chương 1 Phát triển năng lực đọc hiểu cho HS trung học luôn là một trong những vấn đề nổi bật được các nhà giáo dục quan tâm hàng đầu. Dẫu vậy, sự phát triển của xã hội ngày càng đòi hỏi cao hơn ở con người sự thành thục các kĩ năng đọc, viết, nói, nghe mới có thể đáp ứng yêu cầu giao tiếp hoặc giải quyết các vấn đề liên quan đến mọi lĩnh vực trong đời sống. Hiểu rõ điều này, khi khảo sát tư liệu nghiên cứu về vấn đề phát triển NLĐH văn bản cho HS, chúng tôi không liệt kê số lượng các công trình nghiên cứu theo trật tự thời gian, mà chỉ điểm diện và sắp xếp thành nhóm những công 5 trình đồng nhất quan điểm để thuận lợi cho việc phân tích, sắp xếp các nội dung trọng tâm liên quan đến nhiệm vụ đề tài cần giải quyết. Từ những tri thức rộng lớn liên quan đến đề tài phát triển năng lực đọc hiểu VBVH của HS, chúng tôi chú ý đến kĩ năng đọc trong ĐHVB.
Qua các công trình nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy điểm quy tụ và gặp gỡ nhiều nhất ở các công trình nghiên cứu về ĐH, dạy học đọc hiểu và phương pháp phát triển NLĐH văn bản văn học cho HS là rèn kĩ năng đọc hiểu. Hiệu quả phát triển NLĐH của HS qua việc rèn kĩ năng ĐH đã được kiểm chứng từ nhiều công trình nghiên cứu phương pháp dạy ĐHVH trên thế giới và ở Việt Nam. Chúng tôi kế thừa, lựa chọn, vận dụng những những luận điểm có tính chất nền tảng đã được khẳng định để triển khai những nội dung tiếp theo của luận án, khảo sát thực trạng và đề xuất các biện pháp rèn một số kĩ năng đọc hiểu để phát triển NLĐH văn bản cho HS lớp 9. Chương 2 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC CỦA HỌC SINH LỚP 9 2.
Văn bản văn học và năng lực đọc hiểu văn bản văn học 2. Văn bản văn học (VBVH) VBVH là sản phẩm của “nghệ thuật ngôn từ”, được sáng tạo bởi ngôn từ, lấy ngôn từ làm chất liệu. Nội dung VBVH được thể hiện bằng những hình tượng nghệ thuật. Căn cứ vào mục đích giao tiếp, VBVH được chia thành nhiều loại khác nhau: VB truyện, VB thơ, VB kịch, VB kí.
VBVH mang những đặc điểm riêng về ngôn từ, hình tượng, nội dung, ý nghĩa, thể loại và cá tính sáng tạo của nhà văn. Năng lực đọc hiểu văn bản văn học 2. Khái niệm năng lực đọc hiểu văn bản văn học Kế thừa thành quả nghiên cứu của các nhà khoa học đi trước, chúng tôi cho rằng: Đọc hiểu VBVH là một quá trình hoạt động tiếp nhận để nhận biết, hiểu rõ nguồn gốc, cấu trúc, nội dung, ý nghĩa và giá trị của tác phẩm. Đọc hiểu VBVH cần biết cách giải mã ngôn từ đến hình tượng bằng lý trí và cảm xúc để thụ nghĩa, chuyển nghĩa, bổ nghĩa, tạo nghĩa do tác động hiệu ứng đọc của chủ thể tiếp nhận.
Trên cơ sở đó, chúng tôi quan niệm: Năng lực đọc hiểu VBVH là một khái niệm kép bao gồm hoạt động đọc có sự tham gia của thể chất và tinh thần, tâm lí cùng diễn ra song song với khả năng phát triển tri thức, kĩ năng và cách ứng xử phù hợp cùng thái độ dấn thân của bạn đọc - HS vào chỉnh thể và sự tồn tại lịch sử của VBVH, là khả năng người đọc tiếp cận để nhận biết các kí hiệu ngôn ngữ trong VB, hiểu được nguồn gốc, xuất xứ, cấu trúc, nội dung và hình thức nghệ thuật của VB. Từ đó, xâu chuỗi, kết nối, phân tích, lí giải, phản hồi và kiến tạo nghĩa cho VB. Năng lực đọc hiểu VBVH thường gắn liền với việc xác định hệ quy chiếu ý nghĩa của những thủ pháp nghệ thuật độc đáo để tìm kiếm “độ dư siêu nghĩa” được nhà văn biểu hiện, hi vọng người đọc sẽ đồng sáng tạo ra ý nghĩa, giá trị khác nữa theo “đề án tiếp nhận” vốn có trong VBVH. Viện sĩ Roman Ingarden gợi ý “mọi tác phẩm văn học đều dang dở, luôn đòi hỏi sự bổ sung mà không bao giờ người đọc đạt tới giới hạn cuối cùng bằng văn bản”1 2.
Cấu trúc năng lực đọc hiểu văn bản văn học Dưới đây, chúng tôi mô tả mô hình cấu trúc của NL đọc hiểu VBVH trên hai phương diện bề nổi và bề sâu như sau: 1 Theo tạp chí Văn học nước ngoài số 3/2001. Cấu trúc năng lực đọc hiểu VBVH Cấu Mô tả trúc 1. Nhận biết được các thông tin và đặc trưng của VBVH: Ngôn từ nghệ thuật, hình tượng nghệ thuật, phong cách sáng tác của nhà Cấu văn… trúc 2. Phân tích, kết nối thông tin để kiến tạo ý nghĩa của VBVH: bề khám phá, tìm tòi thông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm qua hình nổi tượng nhân vật, qua cách miêu tả không gian, thời gian, cách xây dựng tình huống, tình tiết đặc sắc…; huy động kiến thức nền để cảm nhận ý nghĩa riêng mà VBVH mang lại cho bản thân.
Phản hồi, đánh giá ý nghĩa và giá trị của VBVH: Hiểu và nhận xét, được ý nghĩa, giá trị nội dung, nghệ thuật mà VBVH mang lại cho đời sống con người. Vận dụng những hiểu biết về VBVH vào thực tiễn để giao tiếp, ứng xử đạt hiệu quả. Ví dụ, học cách điều tiết, chế ngự cảm xúc của nhân vật… 1. Hệ thống tri thức nền liên quan đến VBVH: Vốn tri thức sẵn có của HS càng nhiều, quá trình đọc hiểu càng thu được kết quả tốt Cấu 2.
Hệ thống các chiến thuật đọc hiểu VBVH. Ví dụ: HS đã biết đến trúc các chiến thuật “Ghi chú bên lề”, “Dự đoán”; “Cộng tác ghi bề chú”…, sâu 3. Các quan điểm, cảm xúc liên quan khi đọc hiểu VBVH 4. Thái độ sẵn sàng huy động các tri thức nền và sử dụng linh hoạt các chiến thuật đọc hiểu VBVH 5.
Khả năng thúc đẩy, giám sát quá trình đọc hiểu của bản thân Quan tâm phân tích kĩ hơn năng lực đọc hiểu VBVH ở cấu trúc bề sâu, chúng tôi nhận thấy: Hệ thống tri thức nền liên quan đến VBVH bao gồm vốn sống, sự hiểu biết về đời sống, các kiến thức của người đọc về văn hóa, văn học 8 hoặc kiến thức chuyên ngành. Hệ thống các chiến thuật đọc hiểu hiện nay cũng vô cùng phong phú, đã được các nhà khoa học nghiên cứu và đội ngũ GV Ngữ văn cũng đã ứng dụng khá phổ biết trong quá trình dạy học ở các nhà trường. Trong đó, có nhiều chiến thuật được xem là công cụ hữu ích giúp HS huy động tri thức nền và giám sát, thúc đẩy quá trình ĐH của bản thân. Bên cạnh đó, các quan điểm, cảm xúc liên quan khi đọc đến các chi tiết, các câu, đoạn, các tình huống… khiến họ xúc động, đồng cảm hoặc có thái độ phản ứng với nhân vật phản diện cũng hết sức quan trọng.
Những yếu tố này có chi phối không nhỏ tới kết quả của quá trình đọc. Bởi nó góp phần chứng tỏ người đọc có hiểu VBVH đang đọc hay không. Ngoài ra, khả năng thúc đẩy, giám sát quá trình đọc hiểu của bản thân cũng rất quan trọng. Khả năng này được biểu hiện ở việc người đọc biết xác định và bám sát mục tiêu đọc, duy trì được động cơ đọc đều đặn để nhập cảm, sống với thế giới nghệ thuật mà nhà văn tạo dựng, tương tác tích cực, bền bỉ với VB trong suốt quá trình đọc hiểu.
Tất cả những thành tố thuộc cấu trúc bề sâu, đôi khi có tác dụng quyết định đến khả năng hiểu của người đọc. Vì khi xác định được mục tiêu đọc, có động cơ, tinh thần, thái độ tốt, kết hợp với kiến thức nền và những trải nghiệm của bản thân, người đọc sẽ dễ dàng bước qua những thử thách trong quá trình đọc và kiên trì khám phá thế giới của VBVH. Tuy nhiên, để phát triển NL đọc hiểu VBVH, việc nhận diện những thành tố cấu trúc nên NL đọc hiểu VBVH là vô cùng quan trọng. Do vậy, chúng ta cần xem xét cấu trúc này ở cả hai phương diện bề nổi và bề sâu.
Vì cấu trúc bề nổi giúp quan sát mức độ NL được thể hiện. Trong khi đó, cấu trúc bề sâu lại lí giải vì sao người đọc đạt mức NL ấy để có biện pháp tác động phù hợp, nhằm thúc đẩy quá trình ĐH đạt hiệu quả cao hơn. Chương trình và thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản văn học trong môn Ngữ văn lớp 9 2. Chương trình dạy học đọc hiểu văn bản văn học trong môn Ngữ văn lớp 9 2.
Thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản văn học trong môn Ngữ văn lớp 9 9 Tiểu kết chương 2 Trong chương 2, chúng tôi tập trung nghiên cứu lí luận một số nội dung khoa học chính yếu, cốt lõi của đề tài: khái niệm về năng lực đọc hiểu văn bản văn học và cấu trúc của NL này; điều tra, khảo sát thực trạng dạy học phát triển năng lực đọc hiểu VBVH của HS lớp 9 ở trường trung học cơ sở thuộc các huyện của tỉnh Hưng Yên và ngoại vi thành phố Hà Nội Qua hoạt động điều tra khảo sát trực tiếp, chúng tôi đã thu nhận được những kết quả thực tiễn về năng lực đọc hiểu VBVH của HS lớp 9 và dạy học phát triển năng lực đọc hiểu VBVH của HS lớp 9. Từ nội hàm khái niệm đọc hiểu văn bản, năng lực, VBVH và năng lực đọc hiểu văn bản, chúng tôi xác định để dạy học phát triển năng lực đọc hiểu VBVH của HS lớp 9 cần phải phát triển từ chính các thành tố năng lực kiến tạo nên chính nó. Cụ thể, dạy học đọc hiểu bản văn học lớp 9, cần chú trọng phát triển năng lực bề nổi và năng lực bề sâu của chủ thể HS nhằm giúp các em đọc hiểu tốt loại VBVH. Những nội dung mà chúng tôi trình bày trong chương này sẽ là cơ sở lí luận để chúng tôi hướng tới những biện pháp phát triển năng lực đọc hiểu văn bản văn học cho HS lớp 9 ở chương 3.
Chương 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VĂN BẢN VĂN HỌC LỚP 9 3. Những yêu cầu xây dựng các biện pháp phát triển NLĐH trong dạy học VBVH lớp 9 3. Bám sát mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông tổng thể và yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 3. Bám sát dạy học phát triển năng lực đọc hiểu học sinh 3.
Biện pháp đảm bảo đầy đủ yêu cầu cơ bản của lí luận và thực tiễn việc phát triển năng lực đọc hiểu 3.