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018? Đề tài bám sát mục tiêu phát triển năng lực văn học và năng lực ngôn ngữ, chuyển hóa việc dạy học thành chuỗi hoạt động có hướng dẫn. Học sinh được rèn luyện kỹ năng đọc hiểu mở rộng theo đặc trưng thể loại sử thi và tích hợp chặt chẽ với các kỹ năng viết, nói và nghe trong từng bài học.

Các biện pháp trong luận văn có thể áp dụng cho các bộ sách giáo khoa Ngữ văn 10 khác không? Các biện pháp hoàn toàn có thể nhân rộng cho cả 3 bộ sách mới như Chân trời sáng tạo, Cánh diều và Kết nối tri thức. Lý do là hệ thống biện pháp được xây dựng dựa trên bản chất thi pháp thể loại sử thi dân gian, đảm bảo tính phổ quát cho mọi đoạn trích sử thi trong chương trình.

Kết luận

  • Nghiên cứu đã xác lập hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc về dạy học phát triển năng lực đọc hiểu văn bản sử thi dân gian cho học sinh lớp 10 theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
  • Khảo sát thực trạng quy mô 242 học sinh và 22 giáo viên đã chỉ rõ nguyên nhân khiến 77,7% học sinh chưa yêu thích sử thi xuất phát từ phương pháp giảng dạy truyền thống thiếu tính tương tác.
  • Luận văn đề xuất 4 nhóm biện pháp sư phạm đồng bộ, trọng tâm là phương pháp dạy đọc kí hiệu, câu hỏi phân hóa và hoạt động trải nghiệm diễn xướng sáng tạo.
  • Kết quả thực nghiệm sư phạm khẳng định tính khả thi vượt trội với 75,6% học sinh đạt khá giỏi, tăng 18,2% so với nhóm đối chứng và xóa bỏ hoàn toàn tỷ lệ yếu kém.
  • Đóng góp chính của đề tài là cung cấp khung hành động sư phạm cụ thể giúp chuyển đổi triệt để vai trò của học sinh thành chủ thể sáng tạo, đồng thời chuẩn hóa quy trình đánh giá năng lực đọc hiểu.

Giai đoạn 2024 - 2025, các nhà trường phổ thông cần đẩy mạnh ứng dụng các biện pháp này vào kế hoạch giáo dục bộ môn nhằm nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn. Hãy chủ động đổi mới phương pháp giảng dạy, đưa hơi thở thời đại vào từng trang sử thi dân gian để khơi dậy niềm tự hào văn hóa dân tộc trong mỗi học sinh ngay hôm nay!