CHƯƠNG 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ MẪU GIÁO TRONG GIỜ LÀM QUEN VỚI CHỮ CÁI 1. Khái niệm câu hỏi và các loại câu hỏi 1. Khái niệm câu hỏi 8 Khái niệm về câu hỏi đã xuất hiện từ thời triết học cổ Hi Lạp.Arixtot là người đầu tiên đã phân tích câu hỏi dưới góc độ logic.
Ông cho rằng: Đặc trưng của câu hỏi là buộc người bị hỏi phải lựa chọn cách hiểu này hay cách hiểu khác. Ông đưa ra khái niệm như sau: “Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cái đã biết và cái chưa biết”. Nó được cụ thể hóa theo công thức sau: Câu hỏi = Cái đã biết+ Cái chưa biết (cần tìm). Hỏi là “Nói ra điều mình muốn người ta cho mình biết với yêu cầu được trả lời” hay “Nói ra điều mình đòi hỏi hoặc mong muốn người ta với yêu cầu được đáp ứng” [14,154].
Khái niệm câu hỏi cũng được diễn đạt dưới dạng khác nhau: Câu hỏi là dạng cấu trúc ngôn ngữ, diễn đạt một yêu cầu, một đòi hỏi, một mệnh lệnh cần được giải quyết. Trong dạy học, câu hỏi được sử dụng như là một công cụ để tổ chức hướng dẫn quá trình nhận thức, quá trình kiểm tra, tự kiểm tra và tự học. Đó là những yêu cầu được đặt ra (trong câu hỏi) mà người học cần giải quyết. Sự tương tác giữa cái đã biết và cái chưa biết thúc đẩy việc mở rộng hiểu biết thêm của con người.
Để hiểu biết thêm về một vấn đề nào đó con người phải xác định rõ cái đã biết và cái chưa biết, từ đó mới đặt câu hỏi: Cái gì? Vì sao? Như thế nào?.Lúc này câu hỏi thực sự trở thành nhiệm vụ của quá trình nhận thức. Câu hỏi chịu ảnh hưởng của động cơ, nhu cầu hiểu biết của con người ngày càng lớn thì việc đặt ra câu hỏi ngày càng nhiều. Vì vậy trong câu hỏi luôn chứa đựng động cơ, nhu cầu của con người muốn hỏi. Trong dạy học, việc xác định những điều đã biết, điều chưa biết hoặc còn đang nghi ngờ để đặt ra câu hỏi phù hợp là điều vô cùng cần thiết.
9 Vậy, chúng ta có thể hiểu câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ để diễn đạt một yêu cầu, đòi hỏi, một mệnh lệnh mà người học cần giải quyết. Các loại câu hỏi Tùy theo từng lĩnh vực tri thức đời sống, xã hội khoa học mà có những cách phân biệt câu hỏi khác nhau, sau đây là một số kiểu phân loại câu hỏi: * Phân loại câu hỏi theo mức độ phát triển trí tuệ Ở mỗi trẻ, mức độ và năng lực về trí tuệ, tư duy là không đồng đều. Vì vậy cần thiết kế nhiều loại câu hỏi ứng với các mức độ về năng lực trí tuệ của trẻ để sử dụng cho từng đối tượng cụ thể. Việc này không những có ý nghĩa về phương pháp dạy học mà còn đóng vai trò quan trọng trong tâm lí trẻ.
Trẻ có mức độ phát triển tư duy chưa cao khi trả lời những câu hỏi của giáo viên sẽ tăng thêm sự tự tin và đồng thời có thêm động lực để học tập. Khi thiết kế các loại câu hỏi cần có sự phối kết hợp giữa các loại câu hỏi hợp lí sao cho phù hợp với mức độ phát triển trí tuệ chung của lớp đồng thời phát triển được nhận thức, tư duy cho trẻ đặc biệt (trẻ có mức độ phát triển trí tuệ vượt trội hơn hoặc kém hơn mặt bằng chung của lớp). - Câu hỏi bình thường: “Bình thường” ở đây vừa mang ý nghĩa về nội dung trả lời không sáng tạo vừa mang ý nghĩa đơn giản về cấu trúc. Tuy nhiên, trong các câu hỏi này cần có chỉ dẫn hoặc giới hạn yêu cầu của giáo viên để trẻ dễ định hướng, không bị hoang mang.
Dạng câu hỏi này đơn giản nhất, 10 nhằm hướng vào tựa đề của tác phẩm, kiểm tra trí nhớ của trẻ, đồng thời dắt trẻ vào hoạt động khám phá tác phẩm. Ví dụ: Cô vừa đọc cho các con xem chữ cái gì? Chữ cái này được cấu tạo gồm mấy nét? - Câu hỏi tình huống: Trong dạy học tích cực, các hoạt động của trẻ trong lớp tập trung nhiều vào việc giải quyết các tình huống học tập mà các tình huống ấy thông thường xuất phát từ những yêu cầu (câu hỏi) của giáo viên đã được chuẩn bị trong giáo án. Một số trường hợp tình huống xuất phát từ thực tế đang diễn ra giữa cô và trẻ, giữa trẻ với trẻ. Các câu hỏi tình huống là những câu hỏi có chứa đựng một trở ngại trong nhận thức: giữa biết và chưa biết, giữa biết chưa chính xác, một sự giải thích, một sự tìm kiếm ví dụ trong thực tế, một phán đoán cái mới.
Ví dụ: Sau khi cho trẻ 5-6 tuổi làm quen với chữ cái “o, ô ơ” cô đưa ra câu hỏi tình huống: Nếu bỏ dấu mũ của chữ “ô” thì sẽ ra chữ gì? - Câu hỏi mở: Trong quá trình dạy học, người giáo viên cũng cần kích thích tư duy cho trẻ theo năng lực của trẻ bằng việc đưa ra những câu hỏi để trẻ được trả lời theo hiểu biết của cá nhân. Đôi khi giáo viên dùng loại câu hỏi này ở mức độ khó để trẻ suy nghĩ mà chưa có câu trả lời nago 11 đúng, thậm chí không có câu trả lời nào. Cấu hỏi như vậy được gọi là câu hỏi “treo”, câu hỏi mở, nhằm nêu tình huống, tập trung sự chú ý của người học vào bài giảng mới hoặc đoạn tiếp theo của bài giảng. Ví dụ: Khi kể cho trẻ 5-6 tuổi nghe câu chuyện “Cậu bé Tích Chu”, đến đoạn bà biến thanh chim bay đi tìm nước để uống, xong cô hỏi trẻ: Sau khi thấy bà hóa thành chim bay đi Tích Chu sẽ làm gì? *Phân loại câu hỏi theo kiến thức trả lời và mức độ tư duy - Câu hỏi loại “phát biểu” Kiến thức: có sẵn, ngắn Mức độ tư duy: Không sáng tạo, chỉ cần tái hiện, lặp lại hoặc bắt chước.
Ví dụ: Khi cho trẻ 5-6 tuổi làm quen với chữ cái “a, ă â”, cô đưa ra câu hỏi: các con hãy quan sát xem trong lớp học của mình chữ cái “ a” nằm ở đâu? - Câu hỏi loại “giải thích” Kiến thức: phải trả lời nhiều, phức tạp Mức độ tư duy; truy xuất các hoạt động tư duy từ cấu trúc câu trả lời. Tuy nhiên để tạo điều kiện cho trẻ suy nghĩ, tìm cách trả lời, trong câu hỏi này có ngầm chứa sự gợi ý. Có 2 cách đặt câu hỏi: + Cách đặt câu hỏi có dùng từ hỏi trực tiếp theo cấu trúc: từ hỏi + nội dung hỏi có ngầm chứa sự gợi ý. 12 Ví dụ: Khi cho trẻ mẫu giáo làm quen với bài thơ “Hoa kết trái”, GV có thể hỏi trẻ: Tại sao lại không nên hái hoa tươi vậy các con? + Cách đặt câu hỏi dùng từ mệnh lệnh cấu trúc: Mệnh lệnh + nội dung cần trả lời + gợi ý Ví dụ: Bạn nào cho cô biết trong bài thơ có mấy loại hoa? *Phân loại câu hỏi theo mục tiêu lý luận dạy học của bài học - Các câu hỏi cho mục tiêu khai thác kiến thức + Câu hỏi để trẻ cùng xây dựng bài giảng Các câu hỏi này thường đặt xen kẽ bài giảng, theo mạch phát triển của bài giảng để trẻ tự khai thác nội dung tiếp theo thay vì giáo viên có thể giảng hoặc trình bày tất cả như yêu cầu trả tự rút ra kết luận, trẻ tự tìm ví dụ minh họa nội dung, trẻ lí giải một số vấn đề đơn giản.
Nếu có một hệ thống câu hỏi cho mục đích này thì đó là phương pháp dạy học đàm thoại gợi mở. Ví dụ: Khi cho trẻ làm quen với chữ cái “u, ư”, giáo viên hỏi trẻ: Cô vừa cho các con làm quen với chữ cái gì? Chữ ư có cấu tạo như thế nào? + Câu hỏi để trẻ thảo luận Các câu hỏi này có thể coi là phương tiện để trẻ làm việc nhóm, yêu cầu trẻ đánh giá một quy trình làm việc, phân loại, so sánh. Ví dụ: 13 Khi cho trẻ làm quen với chữ cái “d, đ”, có thể sử dụng câu hỏi so sánh: Các con hãy so sánh sự giống và khác nhau giữa hai chữ cái này? + Câu hỏi để trẻ khám phá Các câu hỏi này là những tình huống, yêu cầu trẻ trao đổi, khám phá trong một thời gian ngắn. Câu hỏi khám phá (hay nhiệm vụ khám phá) cần chuẩn bị trước trong giáo án, có cấu trúc sao cho chứa đựng tình huống buộc trẻ phải cùng trao đổi, ngắn để có lời giải.
- Các câu hỏi dùng để kiểm tra kiến thức, kĩ năng Thông thường những câu hỏi này dùng để kiểm tra bài cũ hoặc kiểm tra sự chuẩn bị bài của trẻ ở nhà. Những câu hỏi này thường được dùng trong phần đầu của giờ đọc thơ, kể chuyện diễn cảm. Ví dụ: Khi cho trẻ làm quen chữ cái “e” cô tiến hành các bước như cho trẻ xem đoạn clip mẹ và bé đi chơi công viên và dẫn dắt giới thiệu từ “Mẹ và bé” cho trẻ đọc từ “Mẹ và bé” dưới hình ảnh, cho trẻ tìm chữ cái đã học trong từ “Mẹ và bé” sau đó hỏi trẻ: Con hãy tìm hai chữ cái giống nhau? - Câu hỏi nhằm thu hút sự chú ý của trẻ vào bài học Đây là câu hỏi khó, đồng thời cũng chứng minh rằng, GV đạt đến nghệ thuật dạy học cao. Khi cần nhắc nhở để lôi kéo trẻ vào giờ họcthay vì mệnh lệnh, GV đưa ra yêu cầu buộc trẻ phải chú ý đến tiến trình của bài giảng mới có thể hoàn thành nhiệm vụ.
Ví dụ: Con thấy chữ cái này có gì đặc biệt? 14 Dấu mũ của chữ cái này giống đồ vật gì con sử dụng hằng ngày 1. Kĩ năng giao tiếp và đặc điểm tâm sinh lí của trẻ Mẫu giáo 1.