CHƯƠNG I. CƠ SỞ CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm, thuật ngữ 1. Khái niệm kỹ năng sống Kỹ năng sống là tập hợp các hành vi tích cực và khả năng thích nghi cho phép mỗi cá nhân đối phó hiệu quả với các nhu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày; nói cách khác là khả năng tâm lý xã hội.
Đó là tập hợp các kỹ năng mà con người tiếp thu qua giáo dục hoặc trải nghiệm trực tiếp được dùng để xử lý các vấn đề và câu hỏi thường gặp trong đời sống con người. Các chủ đề rất đa dạng tùy thuộc vào chuẩn mực xã hội và mong đợi của cộng đồng. Kỹ năng sống có chức năng đem lại hạnh phúc và hỗ trợ các cá nhân trở thành người tích cực và có ích cho cộng đồng. Theo UNESCO thì kỹ năng sống là năng lực của mỗi cá nhân để thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hàng ngày.
Theo WTO thì kỹ năng sống là những kỹ năng mang tính chất tâm lý xã hội và kỹ năng giao tiếp được vận dụng nhiều trong các tình huống hàng ngày. Với mục đích là để tương tác có hiệu quả với mọi người và giải quyết tốt những vấn đề, tình huống của cuộc sống. Kỹ năng sống chính là cách ứng dụng những gì học được vào các tình huống thực tiễn. Vậy nói một cách chung nhất, kỹ năng sống chính là cách ứng dụng những gì học được vào các tình huống thực tiễn.
Kỹ năng không chỉ là nhận thức, mà là cách vận dụng kiến thức đã tích lũy được vào việc xử lý các tình huống thực tiễn với hiệu quả cao nhất, qua đó mà cuộc sống của con người trở nên ý nghĩa, vui vẻ hơn. Kỹ năng sống có những đặc trưng cơ bản như sau: Là khả năng con người biết sống sao cho hữu ích và có cách sống phù hợp với môi trường xã hội. Khả năng để con người dám đương đầu với các vấn đề, tình huống khó khăn trong cuộc sống và biết cách để vượt qua. Các kỹ năng tâm lý để con người biết quản lý bản thân mình và tương tác tích cực với mọi người, xã hội.
Khái niệm trải nghiệm sáng tạo Trải nghiệm được hiểu là kết quả của sự tương tác giữa con người với thế giới khách quan. Sự tương tác này bao gồm cả hình thức và kết quả các hoạt động thực tiễn trong xã hội, bao gồm cả kỹ thuật và kỹ năng, cả những nguyên tắc hoạt động và phát triển thế giới khách quan. Nhà triết học vĩ đại người Nga Solovyev V. quan niệm rằng trải nghiệm là kiến thức kinh nghiệm thực tế; là thể thống nhất bao gồm kiến thức và kỹ năng.
Trải nghiệm là kết quả của sự tương tác giữa con người và thế giới, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. 4 skkn Sáng tạo là biểu hiện của tài năng trong những lĩnh vực nào đó, là năng lực tiếp thu tri thức, hình thành ý tưởng mới và muốn xác đinh được mức độ sáng tạo cần phải phân tích sản phẩm sáng tạo. Cụ thể, theo Từ điển Tiếng Việt: “Sáng tạo là tạo ra những giá trị mới về vật chất hoặc tinh thần; Tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có” có nghĩa là sáng tạo chính là năng lực vận dụng những kiến thức đã biết để ứng dụng trong tình huống mới, không theo chuẩn đã có. Sáng tạo là hoạt động của con người nhằm biến đổi thế giới tự nhiên, xã hội phù hợp với các mục đích và nhu cầu của con người trên các quy luật khách quan của thực tiễn, đây là hoạt động đặc trưng bởi tính không lặp lại, tính độc đáo và tính duy nhất.
Sáng tạo là một thuộc tính nhân cách tồn tại như một tiềm năng ở con người. Tiềm năng sáng tạo có ở mọi người bình thường và được huy động trong từng hoàn cảnh cụ thể. Như vậy trải nghiệm sáng tạo là một hoạt động trong đó con người thể hiện sự tương tác của chính bản thân với thực tiễn khách quan, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân con người. Tức là con người đặt bản thân mình vào trong những tình huống, sự kiện, biến cố cụ thể để từ đó cảm nhận, hiểu về đối tượng và tự đặt cho mình những cách giải quyết trong những tình huống đó.
Trong trường học, trải nghiệm là một hoạt động giáo dục mà trong đó dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được trực tiếp hoạt động thực tiễn trong trường học hoặc trong xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục. Sản phẩm của hoạt động trải nghiệm là học sinh được phát triển tình cảm, đạo đức, phẩm chất, nhân cách, các kỹ năng, năng lực và tích lũy kinh nghiệm cũng như phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn Ngữ Văn THPT hiện nay 1.1 Tầm quan trọng của hoạt động trải nghiê ̣m sáng tạo trong việc phát triển kỹ năng, năng lực học sinh THPT Giáo dục với tinh thần đổi mới căn bản và toàn diện thực chất là chuyển đổi hình thức, phương pháp dạy học để hướng tới phát triển năng lực của người học. Mục tiêu là lấy chất lượng đầu ra làm chuẩn để đánh giá.
Nói một khác là đáp ứng mục tiêu dạy học đào tạo người học làm được những gì, ứng xử như thế nào trước cuộc sống sau khi đã học. Tạo một nguồn nhân lực chủ động sáng tạo trong mọi tình huống của cuộc sống. Muốn làm được điều này không chỉ chuyển đổi nội dung dạy học; phương pháp và hình thức, kĩ thuật dạy học mà người dạy nói chung và người dạy Ngữ Văn nói riêng luôn phải đặt người học trong những tình huống giả đinh như: Nếu em là nhân vật… Nếu em ở trong tình huống đó… Nếu được bộc lộ cảm xúc suy nghĩ của mình thì em sẽ… Em sẽ phải chuẩn bị những gì để mình không bị rơi vào tình huống đó… Khi đặt người học vào những tình huống giả định đó chính là lúc mà người học sẽ được trải nghiệm cuộc sống. Có thể là cùng cảm xúc, có thể là sự xót thương, chia sẻ cũng có thể là sự bất bình, phẫn 5 skkn nộ… Những cung bậc cảm xúc, thái độ, cách ứng xử đó chính là sự trải nghiệm cần thiết của mục tiêu giáo dục mới mà chúng ta đang hướng tới.
Nội dung của hoạt động trải nghiê ̣m sáng tạo và một số hình thức trải nghiệm sáng tạo. Trong hoạt động dạy học, nội dung của trải nghiệm sáng tạo khá phong phú và đa dạng. Đối với bộ môn Ngữ Văn thì nội dung này được thể hiện nhiều nhất trong các giờ đọc hiểu văn bản. Khi đó người học sẽ được trao đổi, thảo luận để cùng tìm ra kiến thức chung, tiếng nói chung.
Đó là quá trình kinh qua, trải qua để tìm kiếm kiến thức và từ những kiến thức, kỹ năng đó hình thành nên những kỹ năng, năng lực của con người để giải quyết các vấn đề thực tiễn. Do đó nội dung của hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn Ngữ văn chủ yếu nằm ở khả năng tự đặt mình vào hoàn cảnh cụ thể và tự giải quyết vấn đề. Hình thức trải nghiệm sáng tạo chính là cách thức thực hiện để người học đạt đựợc những mức độ kiến thức, kỹ năng theo yêu cầu của bài học. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông có hình thức tổ chức rất đa dạng, phong phú.
Cùng một chủ đề, một nội dung giáo dục nhưng hoạt động trải nghiệm sáng tạo có thể tổ chức theo nhiều hình thức hoạt động khác nhau, tùy theo lứa tuổi và nhu cầu của học sinh, tùy theo điều kiện cụ thể của từng lớp, từng trường, từng địa phương. Hoạt động trải nghiệm trong trường học thường được tổ chức dưới các hình thức như: Tổ chức trò chơi; Thảo luận nhóm; Tố chức các cuộc thi; Tố chức các câu lạc bộ; Sinh hoạt tập thể, Hoạt động nhận đạo; Lao động công ích; Đóng vai; Tạo diễn đàn; Tố chức chiến dịch hay hoạt động tham quan dã ngoại thực tế… Nhờ các hình thức tổ chức đa dạng, phong phú mà việc giáo dục học sinh được thực hiện một cách tự nhiên, sinh động, nhẹ nhàng, hấp dẫn, không gò bó và khô cứng, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí cũng như nhu cầu, nguyện vọng của học sinh. Trong phạm vi bài giảng văn bản truyện ngắn hiện đại sau 1975 “Chiếc thuyền ngoài xa” của nhà văn Nguyễn Minh Châu, tôi áp dụng một số hình thức trải nghiệm sáng tạo để giáo dục và phát triển những kỹ năng cho học sinh như sau: Hoạt động tổ chức trò chơi; Hoạt động thảo luận nhóm; Hoạt động đóng vai; Hoạt động tạo diễn đàn; Hoạt động tổ chức cuộc thi. Ngoài ra tôi còn phối kết hợp với các tổ chức giáo dục khác như Đoàn, Công đoàn, Ban quản lý lao động, Ban phụ trách cơ sở vật chất để định hướng và tạo cơ hội cho học sinh tham gia các trải nghiệm khác như: Hoạt động nhân đạo; Hoạt động lao động công ích; Hoạt động chiến dịch hay tham quan dã ngoại… 1.
Vị trí, vai trò của hoạt động trải nghiê ̣m sáng tạo nhằm phát triển kỹ năng, năng lực của học sinh THPT. Hoạt động trải nghiệm trong nhà trường cần được hiểu là hoạt động có động cơ, có đối tượng để chiếm lĩnh, được tổ chức bằng các việc làm cụ thể của học 6 skkn sinh, được thực hiện trong thực tế, được sự định hướng, hướng dẫn của nhà trường. Chúng ta không khẳng định nền giáo dục cách mạng của chúng ta truớc đây là sai lầm, lạc hậu nhưng rõ ràng trong yêu cầu, thách thức của thời đại mới thì nó đã tỏ ra nhiều điểm bất cập, lỗi thời. Để đào tạo được một nguồn nhân lực có đủ các phẩm chất thời đại cần thiết là một yêu cầu không nhỏ.
Đa dạng hoá hoạt động dạy học là yêu cầu mang tính “pháp lí” đối với người dạy và người học. Trong đó hoạt động trải nghiệm sáng tạo chính là một trong những yêu cầu cấp thiết để người học phát huy đựợc năng lực của mình bởi lẽ: Khi tạo tâm thế tiếp nhận vấn đề trong giờ đọc hiểu truyện ngắn (Khởi động) tức là ta đã đánh động người học chuẩn bị tâm thế trải nghiệm sáng tạo trong tiếp nhận truyện ngắn đó. Người học đã chuẩn bị các phương án để trải nghiệm thông qua hoạt động đầu tỉên của việc học.