Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC SỬ DỤNG TRÒ CHƠI HỌC TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về định hướng không gian và khả năng định hướng không gian Nghiên cứu đặc điểm phát triển sự định hướng không gian của trẻ em lứa tuổi MN có các tác giả như: A. Các tác giả đã vạch ra những đặc điểm phát triển biểu tượng về các hướng KG và sự ĐHKG của trẻ ở các độ tuổi khác nhau.
Các tác giả khẳng định rằng: ở giai đoạn đầu của lứa tuổi MG trẻ định hướng được trong KG trên cơ sở hệ thống cảm giác quy chiếu tức là trên chính cơ thể trẻ. Định hướng “trên chính mình” là nguồn gốc để trẻ nhỏ định hướng vị trí các vật khác so với trẻ. Dần dần trẻ biết sử dụng hệ toạ độ tự do với chuẩn là vật bất kì để định hướng trong KG. Nhưng để định hướng “từ các vật” trẻ phải biết phân chia các hướng khác nhau (phía trên, phía dưới, phía trước, phía sau, phía phải, phía trái) của vật, sử dụng nó làm vật quy chiếu để định hướng vị trí của các vật khác trong KG Tác giả A.
đã đi sâu nghiên cứu đặc điểm phát triển các biểu tượng về KG và sự định hướng trong KG của trẻ MG. Bà cho rằng các biểu tượng KG xuất hiện ở trẻ rất sớm và sự hình thành, phát triển của nó có sự tham gia của tất cả các cơ quan phân tích khác nhau như xúc giác, thị giác, khứu giác. Bà cũng nghiên cứu đặc điểm phát triển nhận thức của trẻ MG về KG, về mối quan hệ KG của các vật “so với mình”, và “các vật so với nhau”. Bà cho rằng: để xác định vị trí các vật xung quanh, trước tiên trẻ phải định hướng được trên chính mình (lấy mình làm gốc toạ độ) sau đó mới xác định được vị trí của đối tượng ĐHKG là quá trình tâm lý đặc trưng diễn ra trong các hoạt động trẻ em.
Nhà tâm lý học Nga như AN Leontiev [3], cho rằng sự phát triển của trẻ diễn ra trong các hoạt động của trẻ. Những hoạt động đặc trưng của tuổi mầm non là trò chơi sắm vai và hoạt động có sản phẩm (vẽ, lắp ráp, nặn, cắt dán v. Các dạng hoạt động này đều có chung một đặc điểm, đó là ĐHKG. Điều kiện để phát triển khả năng ĐHKG là sự chuyển động tích cực của trẻ và các dạng hoạt động khác nhau của trẻ em.
Trong các tác phẩm “Tâm lý học và giáo dục học” [15] và “Tâm lý học trí khôn” [16] của nhà tâm lý học Thụy Sĩ J.Piaget, tác giả đã chỉ rõ sự phát triển khả năng KG của trẻ diễn ra theo cơ chế thích nghi gồm quá trình đồng hóa và điều ứng làm thay đổi hoặc hình thành cấu trúc mới, từ đó làm phong phú vốn biểu tượng KG và phát triển khả năng ĐHTKG cho trẻ. Tác giả đã đề cao vai trò tích cực, tính tự lực của trẻ trong việc tìm tòi khám phá môi trường xung quanh nhằm 6 tích lũy vốn biểu tượng và kinh nghiệm. Để phát triển ĐHKG cần một quá trình tác động sư phạm có định hướng. Cùng quan điểm với J.Piget, các nhà tâm lý học phương Tây như L.Thurstone [17], cũng chú ý đến vai trò của nhà giáo dục và các hoạt động giáo dục trong nhà trường.
Họ cho rằng sự tác động kịp thời của người lớn đến sự phát triển của trẻ là vô cùng cần thiết, giúp trẻ sớm bộc lộ tài năng, cũng như tiềm năng toán học ngay từ nhỏ. Các nhà khoa học không chỉ phân tích sâu từng năng lực KG cụ thể mà còn gắn liền với việc ứng dụng chúng trong đời sống của con người. Từ những năm 1957, các test đo hệ số trí tuệ (IQ) của Thurstone đã chứng minh rằng ở những trẻ có khả năng tri giác KG tốt thì kết quả học những môn như hình học, đại số cũng sẽ cao. Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng khả năng nhận thức KG không chỉ giúp trẻ học toán, mà còn giúp trẻ trong các hoạt động hằng ngày.
Như vậy, từ lâu các nhà tâm lý học phương Tây đã nhận ra vai trò quan trọng của việc dạy học nhằm phát triển khả năng ĐHTKG cho trẻ. Tóm lại, việc phân tích các công trình nghiên cứu tâm lý- giáo dục học về ĐHKG và khả năng ĐHKG cho thấy: ĐHKG là quá trình tâm lý đặc trưng diễn ra trong các hoạt động trẻ em (vui chơi, tạo hình, lắp ráp), vì vậy có thể phát triển ở trẻ MG. Điều kiện để ĐHKG là sự chuyển động tích cực của trẻ và các dạng hoạt động khác nhau của trẻ em. Để phát triển ĐHKG cần một quá trình tác động sư phạm có định hướng.
ĐHKG là một vấn đề phức tạp đối với các nhà tâm lý, giáo dục học, còn nhiều bất đồng trong việc xác định đặc điểm và nội dung của quá trình này. Nghiên cứu về sử dụng trò chơi học tập nhằm phát triển khả năng định hướng không gian cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Quan điểm của L. Vưgôtxki [18], TC chính là phương tiện hiệu quả nhằm hình thành và phát triển biểu tượng về thế giới xung quanh ở trẻ khi có sự hướng dẫn sư phạm đúng đắn của người lớn. Bản chất của phương thức dạy học này là dựa trên khả năng hiện tại của trẻ, đồng thời cần tính đến những điều mà trẻ có thể thực hiện được dưới sự giúp đỡ, hướng dẫn, tổ chức của người lớn, theo quy luật tác động “vùng phát triển gần nhất” của trẻ.
Như vậy, với quan điểm này, khi sử dụng TCHT nhằm dạy trẻ phát triển khả năng ĐHKG, nhà sư phạm cần phải dựa vào khả năng nhận thức của của trẻ để đưa ra những yêu cầu khi sử dụng TC phù hợp, cần sử dụng TCHT một cách linh hoạt, các hình thức chơi phong phú, nhằm nâng cao hiệu quả khi dạy trẻ ĐHKG. Lêusina [5], đã nghiên cứu và đề xuất nội dung, phương pháp, biện pháp, hình thức và phương tiện nhằm hình thành sự ĐHKG cho trẻ MG phù hợp với quy luật phát triển của trẻ. Một trong các phương pháp dạy học được họ đề xuất và đánh giá cao vai trò của nó đó là sử dụng TC, đặc biệt là các TCHT để dạy học nhằm nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học với trẻ nhỏ. Kế thừa những nghiên cứu lý luận về TC và ứng dụng của TC trong phát triển nhận 7 thức cũng như phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ của các nhà tâm lý học, giáo dục học trên thế giới cũng có nhiều tác giả quan tâm, nghiên cứu về vấn đề này.
Vấn đề sử dụng trò chơi, TCHT vào việc phát triển nhận thức cho trẻ, tác giả Nguyễn Thị Ánh Tuyết có các công trình nghiên cứu như: “Trò chơi trẻ em”, “Tổ chức, hướng dẫn trẻ Mẫu giáo chơi”, “Không chơi thì không thể phát triển được”. Tác giả đã đề cập đến thế mạnh của TCHT về phương diện giáo dục trí tuệ, cũng như việc dạy trẻ ĐHKG. Tác giả cho rằng, trí khôn của đứa trẻ được biểu hiện ở chỗ trẻ biết định hướng vào KG, thời gian và các mối quan hệ xã hội. Trong cuốn “Phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo MG 5-6 tuổi trong TCHT” tác giả Nguyễn Thị Hòa [11].
đã khẳng định về vai trò và tầm quan trọng của việc sử dụng TCHT cũng như tiến trình tổ chức, cách thức tổ chức và một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ thông qua TCHT ở trường MN. Từ đó, GV có thể ứng dụng TCHT trong các hoạt động giáo dục sao cho phù hợp với đặc điểm tâm - sinh lí của trẻ tại trường MN qua từng hoạt động cụ thể của trẻ Đỗ Thị Minh Liên [20], “Phương pháp hình thành biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ mầm non” Đinh Thị Nhung [25], “Toán và phương pháp hình thành biểu tượng toán học cho trẻ mẫu giáo” Lê Thị Thanh Nga [24]. “Phương pháp hướng dẫn trẻ mầm non làm quen với biểu tượng toán ban đầu Các công trình này đều nghiên cứu đặc điểm phát triển và quá trình hình thành sự ĐHKG cho trẻ với nội dung, phương pháp dạy học cho từng lứa tuổi. Qua đó, các tác giả đã đề cập tới các hình thức dạy học, cũng như phương tiện dạy học nhằm dạy trẻ ĐHKG sao cho đạt hiệu quả cao, các tác giả đều chú trọng đến nhóm phương pháp thực hành, luyện tập thông qua các bài tập và trò chơi.
Đồng tác giả Nguyễn Ngọc Bảo – Đỗ Thị Minh Liên [21], trong tác phẩm “Sử dụng TCHT nhằm hình thành biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ mẫu giáo” đã nêu lên những vấn đề như: Cơ sở lý luận về TCHT, cách thức thiết kế, sử dụng TCHT thông qua các nội dung chương trình hình thành những biểu tượng toán ban đầu cho trẻ. Bên cạnh đó, tác giả cũng đã nêu lên những điều kiện, cách thức, phương tiện bồi dưỡng GV cách thức sử dụng TCHT, cũng như xây dựng một số TCHT trong việc dạy trẻ hình thành những biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ MN. Một số tác giả đã có những nghiên cứu về phát triển ĐHKG cho trẻ như: Trần Thị Hằng [10], với “Thiết kế và sử dụng hệ thống trò chơi dạy trẻ mẫu giáo định hướng trong không gian” Đào Như Trang [39], với “Luyện tập toán qua trò chơi cho trẻ mẫu giáo 5 tuổi chuẩn bị vào lớp 1”. Tác giả Huỳnh Sương [36] với đề tài: “Thiết kế TCHT nhằm phát triển khả năng định hướng trong không gian cho trẻ mẫu giáo MG 5-6 tuổi” Lưu Ngọc Sơn [33]: “Kỹ năng thiết kế TCHT nhằm phát triển biểu tượng không gian cho trẻ MG 5-6 tuổi” Lê Đình Hoàng [12],: “Thiết kế và sử dụng TCHT nhằm nâng cao hiệu quả dạy trẻ MG 5-6 tuổi định hướng không gian” tác giả đã nghiên cứu các kĩ năng thiết kế TCHT nhằm phát triển biểu tượng KG cho trẻ MG 5-6 tuổi.
Tuy nhiên, hầu hết các đề tài mới chỉ tập trung nghiên cứu việc quy trình cũng như 8 một số kĩ năng cần thiết để thiết kế TCHT nhằm phát triển biểu tượng về ĐHKG cho trẻ. Các công trình này cũng chưa đi sâu nghiên cứu việc sử dụng các trò chơi như là phương pháp dạy học, phù hợp với cơ chế hình thành khả năng ĐHKG của trẻ. Như vậy, việc nghiên cứu và sử dụng TCHT để tác động lên quá trình phát triển khả năng ĐHKG của trẻ MN đã và đang là một xu hướng trong giáo dục MN.