CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC KỸ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI THÔNG QUA TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Giáo dục mầm non đã từ rất lâu giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp giáo dục, đào tạo và bồi dưỡng con người. Hoạt động vui chơi là hoạt động chủ đạo của trẻ - đặc biệt là trò chơi đóng vai theo chủ đề giữ một vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển nhân cách cho trẻ 5 - 6 tuổi.
Trò chơi đóng vai theo chủ đề là một môi trường mà trẻ tự nghĩ ra các chủ đề, vai diễn và nội dung chơi. Trong trò chơi, trẻ có thể đóng vai là một người mẹ, cô giáo, bác sĩ. để trải nghiệm những cảm xúc, tình cảm, hành vi xã hội và từ đó phát triển đời sống tình cảm của trẻ. Đây là một trò chơi sáng tạo giúp trẻ biết cách hoạt động nhóm, cùng chơi, cùng hoạt động với nhau giúp trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp.
Đặc biệt, trẻ được tham gia vào các mối quan hệ xã hội phong phú đa dạng trong hoàn cảnh tưởng tượng. Cho nên hoạt động vui chơi – đặc biệt là trò chơi đóng vai theo chủ đề đã từ lâu thu hút, lôi cuốn sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau như: sinh học, xã hội học, tâm lý học, giáo dục hoc. Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, nhiều học thuyết về trò chơi xuất hiện. Trên cơ sở đó, các nhà khoa học phát triển trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trẻ.
Các nhà tâm lý - giáo dục học Xô viết như: Đ.Leonchiev[12], Lev Vygotsky[39] đã khẳng định: Trò chơi, đặc biệt là trò chơi đóng vai theo chủ đề có vai trò quan trọng trong hình thành hành vi của trẻ mẫu giáo, trong đó có kĩ năng giao tiếp từ đó đề xuất những vấn đề cần quan tâm trong giáo dục kĩ năng cho trẻ trong đó có kĩ năng giao tiếp trong tổ chức hoạt động chơi.Uxova (1977) nghiên cứu về vai trò của trò chơi đã khẳng định: “.Trò chơi là hình thức tổ chức cuộc sống của trẻ, là phương tiện hình thành xã hội trẻ em”. Ông đã chỉ rõ hai loại quan hệ trong quá trình chơi đó là quan hệ thực và quan hệ chơi. Các kết quả nghiên cứu của A.Uxova đã chỉ ra vai trò của trò chơi đối với việc hình thành, phát triển năng lực xã hội cho trẻ nói chung và kĩ năng giao tiếp nói riêng, từ đó ông đề xuất những kiến nghị về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ. Macarenco đã viết: Trò chơi có một ý nghĩa rất quan trọng đối với trẻ.
Ông nhìn nhận trò chơi ở nhiều khía cạnh khác nhau và trước tiên là trong việc chuẩn bị cho đứa trẻ bước vào cuộc sống, vào hoạt động lao động. “Trò chơi có ý nghĩa lớn trong cuộc sống của đứa trẻ, tương tự như hoạt động, công việc có ý nghĩa quan trọng đối với người lớn. Đứa trẻ qua trò chơi như thế nào nó sẽ như thế trong công việc sau này khi lớn lên. Cho nên giáo dục con người hoạt động tương lai trước hết phải đi từ trò chơi” 5 Tác giả Diana Courson và Claissa Wallase (2010) khi nghiên cứu về kế hoạch phát triển chương trình giáo dục phù hợp cho trẻ em đã khẳng định vai trò quan trọng của việc phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi.
Tác giả cũng đặc biệt ghi nhận hiệu quả của trò chơi và hoạt động trải nghiệm trong việc phát triển kĩ năng cho trẻ.Usinxki (1950) chỉ ra rằng: “Nắm được ngôn ngữ là một chỉ số đáng tin cậy về việc chuẩn bị cho trẻ học tập ở trường phổ thông. Lĩnh hội tiếng mẹ đẻ theo chương trình ở thời kì mẫu giáo, tích lũy vốn từ, nắm được cách phát âm đúng và các hình thức văn phạm của ngôn ngữ, giáo dục kĩ năng nghe và trình bày có mạch lạc ý nghĩ của mình…”. Tác giả nghiên cứu về sự cần thiết phải giáo dục kĩ năng nghe, kĩ năng nói cho trẻ thông qua thể hiện ngôn ngữ mạch lạc.497] Chương trình giáo dục mầm non của bang California – Mỹ (2010) cũng khẳng định, chơi là tâm điểm của trẻ nhỏ, thông qua chơi trẻ lĩnh hội các kiến thức và phát triển kĩ năng của bản thân, trong đó có kĩ năng giao tiếp. Từ đó, họ xây dựng nên chương trình giáo dục trẻ thông qua hoạt động chơi.
Họ khẳng định rằng trong suốt quá trình tham gia trò chơi trẻ có cơ hội được thể hiện bản thân, học hỏi nhiều điều từ môi trường xung quanh, rèn luyện và phát triển kĩ năng sống trong đó có kĩ năng giao tiếp cho trẻ .[45] Nhiều tác giả đã cho thấy nhiều nghiên cứu về quá trình đặc điểm giao tiếp của trẻ em nhà trẻ, trẻ mẫu giáo: Quá trình phát triển kỹ năng giao tiếp, ngôn ngữ, tính cách, tính tích cực. và nghiên cứu mối quan hệ qua lại giữa giao tiếp với chức năng tâm lý khác của nhân cách ở lứa tuổi 0 – 6 tuổi. Những thành quả nghiên cứu của các tác giả đi trước đi theo hướng đề tài như tính tích cực nhận thức, tính tích cực học tập, tính chủ động của giao tiếp. của các nhà tâm lí học như : A.Lixina đã khẳng định: “Tính chủ động trong giao tiếp của trẻ mẫu giáo phụ thuộc vào tính chủ động của người lớn.
tính chủ động của trẻ không đều, trẻ nhỏ tuổi có tính chủ động thấp hơn trẻ lớn và phụ thuộc nhiều vào tính chủ động giao tiếp cao hơn, ít phụ thuộc vào tính tích cực của người lớn, các em tự chủ động thiết lập mối quan hệ khi người lớn xuất hiện, xác định vị trí của mình trong các cuộc tiếp xúc, bày tỏ với người lớn những mong muốn của chúng theo nội dung của sự tác động qua lại”. Như vậy, các công trình nghiên cứu nước ngoài chủ yếu tập trung vào những vấn đề lí luận chung về giao tiếp, kĩ năng giao tiếp, nghiên cứu những vấn đề trò chơi của trẻ có những thành công nhất định. Các nước phát triển đã đưa nội dung giáo dục kĩ năng giao tiếp qua tổ chức hoạt động vui chơi vào chương trình giáo dục ở nhà trường. Những vấn đề trên, có tác dụng định hướng cho việc nghiên cứu và triển khai vấn đề giáo dục kĩ năng giao tiếp qua tổ chức hoạt động vui chơi nói chung và trò chơi đóng vai theo chủ đề nói riêng cho trẻ mầm non ở các cơ sở giáo dục tại Việt Nam.
Các nghiên cứu ở Việt Nam Giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo có thể thực hiện bằng nhiều con đường, tuy nhiên con đường hiệu quả nhất là thông qua hoạt động chủ đạo của trẻ - hoạt động vui chơi. Một số tác giả nghiên cứu về giáo dục trẻ thông qua tổ chức hoạt động chơi. Ở Việt Nam đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp. Tác giả Nguyễn Thạc và Hoàng Anh (1991) nghiên cứu về giao tiếp sư phạm[22]; Nguyễn Văn Lê (1999) nghiên cứu về sự giao tiếp xưa và nay, những vấn đề lý luận về giao tiếp, giao tiếp bằng ngôn ngữ, mạng giao tiếp, sự giao tiếp phi ngôn ngữ.
Và cũng có rất nhiều tác giả cũng đã nghiên cứu về trò chơi, sử dụng chúng vào việc hình thành và phát triển nhân cách, giáo dục đạo đức, lòng nhân ái, giáo dục tính tích cực giao tiếp, giáo dục tính hợp tác, giáo dục thể chất cho trẻ em nói chung và trẻ mẫu giáo nói riêng. Tác giả Nguyễn Văn Luỹ, Trần Thị Tuyết Hoa chỉ ra rằng, ảnh hưởng của trò chơi đối với sự phát triển nhân cách của đứa trẻ thể hiện ở chỗ thông qua trò chơi, trẻ tìm hiểu hành vi và mối quan hệ qua lại của người lớn mà đứa trẻ coi là mẫu mực đối với hành vi của nó. Qua trò chơi đứa trẻ cũng rèn luyện được những kĩ xảo giao tiếp cơ bản, những phẩm chất cần thiết để tiếp xúc với các bạn cùng tuổi. Để gây hứng thú cho bạn chơi, đứa trẻ phải biết phục tùng các quy tắc chứa đựng trong vai chơi mà nó đã nhận cho mình.
[14] Tác giả Nguyễn Ánh Tuyết (1987) nghiên cứu về giáo dục trẻ mẫu giáo trong nhóm bạn bè đã khẳng định rằng: “Vui chơi trong nhóm bạn, trí thông minh của trẻ sẽ được phát triển mạnh. Hoạt động cùng nhau, vui chơi với nhau trong nhóm bạn, trẻ học ở nhau nhiều điều, kinh nghiệm sống của chúng được nhân lên một cách nhanh chóng”. Trong nghiên cứu này, tác giả đã đề cao vai trò của giao tiếp trong nhóm bạn đối với sự phát triển nhân cách của trẻ mẫu giáo và sự cần thiết phải tăng cường tổ chức trò chơi đóng vai cho trẻ và thu hút sự tham gia của trẻ trong các trò chơi để rèn luyện kĩ năng giao tiếp. Năm 1988 tác giả Nguyễn Ánh Tuyết tiếp tục nghiên cứu về quan điểm tích hợp trong giáo dục mầm non trong kỉ yếu hội thảo khoa học “Sư phạm tích hợp”[30] bà có nên rõ vai trò của sự giao tiếp giữa mẹ và con, nói rộng ra là giữa nhóm người lớn và em bé đối với sự phát triển của trẻ em trong những năm đầu và cả cuộc đời sau này.
Đồng thời, chỉ rõ vai trò quan trọng và đặc điểm của sự giao tiếp giữa trẻ em với nhau, đặc biệt là sự hình thành nhóm bạn bè trong hoạt động vui chơi của trẻ. Trong nghiên cứu này, tác giả nhấn mạnh vai trò của người lớn, nhóm bạn, tầm quan trọng của hoạt động chơi đóng vai trong phát triển kĩ năng giao tiếp của trẻ mầm non. Tác giả Nguyễn Xuân Thức (1997) nghiên cứu về tính tích cực giao tiếp của trẻ 7 mẫu giáo 5 - 6 tuổi [26], trong hoạt động vui chơi đã khẳng định, hoạt động vui chơi là hoạt động chiếm ưu thế để phát huy tính tích cực giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi. Từ đó, tác giả đề xuất những biện pháp phát huy tính tích cực giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi trong hoạt động vui chơi nói chung và trò chơi đóng vai theo chủ đề nói riêng.
Như vậy, qua tìm hiểu lịch sử nghiên cứu việc tổ chức các hoạt động vui chơi cho trẻ mẫu giáo trong và ngoài nước, hầu hết các tác giả đều nghiên cứu tâm lý trẻ và nhân cách trẻ mẫu giáo chủ yếu thông qua các loại trò chơi. Các tác giả trên đã đi sâu nghiên cứu về giao tiếp, nhu cầu giao tiếp của con người trong các mối quan hệ xã hội.