Luận án tiến sĩ quá trình phát triển kinh tế xã hội philippin giai đoạn 1966 1986 trong thời kỳ cầm quyền của tổng thống f marcos luận án ts lịch sử cận đại và hiện đại 5 03 04

Luận án tiến sĩ nghiên cứu quá trình phát triển kinh tế xã hội philippin giai đoạn 1966 1986 trong thời kỳ cầm quyền của tổng, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Quang Thị Ngọc Huyền
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Quốc Hùng
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử cận đại và hiện đại
• Đề tài: Quá trình phát triển kinh tế - xã hội Philippin giai đoạn 1966 - 1986 (Trong thời kỳ cầm quyền của Tổng thống F. Marcos)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Bản đồ Philippin
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Phần mở đầu
• 1. Chương 1: Khái quát tình hình kinh tế-xã hội Philippin 20 năm sau độc lập (1946-1965)
• 1.1. Khái quát về đất nước Philippin
• 1.2. Cộng hoà Philippin 20 năm sau độc lập (4/7/1946-30/12/1965)
• 1.2.1. Cộng hoà Philippin
• 1.2.2. Quan hệ của Philippin với Mỹ và các nước khác
• 1.2.3. Tình hình kinh tế-xã hội Philippin sau 20 năm độc lập
• 1.3. Thành tựu phát triển kinh tế-xã hội và thách thức đặt ra
• 2. Chương 2: Sự phát triển kinh tế-xã hội Philippin từ 1/1966 đến 1/1981
• 2.1. Bối cảnh lịch sử
• 2.2. Kinh tế-xã hội Philippin trong nhiệm kỳ thứ nhất của Tổng thống Marcos (1/1966-12/1969)
• 2.2.1. Kế hoạch ổn định và phát triển kinh tế của Marcos
• 2.2.2. Thành tựu và những vấn đề kinh tế còn tồn tại
• 2.2.3. Chính sách phát triển xã hội và những vấn đề đặt ra
• 2.3. Kinh tế-xã hội Philippin giai đoạn từ 1-1970 đến 1/1981
• 2.3.1. Cuộc bầu cử tổng thống năm 1969 và những thách thức đối với tổng thống đắc cử
• 2.3.2. Marcos tập trung quyền lực và tư tưởng xây dựng “Xã hội mới”
• 2.4. Phát triển kinh tế trong thời kỳ thiết quân luật (9/1972-1/1981)
• 2.4.1. Chính sách cải cách ruộng đất và phát triển nông nghiệp
• 2.4.2. Chính sách kinh tế đối ngoại mới, khuyến khích đầu tư, tích cực tìm kiếm thị trường xuất khẩu mới
• 2.4.3. Mở rộng khu vực kinh tế nhà nước
• 2.4.4. Chính sách phát triển xã hội
• 2.4.5. Thành tựu kinh tế-xã hội trong thời kỳ thiết quân luật và những vấn đề đặt ra
• 2.4.6. Phong trào chống chế độ độc tài, đòi bãi bỏ thiết quân luật
• 3. Chương 3: Cuộc khủng hoảng kinh tế, chính trị, xã hội Philippin và sự sụp đổ của chính quyền Marcos (1/1981-2/1986)
• 3.1. Bối cảnh quốc tế và khu vực
• 3.2. Cuộc khủng hoảng chính trị ở Philippin
• 3.2.1. Tổng thống Marcos tiếp tục duy trì chế độ độc tài
• 3.2.2. Vụ ám sát Aquino và hậu quả của nó
• 3.2.3. Hoạt động vũ trang của Đảng Cộng sản tăng mạnh
• 3.3. Cuộc khủng hoảng kinh tế
• 3.3.1. Cuộc khủng hoảng tài chính
• 3.3.2. Những tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế đến sản xuất nông nghiệp
• 3.3.3. Tình trạng đói nghèo gia tăng
• 3.4. Sự sụp đổ của chính quyền Marcos
• 3.4.1. Cuộc bầu cử tổng thống bất thường
• 3.4.2. Cuộc nổi dậy EDSA và hồi kết của “chế độ Marcos”
• 3.5. Những nguyên nhân kìm hãm kinh tế-xã hội Philippin phát triển
• Phần kết luận
• Danh mục các công trình khoa học của tác giả đã công bố
• Tài liệu tham khảo
• Phần phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng quan Phát triển Kinh tế Xã hội Philippines 1966 1986

Giai đoạn 1966-1986 đánh dấu một kỷ nguyên quan trọng trong lịch sử Philippines, gắn liền với thời kỳ cầm quyền của Tổng thống Ferdinand Marcos. Đây là giai đoạn chứng kiến cả những thành tựu lẫn những thách thức lớn trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Mở đầu với những hứa hẹn về cải cách và phát triển, giai đoạn này dần chuyển sang một thời kỳ đầy biến động với sự gia tăng của nợ nước ngoài Philippines, bất ổn chính trị và khủng hoảng kinh tế. Luận án tiến sĩ của Quang Thị Ngọc Huyền đã làm rõ giai đoạn này, đặc biệt chú trọng đến những chính sách và hệ quả dưới thời Marcos. Mục tiêu của bài viết này là cung cấp một cái nhìn tổng quan về bức tranh kinh tế - xã hội Philippines trong giai đoạn này, phân tích những yếu tố tác động và đánh giá những bài học kinh nghiệm.

1.1. Bối cảnh Kinh tế Xã hội Philippines trước 1966

Trước khi Ferdinand Marcos lên nắm quyền, Philippines đã trải qua hai thập kỷ độc lập. Nền kinh tế đã phục hồi sau chiến tranh, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế và phụ thuộc vào xuất khẩu Philippines nông sản. Xã hội tồn tại nhiều bất bình đẳng, đặc biệt là vấn đề cải cách ruộng đất Philippines. "Trong suốt thập niên 50, Philippin có tốc độ phát triển kinh tế cao đứng hàng thứ hai ở châu á, sau Nhật Bản." Tuy nhiên, sự phát triển này không đồng đều và bền vững, tạo tiền đề cho những thách thức sau này.

1.2. Mục tiêu và Định hướng Phát triển của Marcos

Khi lên nắm quyền năm 1965, Marcos đề ra nhiều mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, tập trung vào công nghiệp hóa, tăng trưởng kinh tế và ổn định xã hội. Ông hứa hẹn sẽ xây dựng một xã hội mới, hiện đại và công bằng hơn. “Sau 4 năm cầm quyền đầu tiên, Marcos đã thể hiện là một Tổng thống có năng lực lãn h đạo đất nước.” Tuy nhiên, những mục tiêu này dần bị lu mờ bởi những quyết định chính trị và kinh tế sai lầm, đặc biệt là sau khi ban bố thiết quân luật Philippines.

II. Chính sách Kinh tế Philippines dưới Thời Ferdinand Marcos

Chính sách kinh tế của Marcos trong giai đoạn 1966-1986 mang nhiều dấu ấn cá nhân và thay đổi theo thời gian. Ban đầu, ông tập trung vào chính sách công nghiệp hóa Philippines dựa trên mô hình thay thế nhập khẩu. Sau đó, ông chuyển sang chính sách đối ngoại Philippines cởi mở hơn, thu hút đầu tư nước ngoài và mở rộng thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, những chính sách này đi kèm với sự gia tăng tham nhũng dưới thời Marcos và sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế. Điều này dẫn đến sự méo mó thị trường và sự phát triển không bền vững.

2.1. Công nghiệp hóa Thay thế Nhập khẩu và Hậu quả

Chính phủ Marcos cố gắng thúc đẩy công nghiệp hóa thông qua việc bảo hộ các ngành công nghiệp trong nước và hạn chế nhập khẩu. Tuy nhiên, chính sách này tạo ra sự kém cạnh tranh và lãng phí nguồn lực. "Thực tế, Philippin đã bỏ qua các cơ hội thuận lợi để vươn lên trở thành nước có trình độ kinh tế - xã hội phát triển." Nhiều ngành công nghiệp trở nên phụ thuộc vào nhà nước và không thể cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

2.2. Chính sách Thu hút Đầu tư và Nợ nước ngoài

Marcos tìm cách thu hút đầu tư nước ngoài để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Ông cũng tăng cường vay nợ nước ngoài Philippines để tài trợ cho các dự án phát triển cơ sở hạ tầng. "Hậu quả tai hại của đường lối lãnh đạo đất nước theo kiểu độc tài của Marcos có thể nói đến nay Philippin vẫn còn phải trả giá." Tuy nhiên, việc quản lý nợ không hiệu quả và sự tham nhũng đã dẫn đến khủng hoảng nợ vào những năm 1980.

2.3. Cải cách Ruộng đất và Tác động đến Nông nghiệp

Marcos ban hành chương trình cải cách ruộng đất Philippines nhằm giảm bất bình đẳng và tăng năng suất nông nghiệp. Tuy nhiên, chương trình này gặp nhiều khó khăn trong quá trình thực hiện và không đạt được kết quả như mong đợi. "Hay nói cách khác, Marcos đã không thực hiện tăng trưởng kinh tế đi đôi với phát triển xã hội một cách đúng mức." Tình trạng nghèo đói ở nông thôn vẫn tiếp diễn.

III. Thiết quân luật Philippines và Ảnh hưởng Đến Kinh Tế Xã Hội

Việc ban bố thiết quân luật Philippines năm 1972 đánh dấu một bước ngoặt trong lịch sử Philippines. Mặc dù Marcos tuyên bố rằng thiết quân luật là cần thiết để ổn định tình hình và thúc đẩy phát triển, nhưng nó đã dẫn đến sự đàn áp chính trị, hạn chế tự do dân chủ và gia tăng tham nhũng dưới thời Marcos. Tác động của thiết quân luật đến kinh tế xã hội Philippines là rất lớn và kéo dài.

3.1. Tăng trưởng Kinh tế và Sự Kiểm soát của Nhà nước

Trong giai đoạn đầu của thiết quân luật, tăng trưởng kinh tế Philippines có dấu hiệu cải thiện, nhờ vào sự ổn định chính trị và dòng vốn đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, nhà nước can thiệp sâu vào nền kinh tế, thông qua việc thành lập các công ty nhà nước và kiểm soát các ngành công nghiệp quan trọng. "Tháng 9 - 1972 bằng việc ban bố thiết quân luật trên cả nước, Marcos chính thức thâu tóm mọi quyền lực, cai trị đất nước theo chế độ độc tài." Điều này tạo ra sự bất bình đẳng và làm suy yếu sức cạnh tranh của khu vực tư nhân.

3.2. Gia tăng Nợ Nước ngoài và Khủng hoảng Tài chính

Chính phủ Marcos tiếp tục vay nợ nước ngoài Philippines để tài trợ cho các dự án phát triển và duy trì quyền lực. Việc quản lý nợ không hiệu quả và sự tham nhũng đã dẫn đến khủng hoảng tài chính vào đầu những năm 1980. Lạm phát Philippines giai đoạn 1966-1986 tăng cao, đồng tiền mất giá và đời sống người dân gặp nhiều khó khăn.

3.3. Bất ổn Xã hội và Phong trào Phản đối Marcos

Sự đàn áp chính trị và kinh tế đã dẫn đến sự gia tăng bất ổn xã hội và phong trào phản đối Marcos. Vụ ám sát Aquino assassination (Vụ ám sát Aquino) năm 1983 đã làm bùng nổ sự phẫn nộ của quần chúng và đẩy chính quyền Marcos vào khủng hoảng. "Rốt cuộc, những người dân nghèo Philippin không cam chịu đã nổi dậy lật đổ chế độ độc tài Marcos, khôi phục lại chế độ dân chủ để xây dựng một xã hội “ công bằng” và “bình đẳng” cho tất cả mọi người."

IV. Cuộc Khủng hoảng Kinh Tế Xã hội và Sụp đổ của Marcos

Cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội vào những năm 1980 đã đẩy Philippines vào tình trạng suy thoái nghiêm trọng. Sự kết hợp của các yếu tố như nợ nần chồng chất, tham nhũng lan tràn, bất ổn chính trị và thiên tai đã làm suy yếu nền kinh tế và gây ra nhiều khó khăn cho người dân. Sự sụp đổ của chính quyền Marcos năm 1986 là kết quả tất yếu của những sai lầm trong quản lý và sự phản kháng của quần chúng.

4.1. Khủng hoảng Kinh tế và Tác động Đến Người Dân

Khủng hoảng kinh tế đã dẫn đến sự sụt giảm GDP Philippines giai đoạn 1966-1986, tăng tỷ lệ thất nghiệp, lạm phát Philippines giai đoạn 1966-1986 và gia tăng nghèo đói. Người dân phải đối mặt với nhiều khó khăn trong cuộc sống, đặc biệt là ở khu vực nông thôn. "Theo ông, nạn tham nhũng, hối lộ trong chín h phủ và sự đói nghèo của đa số nhân dân còn kéo dài chưa biết đến bao giờ mới kết thúc."

4.2. Cách mạng Quyền lực Nhân dân và Hồi Kết của Marcos

Cuộc Cách mạng Quyền lực Nhân dân (People Power Revolution) năm 1986 đã lật đổ chính quyền Marcos và mở ra một kỷ nguyên mới cho Philippines. Sự kiện này đánh dấu sự kết thúc của chế độ độc tài và sự khôi phục của nền dân chủ. "Với những lý do trên chúng tôi đã lựa chọn đề tài: “ Quá trình phát triển kinh tế - xã hội Philippin trong những năm 1966 - 1986 (trong thời kỳ cầm quyền của Tổng thống Marcos) ” để làm nội dung nghiên cứu cho L uận án tiến sĩ lịch sử (chuyên ngành Lịch sử thế giới)."

4.3. Những Nguyên Nhân Kìm hãm Kinh Tế Xã hội Philippines

Nhiều yếu tố đã kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội của Philippines trong giai đoạn 1966-1986, bao gồm sự yếu kém trong quản lý kinh tế, tham nhũng, bất ổn chính trị và sự phụ thuộc vào nước ngoài. Cronies (Bạn bè thân tín của Marcos) cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc làm suy yếu nền kinh tế.

V. Bài Học Kinh Nghiệm và Tương Lai của Philippines

Giai đoạn 1966-1986 mang lại nhiều bài học kinh nghiệm quý giá cho Philippines. Việc quản lý kinh tế hiệu quả, chống tham nhũng, tăng cường dân chủ và thúc đẩy sự phát triển bền vững là những yếu tố then chốt để Philippines có thể đạt được sự thịnh vượng trong tương lai. Những sai lầm trong quá khứ cần được phân tích kỹ lưỡng để tránh lặp lại trong tương lai.

5.1. Tăng cường Quản lý Kinh tế và Chống Tham nhũng

Quản lý kinh tế hiệu quả và chống tham nhũng là điều kiện tiên quyết để Philippines có thể thu hút đầu tư, thúc đẩy tăng trưởng và cải thiện đời sống người dân. Cần có sự minh bạch và trách nhiệm giải trình trong mọi hoạt động kinh tế.

5.2. Thúc đẩy Dân chủ và Phát triển Bền vững

Dân chủ và phát triển bền vững là hai yếu tố không thể tách rời. Philippines cần xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng và bảo vệ môi trường để đảm bảo một tương lai tốt đẹp cho các thế hệ sau.

5.3. Hội nhập Kinh tế Quốc tế và Hợp tác Khu vực

Hội nhập kinh tế quốc tế và hợp tác khu vực là cơ hội để Philippines mở rộng thị trường, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc tham gia vào các tổ chức như ASEAN và WTO có thể mang lại nhiều lợi ích cho Philippines.

VI. Kết luận Đánh giá Giai đoạn Phát triển Philippines 1966 1986

Giai đoạn 1966-1986 là một giai đoạn đầy biến động và phức tạp trong lịch sử Philippines. Mặc dù có những thành tựu nhất định, nhưng những sai lầm trong quản lý kinh tế và chính trị đã dẫn đến khủng hoảng và sụp đổ. Những bài học kinh nghiệm từ giai đoạn này vẫn còn giá trị cho đến ngày nay và có thể giúp Philippines tránh lặp lại những sai lầm trong quá khứ.

6.1. Tóm tắt Thành tựu và Thất bại Dưới Thời Marcos

Marcos đã có những đóng góp nhất định cho sự phát triển cơ sở hạ tầng và công nghiệp hóa của Philippines. Tuy nhiên, những sai lầm trong quản lý kinh tế, tham nhũng và đàn áp chính trị đã làm lu mờ những thành tựu này và dẫn đến khủng hoảng.

6.2. Ảnh hưởng Kéo dài và Bài Học cho Tương lai

Những hậu quả của giai đoạn 1966-1986 vẫn còn ảnh hưởng đến Philippines cho đến ngày nay. Việc quản lý nợ công, chống tham nhũng và tăng cường dân chủ là những thách thức mà Philippines vẫn đang phải đối mặt.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Quá trình phát triển kinh tế-xã hội Philippin giai đoạn 1966-1986 (Trong thời kỳ cầm quyền của Tổng thống F. Marcos)" do nghiên cứu sinh Quang Thị Ngọc Huyền thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Quốc Hùng và TS. Phạm Đức Thành, bảo vệ năm 2005. Luận án thuộc chuyên ngành Lịch sử cận đại và hiện đại (Mã số: 5.04).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

• Bối cảnh khu vực và đối ngoại của Việt Nam: Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) được thành lập năm 1967 từ 5 thành viên ban đầu và phát triển thành tổ chức của 10 quốc gia khu vực. Tháng 7 năm 1995, Việt Nam chính thức trở thành thành viên của ASEAN. Để nâng cao vai trò và vị thế trong khối, việc nghiên cứu toàn diện, sâu sắc về từng quốc gia thành viên như Philippin là yêu cầu cấp thiết. Philippin là quốc gia đồng sáng lập ASEAN, có quy mô dân số đứng thứ ba khu vực (sau Inđônêxia và Việt Nam), song trình độ phát triển kinh tế hiện nay chỉ xếp trên các quốc gia thành viên mới.
• Thực tiễn lịch sử kinh tế Philippin: Sau khi được Mỹ trao trả độc lập năm 1946, nền kinh tế Philippin phục hồi nhanh chóng và duy trì tốc độ tăng trưởng cao đứng thứ hai châu Á (sau Nhật Bản) trong suốt thập niên 1950. Tuy nhiên, Philippin đã không thể duy trì đà bứt phá để trở thành nước công nghiệp mới (như Hàn Quốc, Đài Loan, Hồng Kông) mà rơi vào suy thoái và tụt hậu so với các nước có điểm xuất phát thấp hơn như Thái Lan, Inđônêxia, Malaixia. Nguyên nhân cốt lõi gắn liền với 20 năm cầm quyền của Tổng thống Ferdinand Marcos (1966-1986).
• Yêu cầu thực tiễn của Việt Nam: Việt Nam đang trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Việc nghiên cứu, phân tích các mô hình phát triển kinh tế - xã hội, chỉ ra những sai lầm trong chính sách của Philippin dưới thời Marcos sẽ cung cấp các bài học kinh nghiệm thực tiễn để Việt Nam phòng tránh các hệ lụy tương tự.
• Khoảng trống nghiên cứu học thuật: Ở Việt Nam, nguồn tư liệu và công trình nghiên cứu chuyên sâu về đất nước, lịch sử và con đường phát triển kinh tế - xã hội Philippin còn rất hạn chế; các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở mức độ khái quát chung hoặc lồng ghép trong bối cảnh khối ASEAN.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Hệ thống hóa và tái hiện toàn diện tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của Philippin trong 20 năm cầm quyền của Tổng thống Ferdinand Marcos (1966-1986).
2. Phân tích các chủ trương, đường lối, kế hoạch phát triển kinh tế và chính sách xã hội qua từng phân kỳ lịch sử (nhiệm kỳ đầu, thời kỳ thiết quân luật và giai đoạn khủng hoảng).
3. Làm rõ mối quan hệ tác động biện chứng giữa thể chế chính trị độc tài với sự biến đổi kinh tế - xã hội, chỉ ra nguyên nhân kìm hãm sự phát triển của đất nước và dẫn tới sự sụp đổ của chế độ Marcos vào tháng 2/1986.
4. Rút ra các bài học kinh nghiệm lịch sử về phát triển kinh tế gắn với công bằng xã hội, quản lý nợ nước ngoài và cải cách thể chế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Philippin, tập trung vào các chính sách công nghiệp, nông nghiệp, tài chính, ngoại thương, giáo dục, việc làm, cơ cấu giai tầng và đời sống xã hội dưới thời Tổng thống Marcos.
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ nước Cộng hòa Philippin, đặt trong mối tương quan so sánh, đối chiếu với các nước trong khu vực Đông Nam Á và châu Á.
• Phạm vi thời gian: Trọng tâm là giai đoạn 1966-1986 (từ khi Ferdinand Marcos nhậm chức Tổng thống ngày 30/12/1965 đến khi chính quyền Marcos sụp đổ vào tháng 2/1986). Đồng thời, luận án khảo sát khái lược giai đoạn lịch sử thuộc địa (Tây Ban Nha, Mỹ) và 20 năm đầu sau độc lập (1946-1965) để tạo cơ sở lý giải logic cho tiến trình lịch sử.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan, phân loại và đánh giá các nguồn công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan trực tiếp đến đề tài:

Các công trình nghiên cứu tại Việt Nam

• Bài viết của tác giả Nguyễn Thu Mỹ: "Con đường phát triển kinh tế-xã hội của Philippin (1946-1993)" khảo sát bức tranh tổng thể về quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Philippin sau độc lập.
• Công trình của Cao Minh Chơng và Nguyễn Thanh Nguyên: "Nền kinh tế Philippin qua các thời kỳ lịch sử" điểm lại diễn biến kinh tế Philippin theo dòng lịch sử.
• Ấn phẩm của Đinh Quý Độ: "Kinh tế Philippin" (xuất bản năm 1997) trình bày sơ lược các kế hoạch, chính sách phát triển ngắn hạn và trung hạn từ năm 1946 đến 1996, phân tích một số ngành kinh tế chủ yếu như nông nghiệp, công nghiệp và hệ thống tài chính - ngân hàng.
• Bài viết của Nguyễn Văn Hà: "Vai trò của chính phủ trong phát triển kinh tế của Philippin sau độc lập" phân tích chức năng điều tiết của nhà nước và đưa ra các nhận xét về sự thiếu năng lực quản lý của chính phủ Philippin qua bốn thập kỷ.

Các công trình nghiên cứu của học giả Philippin và quốc tế

• Nghiên cứu về toàn cảnh chính trị - xã hội: Cuốn sách "The Marcos regime: rape of the nation" của Filemon C. Rodriguez phản ánh toàn diện bức tranh kinh tế, chính trị, xã hội, vạch rõ nạn tham nhũng, hối lộ trong bộ máy chính quyền và tình trạng nghèo đói kéo dài của người dân.
• Nghiên cứu về cải cách ruộng đất và nông nghiệp:
  • Cuốn "The meaning of land reform" của Conrado F. Estrella (Bộ trưởng Cải cách Nông nghiệp dưới thời Marcos) và "Land reform in Asia" của Mariano N. Querol phân tích tầm quan trọng của việc hiện đại hóa nông nghiệp và coi cải cách ruộng đất là thước đo công bằng xã hội.
  • Ấn phẩm tư liệu "Vital documents on agrarian reform in the New Society" (dày 410 trang) tập hợp các sắc lệnh tổng thống và thông tư hướng dẫn thực thi cải cách ruộng đất trong thời kỳ thiết quân luật.
  • Cuốn "Capitalism in Philippine agriculture" của Rene E. Ofreneo phân tích quá trình thâm nhập của chủ nghĩa tư bản vào nông nghiệp Philippin, tàn tích thực dân, cuộc Cách mạng Xanh và sự phụ thuộc vào tư bản nước ngoài dẫn đến khủng hoảng nông nghiệp đầu thập niên 1980.
• Các tác phẩm của Tổng thống Ferdinand E. Marcos: Luận án khảo sát hệ thống trước tác của chính Marcos nhằm nhận diện đường lối và tư tưởng chính trị, tiêu biểu gồm: "A president’s call to greatness: a collection of speeches of president Ferdinand E. Marcos" (tập hợp các bài phát biểu năm đầu nhiệm kỳ), "Revolution from the center", "Towards a Filipino ideology", "Notes on the new society the Philippines I & II", "Progress and martial law", và "The New Philippine Republic".
• Các nghiên cứu của học giả phương Tây:
  • James K. Boyce (Đại học Massachusetts) với công trình "The Philippines: The political economy of growth and impoverishment in the Marcos Era" phân tích kinh tế chính trị về tăng trưởng và bần cùng hóa, sự thu hẹp lợi ích xã hội, chính sách vay nợ nước ngoài tràn lan và sự trục lợi của giới chủ đồn điền.
  • David G. Timberman với cuốn "Changeless land: continuity and change in Philippine politics" khảo sát các nhân tố gây bất ổn chính trị qua bốn thập kỷ, bản chất của "chủ nghĩa độc đoán hợp hiến" và nguyên nhân sụp đổ của chế độ Marcos.
  • John Bresnan (chủ biên) với tập sách thể luận "Crisis in The Philippines: The Marcos era and beyond" mổ xẻ các nguyên nhân bên trong và bên ngoài dẫn tới khủng hoảng kinh tế - chính trị cuối thời kỳ Marcos.
  • Các công trình chuyên sâu về quan hệ quốc phòng - kinh tế Mỹ - Philippin như tác phẩm của Patricia Ann Paez (The bases factor realpolitik of RP-US relations), Boone Schirmer, Megan Van Frank và Michael Bedford (U.S. Bases in the Philippines: in whose interest?), cùng các ấn phẩm của Viện Nghiên cứu Quốc tế Philippin (ISIP) và Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (CSIS).
  • Tạp chí chuyên khảo Asian Survey giai đoạn 1960-1990 cung cấp nguồn tư liệu định kỳ phản ánh góc nhìn đa chiều về tình hình Philippin.

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Trong khi các học giả quốc tế thường phân tích chuyên sâu vào từng lĩnh vực riêng lẻ (hoặc thuần túy kinh tế, hoặc thuần túy chính trị), còn các tài liệu tiếng Việt chỉ dừng ở mức khái quát, luận án của Quang Thị Ngọc Huyền là công trình lịch sử đầu tiên tại Việt Nam phục dựng có hệ thống, toàn diện toàn bộ tiến trình 20 năm phát triển kinh tế - xã hội Philippin (1966-1986). Luận án đặt các hiện tượng kinh tế trong mối quan hệ hữu cơ với cơ chế chính trị độc tài gia đình trị, làm rõ nguyên nhân suy thoái kinh tế dẫn tới biến động xã hội và sự sụp đổ của một chế độ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

• Cơ sở lý luận: Luận án dựa trên thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác - Lênin. Luận án xem xét các sự kiện lịch sử trong quá trình vận động, phát triển liên tục, đặt các hiện tượng kinh tế - xã hội trong mối quan hệ qua lại với cấu trúc chính trị, thể chế nhà nước và bối cảnh quốc tế.
• Phương pháp nghiên cứu sử học:
  • Phương pháp lịch sử: Phục dựng tiến trình phát triển kinh tế - xã hội theo đúng trình tự thời gian, gắn liền với các mốc phân kỳ lịch sử tiêu biểu (1946-1965, 1966-1969, 1972-1981, 1981-1986).
  • Phương pháp logic: Phân tích, tổng hợp, khái quát hóa các sự kiện lịch sử cụ thể để tìm ra bản chất, đặc điểm quy luật và nguyên nhân sâu xa của sự tụt hậu kinh tế Philippin.
• Phương pháp tiếp cận liên ngành: Luận án kết hợp phương pháp luận lịch sử với kiến thức của các ngành khoa học liên quan: địa - chính trị, địa - văn hóa, và kinh tế học phát triển để lý giải sự vận hành của các mô hình kinh tế, chính sách hối đoái, ngoại thương và nợ công.
• Phương pháp hỗ trợ: Phương pháp so sánh - đối chiếu lịch sử (so sánh Philippin với các nước ASEAN và khu vực Đông Á), phương pháp thống kê lịch sử (xử lý, tổng hợp dữ liệu từ các báo cáo thống kê, bảng số liệu kinh tế - xã hội).
• Nguồn tư liệu sử dụng:
  1. Nguồn tài liệu gốc: Các văn kiện chính thức của Nhà nước Philippin gồm Hiến pháp năm 1935, Hiến pháp năm 1973; các đạo luật của Quốc hội; các Sắc lệnh Tổng thống (Presidential Decrees); các hiệp định song phương giữa Mỹ và Philippin; báo cáo thường niên của các cơ quan chính phủ Philippin.
  2. Nguồn sách chuyên khảo, kỷ yếu và tạp chí học thuật: Các công trình nghiên cứu của học giả Philippin và phương Tây; các bài báo chuyên khảo trên tạp chí Asian Survey (1960-1990).
  3. Nguồn tư liệu tiếng Việt: Các sách, bài tạp chí và công trình nghiên cứu về kinh tế, lịch sử Philippin và ASEAN xuất bản trong nước.

---

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có cấu trúc gồm Phần mở đầu, 3 Chương nội dung chính, Phần kết luận, Danh mục công trình khoa học của tác giả, Tài liệu tham khảo và Phụ lục.

STT Bảng	Tên bảng số liệu trong luận án	Trang
Bảng 2.1	GDP theo khu vực kinh tế, 1962-1969	66
Bảng 2.2	Kinh phí cấp cho hoạt động giáo dục trường công	70
Bảng 2.3	Xuất khẩu trực tiếp của Philippin vào các nước	110
Bảng 2.4	Xuất khẩu hàng công nghiệp không Truyền thống	111
Bảng 3.1	Tỷ giá hối đoái giữa đồng pêsô và đôla Mỹ (1981-1986)	148
Bảng 3.2	Khu vực vay nợ nước ngoài của Philippin (1981-1986)	150
Bảng 3.3	Sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu chính của Philippin	153
Bảng 3.4	Dân số và lao động	155
Bảng 3.5	Ước tính mức độ đói nghèo trong các vùng (1965-1985)	156
Bảng 3.6	Tỷ lệ đóng góp của nông nghiệp trong GDP của mỗi nước, 1980-1987	172
Bảng 3.7	Tỷ lệ công nhân nông nghiệp trên một máy kéo 1980-1985	176
Bảng 3.8	Cân đối thu chi của ngân sách chính phủ	182

Chương 1: Khái quát tình hình kinh tế-xã hội Philippin 20 năm sau độc lập (1946-1965)

Chương 1 tái hiện bối cảnh tự nhiên, dân cư, di sản lịch sử thuộc địa và tiến trình phát triển của nền Cộng hòa thứ ba (1946-1965):

• Đặc điểm quốc gia và di sản thực dân: Philippin là quốc đảo gồm 7.107 hòn đảo, diện tích khoảng 300.000 km² (hai đảo lớn nhất là Luzon 141.395 km² và Mindanao 101.999 km²), bờ biển dài 34.600 km. Dân số có tỷ lệ người trẻ cao, cơ cấu gồm gần 100 nhóm dân tộc (người Visaian chiếm 35%, người Tagal chiếm 25%, người Hoa gần 1 triệu người); 83% dân số theo Cơ đốc giáo, 5,5% theo Tin lành, 4,6% theo Hồi giáo (tập trung tại Mindanao). Ngôn ngữ Tagalog được quy định là quốc ngữ từ năm 1937, tiếng Anh được sử dụng phổ biến.
• Hệ thống hiệp ước ràng buộc với Mỹ: Ngày 4/7/1946, Mỹ trao trả độc lập cho Philippin nhưng thông qua các hiệp ước để duy trì sự kiểm soát:
  • Hiệp định thương mại Bell (1946) và sau đó là Hiệp định Laurel-Langley (1955) quy định tỷ giá hối đoái cố định 2 peso = 1 USD và áp đặt điều khoản quyền "ngang bằng" (Parity rights), cho phép công dân và doanh nghiệp Mỹ có quyền khai thác tài nguyên thiên nhiên và vận hành dịch vụ công cộng bình đẳng như công dân bản địa. Trong 10 năm đầu sau độc lập, Mỹ cung cấp 76% hàng nhập khẩu và tiêu thụ 64% hàng xuất khẩu của Philippin.
  • Hiệp ước về các căn cứ quân sự (14/3/1947) cho phép Mỹ sử dụng 23 căn cứ quân sự trên diện tích 240.000 ha trong 99 năm (đến năm 2046), tiêu biểu là căn cứ không quân Clark và hải quân Subic. Tiếp đó là Hiệp định viện trợ quân sự (1947), Hiệp ước phòng thủ chung (1951) và việc tham gia khối quân sự SEATO (1954).
• Chính sách phát triển kinh tế - xã hội (1946-1965):
  • Công nghiệp: Thực hiện chiến lược công nghiệp hóa thay thế nhập khẩu (ISI), miễn thuế cho các ngành "mới và cần thiết" (1946-1962), kiểm soát nhập khẩu và hối đoái. Năm 1957, Hội đồng Kinh tế Dân tộc đề ra khẩu hiệu "Người Philippin là trước hết" (Filipino First Policy). Tháng 1/1962, chính phủ bãi bỏ kiểm soát ngoại hối và giảm giá đồng peso dưới sự hỗ trợ của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB).
  • Nông nghiệp: Ban hành Đạo luật thuê mướn đất nông nghiệp năm 1955 (quy định tỷ lệ chia hoa lợi 70% cho tá điền nếu tự đầu tư chi phí sản xuất, 30% cho chủ đất) và Luật Cải cách ruộng đất năm 1963 dưới thời Tổng thống Diosdado Macapagal nhằm xóa bỏ chế độ tá điền. Tuy nhiên, việc thiếu hụt ngân sách khiến việc chuyển nhượng quyền sở hữu ruộng đất cho nông dân đạt kết quả rất hạn chế.
  • Xã hội và giáo dục: Tỷ lệ dân số biết chữ tăng từ 48,8% (năm 1939) lên 59,8% (năm 1948) và đạt 72,0% vào năm 1960. Mô hình trường cộng đồng (Barrio schools) triển khai từ năm 1948 đã đạt 23.123 trường vào tháng 11/1955. Năm 1966, cả nước có 5 trường đại học công lập và 26 trường đại học dân lập.
• Thành tựu và thách thức: Trong thập niên 1950, GDP tăng trưởng bình quân 8,6%/năm. Năm 1965, GDP bình quân đầu người đạt 370 USD, cao hơn Thái Lan, Hàn Quốc, Đài Loan. Tuy nhiên, sang đầu thập niên 1960, tăng trưởng công nghiệp giảm xuống còn 3,3% (1963-1964), thâm hụt cán cân thanh toán trầm trọng, bùng nổ dân số (từ 19,3 triệu năm 1948 lên 32 triệu năm 1965, tỷ lệ tăng 3,2%), và tỷ lệ tá điền nông thôn vẫn chiếm khoảng 40%.

Chương 2: Sự phát triển kinh tế-xã hội Philippin từ 1/1966 đến 1/1981

Chương này phân tích giai đoạn 15 năm cầm quyền đầu tiên của Tổng thống Ferdinand Marcos, chia thành thời kỳ dân sự (1966-1972) và thời kỳ thiết quân luật (1972-1981):

• Nhiệm kỳ thứ nhất của Marcos (1966-1969): Marcos đẩy mạnh đầu tư cơ sở hạ tầng giao thông, thủy lợi và khởi xướng cuộc Cách mạng Xanh trong nông nghiệp (đưa vào gieo trồng giống lúa mới năng suất cao IR8 phát triển từ Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế - IRRI). Marcos trở thành tổng thống đầu tiên tái đắc cử trong cuộc bầu cử năm 1969. Tuy nhiên, việc lạm dụng ngân sách nhà nước cho chiến dịch tranh cử đã đẩy đất nước vào khủng hoảng lạm phát và thâm hụt tài chính đầu năm 1970.
• Ban bố thiết quân luật và mô hình "Xã hội mới" (New Society): Ngày 21/9/1972, Marcos ban bố tình trạng thiết quân luật trên toàn quốc thông qua Sắc lệnh số 1081, tập trung toàn bộ quyền lập pháp và hành pháp, đình chỉ Hiến pháp 1935 và ban hành Hiến pháp mới năm 1973 nhằm xác lập chế độ "độc tài hợp hiến".
• Các chính sách kinh tế - xã hội thời kỳ thiết quân luật:
  • Cải cách nông nghiệp: Ban hành Sắc lệnh Tổng thống số 27 (PD 27) ngày 21/10/1972 quy định giải phóng tá điền trên đất trồng lúa và ngô, cấp Giấy chứng nhận chuyển nhượng đất (CLT), triển khai chương trình tín dụng và vật tư Masagana 99.
  • Chính sách kinh tế đối ngoại: Ban hành Đạo luật ưu đãi đầu tư, khuyến khích xuất khẩu, thành lập các khu chế xuất (tiêu biểu là Khu chế xuất Bataan), tìm kiếm thị trường mới tại Trung Đông và các nước xã hội chủ nghĩa.
  • Khu vực kinh tế nhà nước và chủ nghĩa tư bản bè phái (Crony Capitalism): Mở rộng các tập đoàn nhà nước và trao đặc quyền độc quyền kinh doanh các ngành nông sản huyết mạch (như mía đường cho Roberto Benedicto, ngành dừa cho Eduardo Cojuangco Jr.) cho giới thân hữu và gia đình Marcos.
  • Chính sách xã hội và lao động: Xây dựng các thiết chế văn hóa quy mô lớn dưới sự bảo trợ của Đệ nhất phu nhân Imelda Marcos, ban hành Bộ luật Lao động năm 1974 và đẩy mạnh xuất khẩu lao động sang Trung Đông nhằm thu hồi ngoại tệ.
• Thành tựu và mâu thuẫn xã hội: Giai đoạn 1973-1979 ghi nhận mức tăng trưởng GDP khá nhờ giá nông sản quốc tế tăng và tiếp cận nguồn vay nợ nước ngoài. Tuy nhiên, việc tăng trưởng dựa vào nợ vay đã tích tụ rủi ro tài chính, nợ nước ngoài tăng vọt, phân hóa giàu nghèo sâu sắc. Phong trào phản kháng gia tăng mạnh mẽ từ sinh viên, công nhân, lực lượng vũ trang của Đảng Cộng sản (Quân đội Nhân dân Mới - NPA) và Mặt trận Giải phóng Dân tộc Moro (MNLF). Tháng 1/1981, Marcos tuyên bố bãi bỏ thiết quân luật trên danh nghĩa nhưng vẫn giữ toàn quyền điều hành thông qua các sắc lệnh đặc biệt.

Chương 3: Cuộc khủng hoảng kinh tế, chính trị, xã hội Philippin và sự sụp đổ của chính quyền Marcos (1/1981-2/1986)

Chương 3 luận giải tiến trình khủng hoảng toàn diện và sự sụp đổ hoàn toàn của chế độ Marcos:

• Khủng hoảng chính trị: Marcos duy trì chế độ độc tài thông qua cuộc bầu cử tổng thống năm 1981. Ngày 21/8/1983, nhà lãnh đạo đối lập Benigno "Ninoy" Aquino Jr. bị ám sát ngay khi trở về sân bay quốc tế Manila, thổi bùng làn sóng phẫn nộ trong các tầng lớp nhân dân, giới trí thức, doanh nhân và Giáo hội Công giáo. Hoạt động vũ trang của NPA gia tăng trên khắp các vùng nông thôn.
• Khủng hoảng kinh tế - tài chính:
  • Vụ ám sát Aquino kích hoạt làn sóng tháo chạy vốn ồ ạt ra nước ngoài (capital flight). Tháng 10/1983, chính phủ Philippin tuyên bố mất khả năng thanh toán và đề nghị hoãn trả nợ gốc đối với các ngân hàng quốc tế.
  • Đồng peso mất giá nghiêm trọng so với đồng USD (Bảng 3.1); nợ công nước ngoài lên mức không thể kiểm soát (Bảng 3.2). Nông nghiệp suy thoái sâu sắc do sự sụp đổ giá cả thị trường thế giới và sự thao túng của hệ thống độc quyền tài phiệt trong ngành dừa và mía đường (Bảng 3.3).
  • Tình trạng thất nghiệp gia tăng, mức độ đói nghèo lan rộng trên phạm vi toàn quốc, đặc biệt tại khu vực nông thôn và vùng Visayas (Bảng 3.5).
• Sự sụp đổ của chế độ (Tháng 2/1986):
  • Trước sức ép quốc tế và trong nước, Marcos tổ chức cuộc Bầu cử Tổng thống bất thường (Snap Election) ngày 7/2/1986 đối đầu với ứng cử viên đối lập Corazon Aquino (vợ của Benigno Aquino). Tình trạng gian lận bầu cử trắng trợn bị Phong trào Công dân vì Bầu cử Tự do (NAMFREL) và Hội đồng Giám mục Philippin lên án.
  • Ngày 22/2/1986, Bộ trưởng Quốc phòng Juan Ponce Enrile và Phó Tham mưu trưởng Fidel Ramos tuyên bố ly khai chính quyền Marcos. Dưới sự kêu gọi của Hồng y Jaime Sin, hàng triệu quần chúng nhân dân đã đổ ra đại lộ EDSA (Manila) tạo thành bức tường người bảo vệ lực lượng ly khai trong cuộc nổi dậy hòa bình mang tên "Cách mạng Quyền lực Nhân dân" (EDSA Revolution).
  • Ngày 25/2/1986, Ferdinand Marcos cùng gia đình chạy trốn sang Hawaii (Mỹ), chấm dứt 20 năm cầm quyền.
• Nguyên nhân kìm hãm sự phát triển: Luận án chỉ ra 4 nguyên nhân cốt lõi: 1) Thể chế độc tài gia đình trị và cơ chế "tư bản bè phái" thủ tiêu cạnh tranh lành mạnh; 2) Chiến lược tăng trưởng dựa trên nợ vay nước ngoài không hiệu quả và tham nhũng thất thoát; 3) Sự thất bại của chương trình cải cách ruộng đất, không tạo ra sức mua cho nông dân; 4) Sự lệ thuộc nặng nề vào kinh tế, chính trị và viện trợ quân sự của Mỹ.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

• Hệ thống hóa toàn diện các sự kiện, nguồn tư liệu gốc và các chính sách phát triển kinh tế - xã hội của Philippin trong giai đoạn 1966-1986 dưới góc độ sử học.
• Làm sáng tỏ mối quan hệ nhân quả biện chứng giữa chế độ độc tài chính trị và sự suy thoái kinh tế - xã hội, chứng minh rằng sự ổn định chính trị cưỡng chế bằng thiết quân luật không thể tạo ra sự phát triển kinh tế bền vững nếu thiếu công bằng xã hội và dân chủ.
• Luận giải thấu đáo nguyên nhân lịch sử khiến Philippin đánh mất vị thế nền kinh tế thứ hai châu Á sau độc lập để tụt hậu thành quốc gia khủng hoảng nợ và nghèo đói trong thập niên 1980.

Ý nghĩa thực tiễn và bài học kinh nghiệm

• Về điều hành kinh tế vĩ mô: Khẳng định tăng trưởng kinh tế phải đi liền với công bằng xã hội và xóa đói giảm nghèo; việc tập trung của cải vào các tập đoàn độc quyền bè phái sẽ làm triệt tiêu động lực nội tại của nền kinh tế.
• Về quản lý nợ nước ngoài: Cung cấp bài học thực tiễn về kiểm soát nợ công, tránh việc vay nợ nước ngoài tràn lan để đầu tư vào các dự án phi sản xuất, phô trương danh thế hoặc để xảy ra thất thoát, tham nhũng.
• Về phát triển nông nghiệp và cải cách ruộng đất: Chỉ ra rằng cải cách ruộng đất thực chất và cơ giới hóa nông nghiệp là tiền đề quyết định để nâng cao đời sống nông dân và tạo thị trường nội địa vững mạnh cho công nghiệp hóa.
• Về thể chế và minh bạch: Bài học về xây dựng nhà nước pháp quyền, phòng chống tham nhũng và duy trì sự kiểm soát quyền lực nhằm bảo đảm kỷ cương kinh tế - xã hội.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài: Nguồn tư liệu sử dụng trong luận án chủ yếu là các văn bản chính thức, tài liệu công bố và sách chuyên khảo của các học giả Philippin và phương Tây qua đường xuất bản, chưa có điều kiện khảo sát điền dã thực tế tại địa bàn Philippin. Mặt khác, do giới hạn phạm vi nghiên cứu đến năm 1986, các chuyển biến kinh tế - xã hội thời kỳ hậu Marcos (sau 1986) chưa được luận giải chuyên sâu.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng nghiên cứu quá trình khôi phục thể chế dân chủ và tái cơ cấu kinh tế - xã hội của Philippin từ năm 1986 đến nay (qua các thời kỳ Tổng thống Corazon Aquino, Fidel Ramos, Joseph Estrada, Gloria Macapagal-Arroyo).
  • Nghiên cứu so sánh chuyên sâu mô hình phát triển kinh tế của Philippin với các nước ASEAN-4 (Thái Lan, Malaixia, Inđônêxia) trong cùng giai đoạn lịch sử.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên: Chuyên ngành Lịch sử thế giới, Lịch sử quan hệ quốc tế, Đông Nam Á học và Kinh tế học phát triển có thể sử dụng làm tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử đương đại Philippin.
  • Giảng viên các trường đại học, cao đẳng: Làm tài liệu tham khảo phục vụ bài giảng lịch sử các nước Đông Nam Á, lịch sử kinh tế thế giới và quan hệ quốc tế thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
  • Nhà hoạch định chính sách, ngoại giao: Tham khảo tư liệu thực tiễn để phục vụ việc hoạch định chính sách đối ngoại với Philippin trong khuôn khổ ASEAN và tham chiếu các bài học kinh nghiệm về quản trị công, điều hành nợ quốc gia và phát triển kinh tế nông thôn.
• Nội dung giá trị nhất: Toàn bộ hệ thống 12 bảng số liệu kinh tế - xã hội, các phân tích về cơ chế vận hành của thiết quân luật và các chính sách cải cách nông nghiệp Masagana 99, Sắc lệnh 27.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Philippin từ vị thế nền kinh tế phát triển thứ hai châu Á trong thập niên 1950 lại rơi vào khủng hoảng và tụt hậu?

Trong thập niên 1950, Philippin đạt tăng trưởng bình quân 8,6%/năm nhờ phục hồi sau chiến tranh và bảo hộ công nghiệp thay thế nhập khẩu. Tuy nhiên, bước sang thập niên 1960 và đặc biệt trong thời kỳ Marcos (1966-1986), mô hình này bộc lộ giới hạn: công nghiệp phụ thuộc nặng nề vào nguyên liệu và máy móc nhập khẩu, thị trường nội địa nhỏ hẹp do nông dân nghèo đói không có ruộng đất. Dưới thời Marcos, chế độ độc tài và "chủ nghĩa tư bản bè phái" đã trao độc quyền kinh tế cho thân hữu, triệt tiêu cạnh tranh, vay nợ nước ngoài tràn lan không hiệu quả và tham nhũng nghiêm trọng, dẫn tới khủng hoảng tài chính sâu sắc đầu thập niên 1980.

2. Sắc lệnh thiết quân luật số 1081 được ban bố khi nào và tác động như thế nào đến kinh tế - xã hội Philippin?

Sắc lệnh số 1081 được Tổng thống Marcos ban bố ngày 21/9/1972 (công bố chính thức ngày 23/9/1972). Về chính trị, sắc lệnh này đình chỉ Hiến pháp 1935, giải tán Quốc hội, bắt giam các nhà lãnh đạo đối lập và trao quyền lực tuyệt đối cho Marcos. Về kinh tế - xã hội, thiết quân luật ban đầu giúp chính quyền tập trung quyền lực thực thi một số cải cách cơ sở hạ tầng, thu hút đầu tư nước ngoài và triển khai chương trình cải cách ruộng đất (Sắc lệnh số 27). Tuy nhiên, về lâu dài, việc thiếu vắng sự giám sát đã dẫn đến nạn tham nhũng tràn lan, nợ nước ngoài tăng vọt và hình thành các tập đoàn tài phiệt lũng đoạn nền kinh tế.

3. "Chủ nghĩa tư bản bè phái" (Crony Capitalism) dưới thời Marcos vận hành ra sao?

Dưới thời thiết quân luật, Marcos mở rộng khu vực kinh tế nhà nước và ban hành các sắc lệnh trao quyền kiểm soát độc quyền các ngành kinh tế then chốt cho các thành viên gia đình và bạn bè thân cận. Cụ thể, ngành mía đường được giao độc quyền cho Roberto Benedicto, ngành công nghiệp dừa nằm dưới sự thao túng của Eduardo Cojuangco Jr., các dự án xây dựng công cộng và ngân hàng lớn được chuyển giao cho các nhóm tài phiệt thân cận. Nguồn vốn vay nợ quốc tế từ IMF, WB và các ngân hàng thương mại phương Tây bị các nhóm này lạm dụng và chuyển dịch ra nước ngoài, gây tổn hại nghiêm trọng cho ngân sách quốc gia.

4. Vụ ám sát cựu Thượng nghị sĩ Benigno Aquino Jr. ngày 21/8/1983 đã dẫn tới những hệ lụy trực tiếp nào?

Vụ ám sát Benigno Aquino ngay tại sân bay Manila đã trở thành ngòi nổ chính trị làm bùng phát phong trào phản kháng quy mô lớn trong mọi tầng lớp nhân dân Philippin. Về kinh tế, vụ ám sát gây mất niềm tin nghiêm trọng trên thị trường tài chính, dẫn đến làn sóng tháo chạy vốn ồ ạt ra nước ngoài (capital flight). Tháng 10/1983, Philippin tuyên bố vỡ nợ và hoãn trả nợ gốc nước ngoài, đồng peso liên tục mất giá, lạm phát và đói nghèo gia tăng, đẩy chính quyền Marcos vào cuộc khủng hoảng toàn diện không thể phục hồi.

5. Cuộc Cách mạng Quyền lực Nhân dân (EDSA) tháng 2/1986 diễn ra như thế nào?

Sau cuộc bầu cử tổng thống bất thường ngày 7/2/1986 với tình trạng gian lận quy mô lớn của phe Marcos, ngày 22/2/1986, Bộ trưởng Quốc phòng Juan Ponce Enrile và Phó Tham mưu trưởng Fidel Ramos tuyên bố đoạn tuyệt với Marcos và rút về bảo vệ trại lính Aguinaldo và Crame. Hưởng ứng lời kêu gọi qua đài phát thanh của Tổng giám mục Manila Jaime Sin, hàng triệu người dân đã tập hợp trên đại lộ EDSA tạo thành lá chắn sống ngăn chặn xe tăng và binh lính của Marcos. Cuộc kháng cự phi bạo lực đã làm tê liệt quân đội trung thành với Marcos, buộc Marcos và gia đình phải lưu vong sang Mỹ vào ngày 25/2/1986.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Quang Thị Ngọc Huyền là công trình nghiên cứu lịch sử chuyên sâu, phản ánh chân thực và có hệ thống quá trình phát triển kinh tế - xã hội Philippin trong 20 năm cầm quyền của Tổng thống Ferdinand Marcos (1966-1986). Thông qua việc khai thác nguồn tư liệu phong phú và phương pháp tiếp cận duy vật lịch sử kết hợp liên ngành, luận án đã làm rõ nguyên nhân bản chất khiến Philippin từ một nền kinh tế hàng đầu khu vực sau Chiến tranh thế giới thứ hai rơi vào suy thoái, bần cùng hóa và tụt hậu. Công trình không chỉ đóng góp giá trị học thuật quan trọng cho ngành Lịch sử thế giới và Đông Nam Á học tại Việt Nam, mà còn đúc kết những bài học thực tiễn sâu sắc về quản trị kinh tế vĩ mô, công bằng xã hội và cải cách thể chế cho các quốc gia đang phát triển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Khái quát tình hình kinh tế- xã hội Philippin 20 năm sau độc lập (1946-1965) 1.1 Khái quát về đất nước Philippin Đất nước, lịch sử và con người Philippin Cộng hòa Philippin là một quốc đảo, bao gồm 7.107 hòn đảo lớn nhỏ. Quần đảo này nằm giữa lục địa châu á và Australia, giữa biển Thái Bình Dương và ấn Độ Dương nên có một vị trí rất thuận lợi trên con đường hàng hải quốc tế. Philippin có diện tích khoảng 300.000km2, hai đảo lớn nhất chiếm 2/3 diện tích cả nước là đảo Luzon-141.395 km2 và đảo Mindanao- 101. Philippin nằm trong vành đai khí hậu xích đạo nhiệt đới gió mùa, cây cối xanh tốt quanh năm, thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp.

Các cây trồng chính là lúa, ngô, mía, dừa, chuối, bông, đay, dứa. Philippin còn có nhiều gỗ quý và khoáng sản phong phú như vàng, đồng, mănggan, crôm. Đó là nguồn tài nguyên quý giá đem lại nhiều ngoại tệ cho đất nước. Tuy nhiên, với khí hậu nhiệt đới - biển - gió mùa nên Philippin cũng phải gánh chịu nhiều thiên tai như dông bão, lũ lụt.

Đặc biệt, hoạt động của các núi lửa gây nhiều tổn thất cho Philippin. Là quốc đảo, Philippin có tới 34.600 km bờ biển, có nhiều hải cảng tốt. Vịnh Manila với diện tích 1.970km2 là hải cảng tự nhiên đẹp nổi tiếng. Philippin có số dân đứng thứ ba ở Đông Nam á, sau Inđônêxia và Việt Nam.

Hiện nay Philippin có hơn 80 triệu người. Philippin có tỷ lệ dân số trẻ ở độ tuổi lao động cao và có trình độ văn hoá khá cao trong khu vực. Mặc dù rất cố gắng thực hiện hạn chế sinh đẻ nhưng tỷ lệ tăng dân số hiện nay của Philippin vẫn cao, khoảng 2%.04 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.04 22 Năm 1937 tiếng Tagalog được chính thức quy định là ngôn ngữ quốc gia. Tiếng Anh được dùng chính thức trong thời kỳ là thuộc địa của Mỹ, nay vẫn được dùng rất phổ biến ở Philippin.

Đây là một lợi thế của Philippin trong quá trình hội nhập quốc tế. Philippin có khoảng gần 100 cộng đồng dân tộc, đông nhất là người Visaian, chiếm 35% dân số cả nước, sống tập trung ở trung tâm Philippin trên đảo Visai. Người Tagal đứng thứ hai, chiếm 25% dân số cả nước. Cộng đồng người Tagal đóng vai trò chủ đạo trong đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của Philippin.

Philippin có nhiều ngoại kiều trong đó người Hoa là đông nhất (gần 1 triệu người) tập trung chủ yếu ở Manila và các trung tâm buôn bán. Tiếp đến là các ngoại kiều Mỹ và Tây Ban Nha. Ngay từ những ngày đầu đi chinh phục, các nhà truyền giáo Tây Ban Nha đã đưa đạo Cơ đốc vào Philippin. Họ xây dựng nhà thờ trên khắp Philippin và mở nhiều trường học, thư viện, bảo tàng về Cơ đốc giáo.

Hiện nay Philippin có tỷ lệ người theo Cơ đốc giáo chiếm 83% dân số. Đạo Tin lành được người Mỹ truyền vào chiếm khoảng 5,5% dân số. Đạo Islam chiếm 4,6%, tập trung chủ yếu ở phía Nam trên đảo Mindanao. Tuy chiếm một tỷ lệ ít ỏi nhưng nhiều người theo Islam đã trở thành một lực lượng luôn gây bất ổn cho các chính quyền thực dân trước kia và Cộng hoà Philippin hiện nay.

Ngoài ra, Philippin còn có các tôn giáo bản địa theo tín ngưỡng vật linh. Khái quát lịch sử Philippin trước khi giành độc lập Philippin là nước bị Tây Ban Nha xâm chiếm sớm nhất ở Đông Nam á, vào thời kỳ đầu cuộc bành trướng của thực dân châu âu đến phương Đông. Tháng 3 năm 1521 Ferdinand Magellan trong khi tìm kiếm con đường đến ấn Độ đã phát hiện ra quần đảo Philippin bây giờ, nhưng mãi đến năm 1565 Tây Ban Nha mới chính thức tiến hành cuộc viễn chinh chiếm đoạt quần đảo này.04 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.04 23 Họ đã không mấy khó khăn đàn áp các cuộc nổi dậy chống đối của dân cư trên đảo. Năm 1571 Manila được tuyên bố là thủ đô của Philippin.

Tuy nhiên, những cư dân chủ yếu theo đạo Islam ở phía Nam quần đảo đã chống đối quyết liệt nhằm ngăn chặn sự bành trướng của Tây Ban Nha xuống khu vực này. Cho đến khi người Tây Ban Nha đặt chân lên quần đảo, nhà nước Philippin chưa ra đời, hầu hết cư dân sống tập trung thành các cộng đồng nhỏ khoảng từ 30 đến 100 gia đình. Các cộng đồng người này tồn tại theo các đơn vị khá độc lập gọi là Barrio. Các Barrio là những đơn vị xã hội có quan hệ thân tộc hơn là một đơn vị hành chính.

Khi thực dân Tây Ban Nha đến xâm chiếm họ vẫn giữ nguyên tổ chức xã hội này, các Barrio vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Người Tây Ban Nha tuy thất vọng trong việc tìm kiếm vàng và hồ tiêu ở đây, nhưng họ đã thành công khi biến Philippin thành một phòng tuyến ngăn chặn sự bành trướng của người Bồ Đào Nha và lấy quần đảo này làm cửa ngõ đi vào thị trường châu á giàu có và rộng lớn. Các tu sĩ Tây Ban Nha đã tiến hành Cơ đốc giáo hoá dân cư địa phương và họ đã đạt được kết quả cao. Do vậy, trong suốt quá trình đô hộ Philippin, tu sĩ là đội ngũ đông đảo nhất.

Dưới con mắt của người Philippin, họ đại diện cho chính quyền Tây Ban Nha và là kẻ trực tiếp bóc lột thuộc địa. Đến đầu thế kỷ XVII, trên quần đảo đã hình thành nên tầng lớp địa chủ Philippin. Tuy nhiên, so với châu Âu thời đó Tây Ban Nha được đánh giá là một nước lạc hậu về kinh tế, xã hội, đến tận thế kỷ XIX, Tây Ban Nha vẫn giữ phương thức khai thác, bóc lột thuộc địa như thời trung cổ. Vì vậy, khác với các thuộc địa của những nước tư bản tiên tiến khác, Philippin trở thành một trong những nước thuộc địa lạc hậu nhất.

Đến đầu thế kỷ XIX, Philippin bắt đầu chịu sự tác động của hệ thống tư bản công thương nghiệp. Địa vị độc quyền của Tây Ban Nha trên quần đảo đã (LUAN.04 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.04 24 bị lung lay trước sự tấn công của tư bản thương nghiệp các nước phương Tây phát triển, đặc biệt là Mỹ và Anh. Nếu việc thực dân Tây Ban Nha thiết lập nên chế độ phong kiến mang ý nghĩa tích cực lúc đầu, thì sự duy trì lâu dài chế độ thuộc địa dựa trên phương thức bóc lột phong kiến lỗi thời của Tây Ban Nha ở Philippin đã làm cản trở sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước này. Những biến đổi trong cơ cấu kinh tế và xã hội của Philippin, mặc dù diễn ra chậm nhưng vẫn đẩy những mâu thuẫn giữa chế độ Tây Ban Nha và xã hội thuộc địa ngày càng trở nên gay gắt.

Cuối thế kỷ XIX, phong trào đấu tranh chống Tây Ban Nha giành độc lập của các tầng lớp nhân dân Philippin phát triển mạnh mẽ, cuối cùng đã giành thắng lợi. Ngày 12-6-1898 Philippin tuyên bố độc lập. Ngày 23-1-1899 Philippin ban hành hiến pháp, trong đó tuyên bố Philippin là nước Cộng hoà độc lập, ban bố các quyền tự do dân chủ và thiết lập pháp chế tư sản. Hiến pháp 1899 được xem là bản hiến pháp chứa đựng những yếu tố tiến bộ nhất của luật pháp tư sản.

Lịch sử Philippin gọi đây là nền Cộng hoà thứ nhất. Tuy nhiên, nhân dân Philippin đã không được hưởng nền độc lập như họ mong đợi, trong khi thực dân Tây Ban Nha chưa bị đánh bại và đang tìm cách củng cố lại vị trí trên quần đảo này thì một kẻ thực dân khác mạnh mẽ và đầy tham vọng không che giấu âm mưu muốn thế chân Tây Ban Nha thiết lập sự cai trị của mình ở Philippin, đó là Mỹ. Sự can thiệp của Mỹ vào Cuba - một thuộc địa của Tây Ban Nha ở Tây bán cầu đã dẫn đến cuộc chiến tranh Mỹ -Tây Ban nha mà kết quả là Tây Ban Nha già cỗi, suy yếu đã không giữ được các thuộc địa của mình. Hạm đội của Mỹ đã đánh bại hạm đội Tây Ban Nha trong vịnh Manila.

Theo Hiệp ước Paris ký ngày 10-12-1898, Tây Ban Nha nhượng lại Philippin cho Mỹ với giá 20 triệu đôla. Người Mỹ đánh giá Philippin không những là một vùng đất màu mỡ mang lại nhiều lợi ích về (LUAN.04 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.04 25 kinh tế mà còn ở vị trí bàn đạp chiến lược của quần đảo này đối với khu vực châu á-Thái Bình Dương, nơi Mỹ đang nhòm ngó với con mắt thèm thuồng. Mỹ đã không công nhận bản Tuyên bố độc lập của Philippin và chính thức gây chiến với lực lượng cách mạng Philippin. Cuộc chiến đấu chống Mỹ của quân đội cách mạng Philippin diễn ra quyết liệt, nhưng họ đã không thể thắng nổi kẻ xâm lược mạnh hơn hẳn về quân sự và tiềm lực kinh tế.

Sau 3 năm chiến đấu (1899-1902), cuối cùng quân đội cách mạng Philippin đã bị đánh bại, chỉ còn lại một lực lượng nhỏ duy trì cuộc chiến tranh du kích chống Mỹ trong một thời gian ngắn. Hơn nữa, người Mỹ đã mua chuộc được tầng lớp quý tộc người Philippin với lời hứa đảm bảo các quyền lợi kinh tế và tiếp tục duy trì quyền lực của họ như cũ để đổi lại sự hợp tác của họ với chính quyền Mỹ. Người Mỹ đã thiết lập được chủ quyền của mình trên quần đảo này. Có thể nói Mỹ là nước đầu tiên sử dụng chính sách thực dân mới ở Philippin.

Bằng sự thống trị trá hình, gián tiếp, Mỹ dựng lên một chính quyền bản xứ phụ thuộc vào Mỹ, đáp ứng được các yêu cầu quyền lợi của Mỹ và có nền kinh tế phụ thuộc hoàn toàn vào Mỹ. Năm 1907 Mỹ cho Philippin tiến hành bầu cử quốc hội. Quốc hội lúc đó đóng vai trò Hạ viện lập pháp, Thượng viện do Uỷ ban Philippin đảm nhiệm. Uỷ ban này do Tổng thống Mỹ bổ nhiệm.

Trên con đường mở rộng tự do dân chủ trong chính sách thực dân mới, năm 1916 Mỹ thông qua luật Jones, trong đó có hứa trao trả độc lập cho Philippin. Ngay sau khi thiết lập được quyền thống trị ở Philippin, để khai thác tài nguyên của quốc đảo này, Mỹ đã “tạo ra” nhiều thuận lợi cho quần đảo phát triển. Dưới chính sách cai trị thuộc địa của Mỹ, nông nghiệp Philippin phát triển nhanh chóng, đặc biệt là các cây trồng có giá trị xuất khẩu sang thị trường Mỹ như đường, thuốc lá, gai dầu. Hệ thống tài chính, ngân hàng cũng được cải thiện, các nhà máy chế biến nông sản ra đời.

Nhân tố quan trọng (LUAN.04 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.04 26 nhất thúc đẩy kinh tế Philippin phát triển vượt bậc so với trước chính là thương mại tăng cao chưa từng có, nhất là trong quan hệ trao đổi buôn bán với Mỹ.