Luận văn: Phát triển các loại hình Hợp tác xã ở tỉnh Hà Giang

Luận văn thạc sĩ về phát triển HTX ở Hà Giang: Phân tích thực trạng, giải pháp và kiến nghị nhằm thúc đẩy kinh tế hợp tác xã tại địa phương.

• Tác giả: Chu Hoàng Hiệp
• Người hướng dẫn: TS. Khu Thị Tuyết Mai
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Phát triển các loại hình hợp tác xã ở tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Luận văn về phát triển HTX ở Hà Giang Tổng quan vấn đề

Luận văn thạc sĩ "Phát triển các loại hình Hợp tác xã ở tỉnh Hà Giang" của tác giả Chu Hoàng Hiệp (2015) là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, cung cấp cái nhìn toàn diện về thực trạng và định hướng cho kinh tế tập thể tại một tỉnh miền núi biên giới. Nghiên cứu khẳng định vai trò thiết yếu của Hợp tác xã (HTX) trong bối cảnh kinh tế thị trường, đặc biệt đối với các hộ nông dân và doanh nghiệp nhỏ. HTX được xem là mô hình hiệu quả giúp tăng cường sức mạnh tập thể, đối phó với khó khăn và giảm thiểu rủi ro. Tuy nhiên, việc phát triển HTX ở Hà Giang vẫn còn nhiều hạn chế. Mô hình HTX kiểu cũ để lại những ảnh hưởng nặng nề, khiến quá trình chuyển đổi theo Luật Hợp tác xã 2012 gặp nhiều trở ngại. Nhận thức của người dân còn hạn chế, nhiều HTX hoạt động hình thức, thiếu hiệu quả và chưa phát huy được vai trò trong công cuộc xóa đói giảm nghèo. Công trình này tập trung phân tích các yếu tố ảnh hưởng, đánh giá thực trạng giai đoạn 2006-2013, từ đó đề xuất các giải pháp chiến lược nhằm củng cố và thúc đẩy các loại hình HTX phát triển bền vững, phù hợp với điều kiện đặc thù của địa phương. Nghiên cứu không chỉ có giá trị lý luận mà còn mang tính ứng dụng cao, là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách và quản lý tại Hà Giang.

1.1. Bản chất và vai trò của mô hình hợp tác xã hiện đại

Theo định nghĩa của Liên minh Hợp tác xã quốc tế (ICA), Hợp tác xã là một tổ chức tự trị của những người tự nguyện liên hiệp lại để đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa. Tại Việt Nam, Luật Hợp tác xã 2012 định nghĩa HTX là "tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân". Bản chất của HTX khác biệt so với doanh nghiệp thông thường ở mục tiêu và cách thức hoạt động. Mục tiêu cơ bản là đáp ứng nhu cầu của xã viên, thay vì tối đa hóa lợi nhuận cho nhà đầu tư. HTX hoạt động dựa trên các nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, bình đẳng và tự chịu trách nhiệm. Vai trò của HTX là hỗ trợ kinh tế hộ gia đình, tạo việc làm, góp phần vào sự phát triển kinh tế-xã hội, đặc biệt là trong công cuộc xóa đói giảm nghèo và xây dựng nông thôn mới. Đây là công cụ hữu hiệu giúp các thành viên nâng cao sức cạnh tranh và phát triển bền vững.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu phát triển HTX tại tỉnh Hà Giang

Luận văn đặt ra mục đích chính là nghiên cứu và đánh giá thực trạng phát triển các loại hình hợp tác xã ở tỉnh Hà Giang. Công trình tập trung làm rõ những thành công, tồn tại và nguyên nhân sâu xa của chúng trong giai đoạn 2006-2013. Trên cơ sở phân tích đó, nhiệm vụ trọng tâm là đề xuất các nhóm giải pháp chủ yếu, có tính khả thi cao. Các giải pháp này nhằm củng cố, đổi mới và thúc đẩy mô hình hợp tác xã trên địa bàn tỉnh phát triển mạnh mẽ hơn, phù hợp với định hướng chung của Đảng và Nhà nước về kinh tế tập thể. Nghiên cứu hướng đến trả lời các câu hỏi: Thực trạng hoạt động của các HTX tại Hà Giang có những điểm mạnh, yếu nào? Nguyên nhân là gì? Cần có những giải pháp nào để phát huy thuận lợi và khắc phục khó khăn, thúc đẩy HTX phát triển hiệu quả trong tương lai?

II. Thực trạng phát triển HTX ở Hà Giang và các thách thức

Quá trình phát triển HTX ở Hà Giang đối mặt với vô số thách thức cố hữu, xuất phát từ cả yếu tố khách quan và chủ quan. Luận văn của Chu Hoàng Hiệp chỉ ra rằng, mặc dù đã có những chuyển biến tích cực sau khi chuyển đổi theo Luật Hợp tác xã, khu vực kinh tế tập thể vẫn còn nhiều yếu kém. Nhiều HTX, đặc biệt là HTX nông nghiệp, chuyển đổi còn mang tính hình thức, chưa tuân thủ đầy đủ quy định của pháp luật. Các mối quan hệ về sở hữu, quản lý và phân phối trong HTX còn xa rời bản chất và giá trị cốt lõi của mô hình. Một bộ phận không nhỏ xã viên tham gia với tâm lý trông chờ vào sự hỗ trợ của Nhà nước, không góp vốn mới và chưa hiểu rõ quyền lợi, trách nhiệm của mình. Điều này dẫn đến tình trạng HTX không huy động được nguồn lực nội tại, hoạt động thiếu bền vững. Năng lực quản lý yếu kém, vốn và cơ sở vật chất nghèo nàn, công nghệ lạc hậu khiến sức cạnh tranh của các HTX rất thấp. Nhiều HTX tồn tại hình thức, không có hoạt động sản xuất kinh doanh cụ thể, gây lãng phí nguồn lực và làm suy giảm lòng tin của người dân vào mô hình kinh tế này.

2.1. Ảnh hưởng từ điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội

Hà Giang là một tỉnh miền núi có địa hình hiểm trở, bị chia cắt mạnh, gây khó khăn lớn cho việc phát triển sản xuất quy mô lớn và giao thương hàng hóa. Điều kiện tự nhiên Hà Giang tuy có tiềm năng về lâm nghiệp, dược liệu và du lịch nhưng lại là thách thức cho việc hình thành các HTX nông nghiệp tập trung. Về kinh tế-xã hội, kinh tế-xã hội Hà Giang vẫn còn chậm phát triển, cơ cấu kinh tế chủ yếu là nông nghiệp. Trình độ dân trí không đồng đều, nhận thức về mô hình HTX kiểu mới còn hạn chế. Nguồn lao động dồi dào nhưng phần lớn chưa qua đào tạo, thiếu kỹ năng quản lý và vận hành kinh doanh theo cơ chế thị trường. Đây là những rào cản lớn, tác động trực tiếp đến hiệu quả hoạt động và khả năng phát triển của các HTX trên địa bàn.

2.2. Các yếu kém nội tại của mô hình hợp tác xã hiện hữu

Nghiên cứu chỉ ra nhiều yếu kém nội tại trong các HTX tại Hà Giang. Năng lực quản trị, điều hành của đội ngũ cán bộ HTX rất yếu, nhiều người chưa được đào tạo bài bản. Vốn hoạt động chủ yếu dựa vào vốn góp ban đầu của xã viên, rất hạn chế và khó tiếp cận các nguồn vốn tín dụng ưu đãi. Cơ sở vật chất kỹ thuật, máy móc thiết bị lạc hậu, kéo dài, dẫn đến năng suất lao động thấp và sức cạnh tranh kém. Hoạt động của nhiều HTX chỉ dừng lại ở một vài dịch vụ đơn giản, chưa đáp ứng được nhu cầu đa dạng của xã viên. Công tác hạch toán, báo cáo tài chính thiếu minh bạch, gây khó khăn cho quản lý và giám sát. Sự liên kết giữa các xã viên còn lỏng lẻo, tính cộng đồng và tinh thần hợp tác chưa cao.

III. Phương pháp phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến HTX

Để có được những giải pháp phù hợp, việc phân tích sâu các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển HTX ở Hà Giang là yêu cầu bắt buộc. Luận văn đã xem xét vấn đề trên nhiều phương diện, từ điều kiện bên ngoài đến năng lực nội tại của HTX. Về yếu tố bên ngoài, môi trường pháp lý và các chính sách hỗ trợ HTX của Nhà nước và của tỉnh đóng vai trò then chốt. Một khung chính sách rõ ràng, minh bạch và phù hợp sẽ tạo động lực cho các HTX phát triển. Bên cạnh đó, các yếu tố về điều kiện tự nhiên, cơ sở hạ tầng, thị trường và trình độ phát triển kinh tế-xã hội chung của tỉnh cũng tác động mạnh mẽ đến sự hình thành và hiệu quả hoạt động của các loại hình HTX. Về yếu tố nội tại, năng lực của chính HTX là nhân tố quyết định. Điều này bao gồm nguồn nhân lực (đặc biệt là đội ngũ quản lý), nguồn vốn, đất đai, cơ sở vật chất và trình độ công nghệ. Vai trò của Liên minh HTX tỉnh Hà Giang trong việc tư vấn, hỗ trợ, đào tạo và bảo vệ quyền lợi cho các thành viên cũng là một nhân tố quan trọng, góp phần định hướng và thúc đẩy phong trào kinh tế tập thể phát triển đúng hướng và bền vững.

3.1. Tiềm năng từ tài nguyên và lợi thế du lịch đặc thù

Hà Giang sở hữu nguồn tài nguyên đa dạng với nhiều loại khoáng sản, diện tích rừng lớn và tiềm năng thủy điện. Đặc biệt, tỉnh có nhiều danh lam thắng cảnh độc đáo như Cao nguyên đá Đồng Văn, di sản văn hóa phong phú của 22 dân tộc anh em. Đây là lợi thế rất lớn để phát triển các HTX dịch vụ du lịch, HTX sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ, và HTX nông nghiệp gắn với du lịch sinh thái (sản xuất các sản phẩm đặc sản địa phương như chè Shan tuyết, mật ong bạc hà, dược liệu). Việc khai thác hiệu quả các tiềm năng này sẽ tạo ra hướng đi mới, mang lại giá trị gia tăng cao cho các mô hình hợp tác xã.

3.2. Tác động của cơ sở hạ tầng giao thông và đô thị hóa

Hệ thống giao thông của Hà Giang, dù đã được cải thiện, vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là giao thông nông thôn, liên xã, liên bản. Điều này ảnh hưởng lớn đến chi phí vận chuyển, lưu thông hàng hóa và khả năng kết nối thị trường của các HTX. Quá trình đô thị hóa diễn ra còn chậm, các đô thị có quy mô nhỏ, chủ yếu mang chức năng hành chính, chưa tạo ra động lực phát triển mạnh mẽ về thương mại và dịch vụ. Việc đầu tư, nâng cấp đồng bộ cơ sở hạ tầng là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy sự phát triển HTX ở Hà Giang, giúp các sản phẩm và dịch vụ của HTX dễ dàng tiếp cận các thị trường lớn hơn.

3.3. Vai trò của chính sách hỗ trợ và Liên minh HTX tỉnh

Các chính sách hỗ trợ HTX về đất đai, tín dụng, thuế, đào tạo và xúc tiến thương mại có ý nghĩa sống còn. Luận văn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thể chế hóa và triển khai hiệu quả các chính sách này tại địa phương. Cùng với đó, Liên minh HTX tỉnh Hà Giang cần phát huy mạnh mẽ hơn nữa vai trò của mình. Tổ chức này không chỉ là đại diện bảo vệ quyền lợi mà còn phải là cầu nối cung cấp thông tin, tư vấn pháp lý, hỗ trợ kỹ thuật, tổ chức đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực quản lý cho cán bộ HTX, và kết nối các HTX với doanh nghiệp và thị trường, tạo thành một hệ sinh thái hỗ trợ vững chắc.

IV. Top giải pháp đột phá nhằm phát triển HTX ở Hà Giang

Từ những phân tích về thực trạng và nguyên nhân, luận văn đã đề xuất một hệ thống các giải pháp phát triển HTX một cách toàn diện và đồng bộ, với tầm nhìn đến năm 2020. Các giải pháp này không chỉ tập trung tháo gỡ khó khăn trước mắt mà còn định hướng phát triển bền vững trong dài hạn cho khu vực kinh tế tập thể của tỉnh. Trọng tâm của các giải pháp là phải thay đổi căn bản về chất lượng hoạt động, thay vì chạy theo số lượng. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, sự nỗ lực của bản thân các HTX và xã viên. Các nhóm giải pháp chính bao gồm: hoàn thiện cơ chế chính sách hỗ trợ; tái cấu trúc các loại hình HTX theo hướng chuyên môn hóa và gắn với chuỗi giá trị; nâng cao năng lực quản trị và chất lượng nguồn nhân lực; tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ; và đẩy mạnh công tác tuyên truyền để thay đổi nhận thức về mô hình hợp tác xã kiểu mới. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp này được kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá, giúp việc phát triển HTX ở Hà Giang đi vào thực chất và hiệu quả, đóng góp tích cực vào sự phát triển chung của tỉnh.

4.1. Tái cấu trúc các loại hình HTX gắn với chuỗi giá trị

Một trong những giải pháp then chốt là phải tái cấu trúc lại các HTX hiện có. Các HTX yếu kém, hoạt động hình thức cần được củng cố hoặc giải thể dứt điểm. Khuyến khích thành lập các HTX mới dựa trên nhu cầu thực tế của xã viên và tiềm năng, lợi thế của từng địa phương. Đặc biệt, cần định hướng phát triển các loại hình HTX theo chuỗi giá trị sản phẩm chủ lực của tỉnh. Thay vì hoạt động manh mún, các HTX cần liên kết với nhau và với các doanh nghiệp để tổ chức sản xuất từ khâu cung ứng vật tư đầu vào, sản xuất, chế biến đến tiêu thụ sản phẩm. Mô hình này giúp nâng cao giá trị gia tăng, đảm bảo đầu ra ổn định và tăng thu nhập cho xã viên.

4.2. Nâng cao năng lực quản lý và đào tạo nguồn nhân lực

Con người là yếu tố quyết định. Cần xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên cho đội ngũ cán bộ quản lý HTX. Nội dung đào tạo cần tập trung vào các kỹ năng quản trị doanh nghiệp, marketing, quản lý tài chính, xây dựng kế hoạch kinh doanh và kiến thức pháp luật liên quan đến Luật Hợp tác xã. Đồng thời, cần có chính sách thu hút những người có trình độ, năng lực về làm việc tại các HTX. Công tác đào tạo, tập huấn kỹ thuật cho xã viên cũng phải được chú trọng để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

4.3. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ về vốn và xúc tiến thương mại

Nhà nước và chính quyền tỉnh cần hoàn thiện và triển khai hiệu quả các chính sách hỗ trợ cụ thể. Cần tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các HTX tiếp cận nguồn vốn ưu đãi từ Quỹ hỗ trợ phát triển HTX và các tổ chức tín dụng. Hỗ trợ HTX trong việc xây dựng thương hiệu, đăng ký nhãn hiệu hàng hóa, quảng bá sản phẩm và tìm kiếm thị trường tiêu thụ. Tổ chức các hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối HTX với các hệ thống phân phối, siêu thị và các doanh nghiệp xuất khẩu là một giải pháp phát triển HTX mang tính đột phá, giúp giải quyết bài toán đầu ra cho sản phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới kinh tế và hội nhập quốc tế, phát triển kinh tế tập thể với nòng cốt là hợp tác xã đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với an sinh xã hội và giảm nghèo bền vững. Tại tỉnh Hà Giang, giai đoạn 2006-2010 ghi nhận tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trên địa bàn (GDP) bình quân đạt 12,7%/năm, vượt trội so với mức trung bình 7,0% của cả nước. Dù vậy, cơ cấu kinh tế địa phương năm 2010 vẫn mang nặng tính nông nghiệp với tỷ trọng nông, lâm nghiệp chiếm 32,0% GDP, công nghiệp - xây dựng chiếm 29,0% và dịch vụ chiếm 39,0%, trong khi thu nhập bình quân đầu người mới đạt mức 7,5 triệu đồng/năm.

Thực tiễn chuyển đổi mô hình hợp tác xã từ cơ chế cũ sang cơ chế thị trường theo Luật Hợp tác xã năm 2003 và Luật Hợp tác xã năm 2012 bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Nhiều hợp tác xã tại Hà Giang vẫn hoạt động mang tính hình thức, năng lực tài chính và quản trị yếu kém, chưa phát huy được vai trò bà đỡ cho kinh tế hộ gia đình. Nghiên cứu này tập trung phân tích thực trạng phát triển các loại hình hợp tác xã trên địa bàn 10 huyện và 01 thành phố của tỉnh Hà Giang giai đoạn 2006-2013, trọng tâm là giai đoạn 2010-2013, đồng thời xây dựng hệ thống giải pháp phát triển bền vững tầm nhìn đến năm 2020.

Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc định hướng chuyển đổi tổ chức sản xuất cho khu vực nông thôn, hỗ trợ nâng cao đời sống cho 771,2 nghìn dân, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ lớn (dân tộc Mông chiếm 30,75%, dân tộc Tày chiếm 25,28%), góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo từ mức trên 20% xuống còn 15,8% và nâng cao hiệu quả hoạt động của toàn khu vực kinh tế tập thể biên giới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết kinh tế hợp tác hiện đại của Liên minh Hợp tác xã Quốc tế (ICA) và các trường phái kinh tế phát triển về kinh tế tập thể trong thời kỳ chuyển đổi. Trên bình diện quốc tế, phong trào hợp tác xã đã chứng minh sức sống bền bỉ với hơn 290.000 đơn vị tại châu Âu thu hút 140 triệu thành viên và mạng lưới ICA đại diện cho 224 tổ chức thành viên với hơn 850 triệu xã viên toàn cầu.

Khung lý thuyết của đề tài xoay quanh các khái niệm nền tảng:

• Kinh tế hợp tác: Hình thức liên kết tự nguyện giữa các chủ thể kinh tế tự chủ nhằm gia tăng sức mạnh thị trường và giảm thiểu rủi ro.
• Hợp tác xã theo Luật Hợp tác xã năm 2012: Tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập nhằm tương trợ lẫn nhau trong sản xuất kinh doanh và tạo việc làm.
• Bảy nguyên tắc hoạt động cốt lõi của ICA: Tự nguyện và mở rộng; quản trị dân chủ bởi xã viên; tham gia kinh tế của xã viên; tự chủ và độc lập; giáo dục, đào tạo và thông tin; hợp tác giữa các hợp tác xã; quan tâm đến cộng đồng.
• Tài sản chung không chia: Bộ phận tài sản tích lũy qua các năm thuộc sở hữu tập thể không thể phân chia khi thành viên rút vốn, là bảo chứng cho sự tồn tại và phát triển bền vững của tổ chức.
• Phân phối thu nhập theo mức độ sử dụng dịch vụ: Nguyên tắc phản ánh đúng bản chất phụng sự thành viên thay vì thuần túy phân phối theo tỷ lệ vốn góp của doanh nghiệp thương mại thông thường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn 2006-2013. Nguồn dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ các báo cáo thống kê chính thức của Tổng cục Thống kê, Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, Liên minh Hợp tác xã tỉnh Hà Giang và các sở, ban ngành địa phương. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa bằng bảng hỏi điều tra tại 11 đơn vị hành chính cấp huyện thuộc tỉnh Hà Giang.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 120 phiếu điều tra hợp lệ thu thập từ cán bộ quản lý hợp tác xã, thành viên và người lao động trực tiếp. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng dựa trên 3 vùng sinh thái tự nhiên: vùng cao phía Bắc (đặc trưng núi đá vôi), vùng cao phía Tây (vòm nâng sông Chảy) và vùng núi thấp, kết hợp phân bổ đều qua các loại hình sản xuất: nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, xây dựng và thương mại dịch vụ.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, thống kê kinh tế kết hợp ma trận SWOT có sự tham gia là nhằm định lượng hóa chính xác các chỉ tiêu tài chính như doanh thu, lợi nhuận, vốn điều lệ, đồng thời đánh giá toàn diện những điểm mạnh, điểm yếu nội tại và cơ hội, thách thức ngoại cảnh của các mô hình kinh tế tập thể tại địa bàn miền núi.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô số lượng hợp tác xã có sự tăng trưởng nhưng phân bổ không đồng đều và có sự phân hóa mạnh mẽ theo vùng địa lý. Các hợp tác xã hoạt động tương đối sôi động ở khu vực vùng núi thấp như thành phố Hà Giang, huyện Bắc Quang và Vị Xuyên, nơi có hệ thống giao thông Quốc lộ 2 thuận tiện. Ngược lại, tại 4 huyện vùng cao núi đá phía Bắc (Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc), số lượng hợp tác xã chỉ chiếm chưa đầy 25% tổng số đơn vị toàn tỉnh do địa hình hiểm trở với 90% diện tích là đá vôi.

Thứ hai, việc chuyển đổi mô hình quản trị theo Luật Hợp tác xã năm 2012 còn mang nặng tính hình thức. Khoảng 65% thành viên tham gia hợp tác xã nông nghiệp chưa thực hiện góp vốn mới hoặc chưa hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ pháp lý, duy trì tâm lý trông chờ vào hỗ trợ của Nhà nước. Vốn điều lệ bình quân trên mỗi đơn vị còn ở mức rất thấp, nhiều hợp tác xã chỉ đăng ký vốn trên giấy tờ nhưng tỷ lệ vốn góp thực tế chưa đạt 50% mức đăng ký.

Thứ ba, hiệu quả sản xuất kinh doanh và năng lực tài chính còn hạn chế. Đa số các hợp tác xã nông nghiệp chỉ thực hiện các dịch vụ đầu vào đơn giản như cung ứng giống, vật tư phân bón mà chưa tham gia sâu vào chuỗi chế biến và tiêu thụ sản phẩm đầu ra. Tỷ suất lợi nhuận trên vốn và trên doanh thu của nhóm hợp tác xã nông nghiệp chỉ dao động ở mức 3% - 5%, thấp hơn nhiều so với nhóm hợp tác xã xây dựng và tiểu thủ công nghiệp (đạt mức 8% - 12%).

Thứ tư, chất lượng nguồn nhân lực quản lý chưa đáp ứng yêu cầu kinh tế thị trường. Tỷ lệ cán bộ quản trị hợp tác xã có trình độ đại học, cao đẳng chỉ chiếm khoảng 15%, đa phần điều hành dựa trên kinh nghiệm truyền thống. Dù tỷ lệ lao động qua đào tạo toàn tỉnh tăng từ 14% năm 2005 lên 30% năm 2013, nhưng lực lượng lao động kỹ thuật chất lượng cao công tác tại các hợp tác xã vẫn chiếm tỷ trọng rất nhỏ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ rào cản tự nhiên và trình độ phát triển kinh tế - xã hội nội tại. Địa hình chia cắt mạnh với 1.704 km đường huyện (trong đó 1.100 km là đường đất) và 3.197 km đường liên thôn cấp thấp khiến chi phí vận chuyển hàng hóa bị đội lên rất cao, gây cản trở lưu thông sản phẩm. Mức thu nhập bình quân đầu người năm 2010 mới đạt 7,5 triệu đồng đã hạn chế khả năng huy động nguồn vốn nhàn rỗi từ xã viên.

So với các nghiên cứu tại vùng Đồng bằng sông Hồng, hợp tác xã tại Hà Giang chịu tác động nặng nề hơn bởi tính chất phân tán của dân cư nông thôn (mật độ dân số bình quân chỉ 97 người/km2, tại Bắc Mê chỉ đạt 49 người/km2). Tuy nhiên, địa phương lại sở hữu tiềm năng độc nhất về kinh tế biên mậu với 274 km đường biên giới giáp Trung Quốc, Cửa khẩu Quốc tế Thanh Thủy và Công viên Địa chất Toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn.

Các dữ liệu nghiên cứu khi được tổng hợp qua bảng phân tích cơ cấu tài chính và biểu đồ so sánh doanh thu từng lĩnh vực đã phản ánh rõ: nhóm hợp tác xã gắn liền với dịch vụ du lịch, chế biến dược liệu và thương mại cửa khẩu đạt tốc độ tăng trưởng nhanh hơn 1,5 lần so với nhóm hợp tác xã thuần nông truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm đẩy mạnh phát triển các loại hình hợp tác xã trên địa bàn tỉnh Hà Giang giai đoạn 2015-2020, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá:

• Tái cơ cấu tổ chức và đẩy nhanh chuyển đổi toàn diện theo Luật Hợp tác xã năm 2012: Ủy ban nhân dân tỉnh cùng Liên minh Hợp tác xã tỉnh chỉ đạo xử lý dứt điểm các hợp tác xã ngừng hoạt động hoặc tồn tại hình thức; phấn đấu đến hết năm 2016 hoàn thành 100% việc chuyển đổi hoạt động theo đúng 7 nguyên tắc ICA, nâng tỷ lệ vốn góp thực tế của thành viên đạt trên 80% vốn điều lệ đã đăng ký.
• Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quản trị và kỹ thuật: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp Sở Nội vụ triển khai đề án đào tạo cán bộ quản lý hợp tác xã giai đoạn 2015-2020. Mục tiêu đến năm 2020 có 100% cán bộ chủ chốt (Chủ tịch Hội đồng quản trị, Giám đốc) được bồi dưỡng kiến thức quản trị kinh doanh, nâng tỷ lệ cán bộ có trình độ chuyên môn từ trung cấp trở lên đạt trên 60%.
• Hoàn thiện chính sách hỗ trợ tiếp cận đất đai, khoa học công nghệ và tín dụng ưu đãi: Ngân hàng Nhà nước chi nhánh tỉnh và Quỹ hỗ trợ phát triển hợp tác xã cần mở rộng hạn mức cho vay không cần thế chấp tài sản gắn liền với dự án khả thi; phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng vốn vay ưu đãi cho khu vực kinh tế tập thể 15%/năm, tạo điều kiện cho ít nhất 70% hợp tác xã tiếp cận được nguồn vốn tín dụng chính thức vào năm 2020.
• Phát triển mô hình liên kết chuỗi giá trị gắn với thế mạnh đặc thù địa phương: Sở Công Thương chủ trì phối hợp xây dựng 20 mô hình hợp tác xã kiểu mới gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ các sản phẩm chủ lực (chè Shan tuyết, mật ong bạc hà, cam sành, dược liệu quý), tận dụng tuyến giao thông Quốc lộ 2 và cửa khẩu Thanh Thủy để xuất khẩu, hướng tới mục tiêu tăng doanh thu bình quân mỗi hợp tác xã trên 12%/năm trong giai đoạn 2016-2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương tại tỉnh Hà Giang: Nghiên cứu cung cấp bức tranh thực trạng toàn diện và căn cứ thực chứng để Ủy ban nhân dân tỉnh, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn xây dựng quy hoạch kinh tế tập thể, cụ thể hóa các mục tiêu của Nghị quyết 37-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ.
• Ban quản trị và Giám đốc điều hành các hợp tác xã: Tài liệu mang lại góc nhìn quản trị thiết thực, hướng dẫn phương thức chuyển đổi mô hình tổ chức, xây dựng điều lệ minh bạch, hạch toán kế toán chuẩn mực và cách thức phân phối lợi nhuận theo mức độ sử dụng dịch vụ nhằm thu hút sự gắn kết của thành viên.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế nông nghiệp: Đề tài là nguồn tư liệu học thuật giá trị, cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh và hệ thống phương pháp phân tích thực nghiệm tại địa bàn kinh tế vùng biên có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao.
• Các tổ chức phi chính phủ và hiệp hội phát triển cộng đồng: Luận văn cung cấp các chỉ số thực tế về đời sống nông thôn, cơ cấu lao động (81,96% lao động làm nông nghiệp) và tập quán sản xuất của người dân vùng cao, hỗ trợ đắc lực cho việc thiết kế các dự án viện trợ sinh kế và giảm nghèo bền vững.

Câu hỏi thường gặp

• Đâu là điểm khác biệt bản chất giữa hợp tác xã theo Luật năm 2012 và hợp tác xã kiểu cũ tại Hà Giang? Hợp tác xã kiểu mới hoạt động như một tổ chức kinh tế tự chủ do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập, phục vụ trực tiếp lợi ích kinh tế của thành viên. Thu nhập được phân phối chủ yếu theo mức độ sử dụng dịch vụ thay vì chia theo tỷ lệ vốn góp như doanh nghiệp tư nhân hay cơ chế phân phối bình quân mang tính bao cấp thời kỳ cũ.

• Tại sao các hợp tác xã nông nghiệp tại Hà Giang gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận vốn vay ngân hàng? Phần lớn hợp tác xã có quy mô vốn thực góp thấp, trụ sở và nhà xưởng chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất để làm tài sản thế chấp. Hơn nữa, chế độ ghi chép sổ sách kế toán chưa minh bạch, báo cáo tài chính thiếu kiểm toán độc lập khiến các tổ chức tín dụng đánh giá mức độ rủi ro tín dụng ở mức cao.

• Yếu tố địa hình ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển của các loại hình hợp tác xã tại Hà Giang? Địa hình vùng cao hiểm trở với 90% diện tích vùng phía Bắc là núi đá karst khiến việc canh tác tập trung quy mô lớn gặp trở ngại. Hệ thống giao thông với 1.100 km đường huyện bằng đường đất làm tăng chi phí vận chuyển vật tư đầu vào và nông sản đầu ra, dẫn đến sức cạnh tranh của sản phẩm hợp tác xã bị suy giảm.

• Lợi thế kinh tế biên mậu đóng vai trò gì đối với định hướng phát triển hợp tác xã tại địa phương? Tỉnh sở hữu 274 km đường biên giới và Cửa khẩu Quốc tế Thanh Thủy nối liền tỉnh Vân Nam (Trung Quốc). Đây là cửa ngõ giao thương chiến lược giúp các hợp tác xã thương mại, vận tải và chế biến nông sản xuất khẩu mở rộng thị trường tiêu thụ hàng hóa sang thị trường quốc tế có dung lượng lớn.

• Mục tiêu cụ thể về nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho khu vực kinh tế tập thể đến năm 2020 là gì? Đến năm 2020, tỉnh đặt mục tiêu nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo lên trên 50%, 100% cán bộ quản lý hợp tác xã được bồi dưỡng kiến thức quản lý kinh tế và pháp luật hợp tác xã, trong đó trên 60% cán bộ điều hành đạt trình độ chuyên môn từ trung cấp trở lên.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về phát triển các loại hình hợp tác xã trong nền kinh tế thị trường, khẳng định vai trò cốt lõi của nguyên tắc quản trị dân chủ và liên kết tự nguyện.
• Công trình đánh giá chi tiết thực trạng phát triển kinh tế tập thể tại 11 huyện, thành phố thuộc tỉnh Hà Giang giai đoạn 2006-2013, nhận diện rõ những bước chuyển mình tích cực về số lượng nhưng còn nhiều điểm nghẽn về chất lượng vận hành.
• Nghiên cứu chỉ ra những rào cản mang tính cốt lõi về trình độ cán bộ quản lý (chỉ 15% đạt trình độ cao đẳng, đại học), năng lực vốn thực góp hạn chế và hạ tầng giao thông cách trở tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Tác giả đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược gắn với tái cơ cấu tổ chức, hoàn thiện chính sách tín dụng, đào tạo nguồn nhân lực và xây dựng chuỗi giá trị nông sản gắn với kinh tế cửa khẩu.
• Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị ứng dụng cao cho các cơ quan hoạch định chính sách, ban điều hành hợp tác xã và các nhà nghiên cứu kinh tế phát triển trong việc thúc đẩy kinh tế tập thể tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về hợp tác xã 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 2. Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3. Thực trạng phát triển hợp tác xã tại tỉnh Hà Giang Chƣơng 4.

Phƣơng hƣớng và một số giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh hoạt động của hợp tác xã trên địa bàn tỉnh Hà Giang tầm nhìn đến năm 2020 Kết luận 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HỢP TÁC XÃ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Kinh tế hợp tác và hợp tác xã ra đời nhƣ một tất yếu khách quan trong tiến trình phát triển của nền kinh tế và có một lịch sử phát triển lâu đời, thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các học giả, các cơ quan nghiên cứu, giới lãnh đạo các nƣớc cũng nhƣ các tổ chức quốc tế. Có khá nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc bàn về những khía cạnh khác nhau của kinh tế hợp tác và hợp tác xã. Dƣới đây là một số công trình nghiên cứu tiêu biểu mà ngƣời viết có thể tiếp cận đƣợc: Về các công trình của nƣớc ngoài: - Marvin A.Scharrs (1980), Cooperatives, Principles and Practices, 4th ed., University of Wisconsin-Madison.

Công trình đƣợc đánh giá là tài liệu tham khảo hữu ích về HTX cho các đối tƣợng nhƣ các nhà lãnh đạo, các nhà kinh tế phát triển, các học viên sinh viên chuyên sâu về HTX, và cả chính các thành viên HTX không chỉ tại Mỹ mà còn trên toàn thế giới. Tác giả đã phân tích và làm rõ bản chất của HTX, lịch sử, xu hƣớng phát triển của HTX trên thế giới và tại Mỹ, phân loại HTX, vai trò, nghĩa vụ của HTX, những lợi ích và hạn chế của HTX. Tác giả nhấn mạnh, mặc dù HTX có một lịch sử phát triển nổi bật, nhƣng mô hình HTX không phải là là kiểu cấu trúc tốt nhất cho mọi công việc (dự án) kinh doanh. Do vậy, việc lựa chọn cấu trúc kinh doanh phù hợp nhất là một quyết định có tính chiến lƣợc quan trọng đối với chủ doanh nghiệp.

- UNDESA and ICA (2009), Background Paper on Cooperatives, báo cáo của nhóm chuyên gia của Liên Hợp Quốc và Liên minh Hợp tác xã quốc tế đã đánh giá cao đóng góp của HTX đối với sự phát triển kinh tế-xã hội, đặc biệt là đối với xóa đói giảm nghèo, tạo việc làm và an ninh, nhấn mạnh đến vai trò của các HTX nông nghiệp và tài chính trong bối cảnh khủng hoảng lƣơng thực và tài chính hiện hành. Các chuyên gia cũng chia sẻ về các kinh nghiệm quốc gia và khu vực trong việc củng cố HTX và xác định những biện pháp chính sách để nâng cao và đẩy mạnh tác động của các HTX đối với phát triển kinh tế-xã hội 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Birchall, Johnston (2004),Cooperatives and the Millenium Development Goals, ILO, Geneva. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã đƣa ra một luận điểm quan trọng rằng tiếng tăm trong quá khứ về cái gọi là HTX đƣợc hình thành và kiểm soát bởi nhà nƣớc mà đã không thể dẫn đến sự phát triển kinh tế-xã hội không phải là một phần di sản của HTX bởi chúng không phải là HTX thực sự, theo đúng nghĩa. Do đó, việc làm rõ HTX thực sự là gì và chúng có năng lực nhƣ thế nào là vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt.

Trong tác phẩm của mình Johnston nêu bật những thành tựu của HTX ở các nƣớc phát triển và đang phát triển. Ông đã chỉ rõ xét cả về lý luận và thực tiễn HTX là các doanh nghiệp phát đạt và đóng góp quan trọng cho công cuộc xóa đói giảm nghèo, khuyến khích bình đẳng giới, cung cấp dịch vụ y tế, đấu tranh với dịch bệnh HIV/AIDs, đảm bảo sự bền vững về môi trƣờng, làm việc thông qua quan hệ đối tác với nhiều bên liên quan. - Edgar Parnell (1992), A New Look at Cooperatives and Their Role in Developing Countries, Small Enterprise Development, Volume 13, No1.Theo tác giả, HTX đƣợc lựa chọn trong nhiều tình huống: ở các nƣớc XHCN nhƣ là một giai đoạn phát triển hƣớng tới một nền kinh tế ít tập trung hơn và ở Mỹ nhƣ là đối trọng với hệ thống kinh tế thị trƣờng thiên về CNTB. HTX đƣợc nhiều ngƣời ủng hộ nhƣng cũng có không ít ngƣời phản đối và có nhiều ví dụ thành công cũng nhƣ thất bại hỗ trợ cho quan điểm mỗi bên.

Bài báo cho rằng HTX là những DN “đặt con ngƣời là trung tâm” là lựa chọn thay thế cho các DN mà mục tiêu ƣu tiên hàng đầu là kiếm lợi nhuận từ vốn sở hữu. Bài báo đã làm rõ bản chất, sự khác biệt của HTX, và chỉ ra một số cạm bẫy mà HTX cần phải tránh để thành công. - Birchall Johnston and Lou Hammond Ketilson (2009), Resilience of the Cooperative Business Model in Time of Crisis, ILO, Geneva. Các tác giả nhận định, cuộc khủng hoảng tài chính và kéo theo nó là cuộckhủng hoảng kinh tế toàn cầu đã có những tác động tiêu cực tới đa số các DN.

Tuy nhiên, các DN hợp tác trên thế giới đang cho thấy khả năng chống đỡ kiên cƣờng của chúng đối với khủng hoảng. Các HTX tài chính cho thấy chúng vẫn hoàn toàn khỏe mạnh, các HTX tiêu thụ thì vẫn báo cáo gia tăng doanh thu, các HTX lao động vẫn cho thấy có sự tăng trƣởng do nhiều ngƣời lựa chọn HTX nhƣ là hình thức DN đáp ứng thực tiễn kinh tế mới. Câu hỏi đặt ra là tại sao DN hợp tác lại kiên cƣờng nhƣ vậy? Công trình nghiên cứu cung cấp bằng chứng lịch sử và bằng chứng thực tiễn hiện tại chứng minh rằng mô hình DN hợp tác 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] sống sót đƣợc trong khủng hoảng, nhƣng điều quan trọng hơn nó là mô hình DN bền vững có thể trụ vững trong khủng hoảng đồng thời duy trì sinh kế của các cộng đồng nơi nó hoạt động. Các tác giả đã đƣa ra khuyến nghị về các cách thức mà ILO có thể tăng cƣờng hoạt động của nó trong việc thúc đẩy các hợp tác xã nhƣ một phƣơng tiện để giải quyết cuộc khủng hoảng hiện tại và ngăn ngừa khủng hoảng tƣơng lai.

Sexton and Julie Iskow (1993), What Do We Know About the Economic Efficiency of Cooperatives: An Evaluative Survey, Journal of Agricultural Cooperation. Bài báo phân tích vấn đề hiệu quả kinh tế của HTX và đánh giá những tuyên bố có tính mâu thuẫn liên quan đến vấn đề. Các tác giả đƣa ra những quan niệm về hiệu quả kinh tế phù hợp với chủ đề thảo luận và liên hệ những quan niệm này với lý thuyết về HTX để rút ra giả thuyết về hiệu quả của HTX. Trên nền khái niệm này, các nghiên cứu về hiệu quả của HTX đã đƣợc hai tác giả xem xét, so sánh và phê phán.

Kết luận của bài báo là mặc dù có khá nhiều công trình nghiên cứu về hiệu quả của HTX nhƣng bằng chứng về hiệu quả kinh tế của HTX còn khá hạn chế và không ủng hộ cho quan điểm phổ biến cho rằng HTX là kém hiệu quả so với các hãng sở hữu bởi các nhà đầu tƣ. Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu về HTX nhƣ: USAID and CLARITY (2006), Enabling Cooperative Development-Principles for Legal Reform […]; Taimni, Krishan K. (2001), Cooperatives in Asia: from Reform to Reconstruction, ILO Geneva; Jennifer D. Masicat, Batangas Heavy Fabrication Yard Multi-Purpose Cooperative: Basis for Business Operation, Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, No 4 August 2014, … Về các công trình nghiên cứu trong nƣớc: Tại Việt Nam, HTX cũng là chủ đề đƣợc nhiều cơ quan khoa học, nhiều nhà nghiên cứu xem xét dƣới nhiều góc độ, phạm vi và mức độ khác nhau.

Có thể nêu một số công trình tiêu biểu nhƣ: - Lƣơng Xuân Quỳ, Nguyễn Thế Nhã (1999) “Đổi mới tổ chức và quản lý HTX trong nông nghiệp nông thôn”, Nxb Nông nghiệp. Các tác giả đã khái quát toàn bộ quá trình phát triển của các hình thức tổ chức, quản lý các HTX trong nông thôn Việt Nam từ trƣớc đến khi chuyển sang kinh tế thị trƣờng và phân tích thực trạng mô hình tổ chức quản lý các HTX ở một số địa phƣơng tiêu biểu. Trên cơ sở đó phác họa một số 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phƣơng hƣớng và giải pháp chủ yếu để xây dựng mô hình tổ chức có hiệu quả cho các loại hình HTX. - Nguyễn Văn Bình, Chu Tiến Quang, Lƣu Văn Sùng (2001) “Kinh tế hợp tác, hợp tác xã ở Việt Nam- Thực trạng và định hướng phát triển”, Nxb Nông nghiệp.

Các tác giả đã hệ thống hóa quá trình hình thành, phát triển các lọai hình kinh tế hợp tác, hợp tác xã trên thế giới và ở Việt Nam với những thành công và tồn tại, từ đó nêu lên định hƣớng phát triển phù hợp đƣờng lối đổi mới của Đảng và Nhà nƣớc ta. - Phạm Thị Cần, Vũ Văn Phúc, Nguyễn Văn Kỷ (2003) “Kinh tế hợp tác trong nông nghiệp nước ta hiện nay”, Nxb Chính trị quốc gia. Các tác giả tập trung trình bày những vấn đề lý luận và thực tiễn về kinh tế hợp tác, HTX; sự cần thiết khách quan phải lựa chọn các mô hình kinh tế hợp tác, HTX phù hợp với đặc điểm, điều kiện nông nghiệp, nông thôn nƣớc ta, đề xuất những giải pháp phát triển các mô hình kinh tế hợp tác, HTX trong nông nghiệp, nông thôn Việt Nam hiện nay. - Hồ Văn Vĩnh (2005): “Phát triển hợp tác xã nông nghiệp trong thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nƣớc ta”, Tạp chí Cộng sản, số 8-2005.

Ở bài viết này, tác giả bàn đến những cách thức chuyển đổi HTXNN kiểu cũ sang HTXNN kiểu mới trên cơ sở quán triệt đƣờng lối đổi mới HTXNN của Đảng. Tác giả cũng đã nêu lên mối quan hệ tác động qua lại giữa HTXNN và CNH, HĐH, đồng thời nêu ra những nguyên nhân của sự khó khăn khi phát triển HTXNN trong thời kì mới và những giải pháp để tháo gỡ khó khăn này. - Chu Tiến Quang, Lê Xuân Quỳnh (2004) “Tiếp tục đổi mới và phát triển kinh tế hợp tác và hợp tác xã ở Việt Nam”, CIEM. Các tác giả đã khẳng định kể từ khi Luật HTX ra đời (3/1996) và chính thức có hiệu lực từ 1/1/1997 khu vực kinh tế hợp tác và HTX ở nƣớc ta đã thay đổi cơ bản cả về lƣợng và chất.

Số lƣợng các đơn vị HTX tuy tăng không nhiều, nhƣng đã từng bƣớc đƣợc củng cố về chất, lấy lại uy tín và vai trò đối với ngƣời lao động, trên cơ sở đó phát triển và ngày càng thu hút các đối tƣợng khác nhau tham gia, không chỉ là ngƣời lao động nhƣ những năm trƣớc khi có luật.