Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Năng lực đọc hiểu và những đặc điểm cơ bản của năng lực đọc hiểu 1. Khái quát chung về năng lực đọc hiểu Đọc hiểu là khái niệm chỉ rõ hành động đọc và mục đích đọc để hiểu. Đây là một khái niệm gồm hai yếu tố “đọc” và “hiểu” liên quan với nhau.
Theo nghĩa đen và chức năng từ loại, “hiểu” với chức năng là động từ khác với chức năng là danh từ. Sự đồng hóa, khi được coi là động từ, làm cho những thứ tưởng như giống nhau. Sự giống nhau đó có được nhờ sự chuyển hóa những sự vật, sự việc khác nhau. Khi nhìn nhận một sự vật, sự việc, hiện tượng, muốn “hiểu” được, chúng ta phải xem xét các đối tượng đó trong tính đặc thù của nó.
Đôi khi, “hiểu” còn có nghĩa là “sự thông hiểu, nghĩa là hiểu lẫn nhau”. Bên cạnh đó, “hiểu” còn là sự nắm bắt được logic đặc thù của đối tượng. Độc giả phải nhận thức được những dấu hiệu nghệ thuật của nhà văn được thể hiện trong đề án tiếp nhận của văn bản khi họ đọc nó. Những dấu hiệu này được thể hiện thông qua việc sử dụng đề án tiếp nhận để thúc đẩy các khả năng tư duy và cảm xúc của họ.
Tác giả Wilhelm Dithey (1833 - 1911) lí giải: “Hiểu là tạo ra nghĩa bằng cách kết hợp ý kiến của người đọc với tác phẩm”. Mặc dù nhà nghiên cứu Trần Đình Sử nhấn mạnh vào năng lực nội tại của hiểu, ông cho rằng hiểu thực chất là tự hiểu, nghĩa là mang lại cho người đọc tri thức mong muốn, thay đổi tính chủ quan của họ. Năng lực phản xạ và phản tỉnh là thực tế của hiểu. Ông nói rằng đọc hiểu là đọc một cách phản tỉnh và suy ngẫm về những gì đã đọc.
Xem xét sự bổ sung và tương hỗ của hai yếu tố “đọc” và “hiểu”, có thể nói rằng “đọc hiểu là khái niệm được xác định trong phạm vi nghiên cứu và giảng dạy văn học.” Nó là một khái niệm liên quan đến hành động và năng lực đọc. Đọc hiểu không chỉ đơn giản là việc đọc và hiểu nghĩa của các từ và câu 13 trong văn bản, mà còn liên quan đến việc người đọc xây dựng hiểu biết, cảm nhận, và liên hệ thông tin trong văn bản với kiến thức và kinh nghiệm cá nhân của học sinh. Ngoài ra, năng lực đọc hiểu còn được PISA khái quát: “Quá trình đọc hiểu bao gồm toàn bộ quá trình tương tác với văn bản, từ việc nhận biết các ký hiệu vật lý đến diễn giải ý nghĩa của chúng. Đó là một quá trình nhận thức bao gồm việc tiếp nhận và phân tích ý nghĩa của văn bản, khám phá mọi ý nghĩa ẩn giấu giữa các dòng và giải thích bất kỳ biểu tượng hoặc ý nghĩa tiềm ẩn nào.
Sau đó, người đọc truyền đạt sự hiểu biết này bằng lời nói của chính họ, tự họ xây dựng ý nghĩa của văn bản. Cuối cùng, quá trình đọc hiểu bao gồm việc phản hồi và sử dụng văn bản, điều này có thể dẫn đến những thay đổi về quan điểm cảm xúc và tư tưởng của người đọc. Người đọc cũng có thể hiểu được ý nghĩa và giá trị lịch sử của văn bản ở các thời đại khác nhau”. Phân tích các quan điểm, tiếp thu và bổ sung, có thể khẳng định Năng lực đọc hiểu là quá trình hoạt động nhận thức để hiểu được thông tin trọng tâm và thông điệp nghệ thuật thẩm mĩ của một tác phẩm văn học thông qua việc tham gia vào nhiều loại hoạt động đọc khác nhau.
Mục tiêu của năng lực đọc hiểu là xác định ý nghĩa thực sự của câu truyện. Những đặc điểm cơ bản của năng lực đọc hiểu Phạm vi đề tài của luận văn hướng đến là năng lực đọc hiểu tác phẩm văn học với đối tượng là học sinh lớp 6. Kế thừa những nghiên cứu của các nhà khoa học đi trước, chúng tôi khái quát được một số đặc điểm cơ bản của năng lực đọc hiểu. Môn Ngữ văn hiện nay trong chương trình giáo dục phổ thông 2018 có phân môn đọc văn bản.
Phần đọc hiểu tác phẩm văn học thuộc phân môn giảng văn hay phân tích tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ văn trước kia. Khái niệm “đọc hiểu” và “giảng văn” là hai khái niệm khác nhau và liên quan đến các hoạt động và kỹ năng khác nhau trong việc tương tác với văn bản và 14 nói trước công chúng. Đọc hiểu tập trung vào việc hiểu nội dung của văn bản viết, trong khi giảng văn tập trung vào việc trình bày thông tin hoặc ý tưởng trước một đám đông. Đọc hiểu thường là một hoạt động cá nhân trong khi giảng văn liên quan đến tương tác trực tiếp với người nghe.
Năng lực đọc hiểu là khả năng hiểu và tương tác với các văn bản bằng cách tạo ra ý nghĩa từ những thông tin và ý tưởng được trình bày trong tài liệu đó. Đây là một kỹ năng quan trọng trong cuộc sống hàng ngày và trong quá trình học tập. Nghiên cứu viên Theo Phan Trọng Luận, “Trong nhà trường phổ thông, năng lực cần nhớ nhất là năng lực tiếp nhận văn học. cho nên trong nhà trường phổ thông chúng ta chủ yếu chú ý đến năng lực tiếp nhận và năng lực đánh giá tác phẩm văn học.TS Đỗ Ngọc Thống trong tài liệu “Đổi mới đánh giá kết quả học tập môn Ngữ văn” cho rằng: “Năng lực ngữ văn là khả năng sử dụng kiến thức và kỹ năng cơ bản về văn học và tiếng Việt để giao tiếp thường xuyên.
Tài năng tiếp thu và tạo văn bản văn học là hai phần của năng lực ngữ văn. Năng lực tiếp nhận là khả năng đọc hiểu tác phẩm văn học.” Như vậy, năng lực đọc hiểu là một yếu tố quan trọng trong việc dạy học tác phẩm văn học. Khi giảng dạy văn học, năng lực đọc hiểu giúp học sinh hiểu, tương tác và đánh giá tác phẩm văn học một cách chất lượng. “Đọc hiểu là năng lực nhận thức phức tạp”, theo Aderson và Pearson (1984) [10].
Theo ý kiến của tác giả Phạm Thị Thu Hương, “Đọc hiểu là phạm trù khoa học trong nghiên cứu và giảng dạy tác phẩm” và “đọc hiểu thực chất là quá trình người đọc kiến tạo ý nghĩa của văn bản thông qua hệ thống hoạt động, hành động thao tác” [24, tr19]. Đọc hiểu nó là khái niệm liên quan đến kỹ năng đọc, hành động đọc và kỹ năng đọc để hiểu ý nghĩa của văn bản nghệ thuật ngôn từ [21, tr 26]. Từ những nhận định, “Năng lực đọc hiểu là một hoạt động nhận thức nhằm xác định ý nghĩa trong mối quan hệ tương tác giữa người đọc và văn bản thông qua việc sáng tạo, phản hồi, sử dụng và giải mã văn bản. 15 Khả năng đọc hiểu văn bản là khả năng hiểu và tương tác với nội dung của một tài liệu viết, bao gồm các yếu tố như từ vựng, ngữ pháp, ý tưởng, thông tin, và lập luận được trình bày trong văn bản.
Khả năng này đòi hỏi người đọc có khả năng tách biệt và hiểu nghĩa của các thành phần trong văn bản, sau đó kết hợp chúng để tạo ra một cái nhìn tổng thể và hiểu rõ thông điệp hoặc ý nghĩa của tài liệu. Khả năng đọc hiểu văn bản là một kỹ năng quan trọng trong học tập, công việc, và cuộc sống hàng ngày. Nó cho phép người đọc nắm bắt thông tin, học hỏi từ văn bản, và đưa ra quyết định thông minh dựa trên thông tin đó. Mục đích của đọc hiểu văn bản có thể rất đa dạng và phụ thuộc vào ngữ cảnh và mục tiêu cụ thể của người đọc.
Điều quan trọng là nắm bắt thông tin và ý nghĩa từ văn bản để phục vụ các mục tiêu này. Chiến lược và chiến thuật đọc hiểu là những kỹ thuật và phương pháp mà người đọc sử dụng để nắm bắt, hiểu, và tương tác với nội dung của văn bản một cách hiệu quả. Kỹ năng tư duy bậc cao trong đọc hiểu bao gồm khả năng phân tích, đánh giá, và kết nối thông tin từ văn bản để đưa ra các suy nghĩ sâu sắc và phân tích chi tiết. Chiến lược đọc siêu nhận thức là một phương pháp đọc hiểu mà tập trung vào việc đọc nhanh và hiệu quả.
Nó nhấn mạnh khả năng lựa chọn, tập trung vào thông tin quan trọng, và loại bỏ thông tin dư thừa. Chiến lược đọc siêu nhận thức bao gồm: Quét trước; Đọc nhanh; Xác định mục tiêu; Sử dụng câu hỏi; Ghi chú chú thích; Tóm tắt; Tập trung vào từ khóa; Loại bỏ thông tin dư thừa. Trong cuốn “Handbook of reading reaseach (Cẩm nang nghiên cứu đọc)” tác giả M. Pressley cho rằng “Học sinh phải được dạy đọc hiểu từ ngữ trước.
Đó là nền tảng cho việc hiểu đúng và hiểu sâu sắc những thông điệp mà tác giả muốn truyền đi. Ngoài ra, tác giả M. Pressley nói rằng việc đặt câu hỏi là phương pháp dạy đọc hiểu hiệu quả nhất.” Đọc hiểu là sự kết hợp các đặc điểm của chủ thể đọc với nhau. Sự ghi nhận các khái niệm sống động của con người lên các quá trình khách quan của 16 đối tượng đọc và là sự trao đổi tư tưởng, là sự đối thoại với những người cùng thời với quá khứ và tương lai.
(NXB chính trị toàn quốc. H, năm 2002) Theo tác giả Nguyễn Thanh Hùng trong chuyên luận Kĩ năng đọc hiểu văn, “Bản chất của đọc hiểu là hành động nhận thức tích cực với toàn bộ năng lực tinh thần, thể xác, kí ức, kinh nghiệm và là quá trình nắm vững ý nghĩa tác phẩm của người đọc”. Tóm lại, Đọc hiểu không chỉ đơn giản là việc đọc từng từ hoặc câu một mà còn liên quan đến khả năng kết nối thông tin, phân tích cấu trúc của văn bản, và tạo ra sự hiểu biết. Điều này cho phép người đọc trích dẫn thông tin quan trọng, suy luận, và áp dụng kiến thức từ tài liệu đó vào các mục tiêu cụ thể như học tập, nghiên cứu, hoặc đưa ra quyết định.
Đọc hiểu là một kỹ năng quan trọng trong học tập và cuộc sống hàng ngày, vì nó cho phép bạn tiếp cận thông tin, học hỏi từ nguồn khác nhau, và làm việc thông minh dựa trên kiến thức thu thập được từ văn bản 1. Những vấn đề cơ bản về năng lực tư duy của học sinh lớp 6 và truyện ngắn Việt Nam hiện đại trong sách giáo khoa Ngữ văn 6 1. Năng lực tư duy của học sinh lớp 6 Lứa tuổi của học sinh lớp 6 là giai đoạn chuyển giao từ tiểu học lên THCS, do đó có khá nhiều điều cần lưu ý.