CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG TÍN DỤNG TẠI NHCSXH 1.1 Tổng quan về NHCSXH 1.1 Khái niệm, đặc điểm và vai trò về NHCSXH NHCSXH, trước đây được biết đến với tên gọi NH Người nghèo (NHNg), đã trải qua một hành trình 15 năm thực hiện đường lối đổi mới trong công tác xoá đói giảm nghèo và đã đạt được những thành công ban đầu. Tuy nhiên, thực tế đã chứng minh rằng để giải quyết vấn đề xóa đói giảm nghèo một cách lâu dài và bền vững, cần phải áp dụng những giải pháp toàn diện và đồng bộ. Kinh nghiệm từ hoạt động của NHNg đã chỉ ra rằng mô hình NHNg, khi được đặt trong cơ cấu của NH Nông nghiệp và phát triển nông thôn, đã gặp nhiều hạn chế và trở ngại. Điều này đã gây trở ngại cho quá trình chuyển đổi của NH Nông nghiệp và phát triển nông thôn sang hình thức hạch toán kinh doanh.
Ngày 4/10/2002, Nhà nước đã thực hiện việc thành lập và khai trương NHCSXH. Điều này được thể hiện qua Nghị định số 78/2002/NĐ-CP do Chính phủ ban hành về tín dụng đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác. Cùng ngày đó, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 131/2002/QĐ-TTg về việc thành lập NHCSXH, dựa trên việc tổ chức lại NHNg trước đây. Logo của NHCSXH được thiết kế dựa trên logo của NHNg, nhưng đã được điều chỉnh để phù hợp với tên gọi của NHCSXH.
Logo này bao gồm hình búp sen cách điệu được tạo từ hai bàn tay đan nhau, tạo thành hình hai chữ N (viết tắt của "Người nghèo") và tạo thành ba khối chéo trên đỉnh, tượng trưng cho ba miền Bắc, Trung và Nam của Việt Nam. Phía dưới logo, có dòng chữ "VBSP" tạo thành một đài hoa như một bệ đỡ vững chắc, thể hiện tinh thần phục vụ người nghèo và cam kết của NHCSXH. 5 Vào ngày 22/01/2003, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 16/2003/QĐ TTg ban hành Điều lệ về tổ chức và hoạt động của NHCSXH. Điều lệ này quy định các quyền và nhiệm vụ, cấu trúc tổ chức và quy trình hoạt động của NHCSXH.
Sau đó, vào ngày 11/3/2003 đã diễn ra lễ khai trương chính thức của NHCSXH, đánh dấu sự khởi đầu hoạt động của NH trong lĩnh vực tín dụng cho các hộ nghèo và các đối tượng chính sách khác. Trong cùng tháng 3, tại các địa phương khác nhau, các chi nhánh của NHCSXH đã cùng khai trương và bắt đầu hoạt động. Theo Điều 2 Điều lệ ban hành kèm theo Quyết định số 16/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng chính phủ ngày 22 tháng 01 năm 2003 về việc phê duyệt điều lệ về tổ chức và hoạt động của NHCSXH, thông tin cơ bản về NHCSXH như sau: - Tên Tiếng Việt: NH Chính sách xã hội (Viết tắt là: NHCSXH) - Tên giao dịch quốc tế: Vietnam bank for Social Policies (Viết tắt là: VBSP) - Hội sở chính đặt tại Thủ đô Hà Nội. - Vốn điều lệ thực góp là 5.
- Có con dấu; có tài khoản mở tại NH Nhà nước, Kho bạc Nhà nước và các NH trong nước và ngoài nước. - Có bảng cân đối tài chính, các quỹ theo quy định của pháp luật. 6 NHCSXH theo mô hình tổ chức 03 cấp: Tại Trung ương có Hội sở, Chi nhánh NHCSXH cấp tỉnh. Còn tại cấp huyện có Phòng giao dịch NHCSXH cấp huyện.
Mỗi cấp tổ chức đều có bộ máy quản trị và bộ máy điều hành tác nghiệp riêng biệt. NHCSXH là có vai trò đặc biệt và khác biệt so với NH khác. NHCSXH là nơi trung gian giúp chính phủ cung cấp vốn ưu đãi tới các đối tượng chính sách, góp phần giảm nghèo và phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số, ổn định an sinh xã hội, hướng đến cung cấp dịch vụ tài chính toàn diện cho người nghèo và các đối tượng chính sách.2 So sánh NHCSXH với Ngân hàng thương mại NHCSXH là NH đặc thù trực thuộc Chính phủ và có nhiều điểm khác biệt so với NH thương mại. Những điểm khác biệt chủ yếu là: Nguồn vốn của NHCSXH chủ yếu từ ngân sách nhà nước.
Do tính chất cho vay của NHCSXH có lợi nhuận thấp, rủi ro cao nên NH cần huy động vốn từ nguồn lãi suất thấp, thời gian dài. NH được đảm bảo khả năng thanh toán bởi Chính phủ với các nguồn vốn huy động. Mục tiêu hoạt động của NHCSXH và NH thương mại cũng khác nhau. Với NH thương mại thì mục tiêu chính là lợi nhuận.
Tuy nhiên với NHCSXH thì mục tiêu chính là cung cấp lãi suất ưu đãi cho các đối tượng chính sách, các hộ nghèo để phát triển sản xuất, xóa đói giảm nghèo, an sinh xã hội,… NH thương mại phải tuân thủ tỷ lệ dự trữ bắt buộc tại NH Nhà nước nhằm đảm bảo khả năng thanh toán và điều tiết chính sách tiền tệ. Tuy nhiên, đối với NHCSXH, khả năng thanh toán được đảm bảo bởi Nhà nước, do đó, NHCSXH không cần thực hiện dự trữ bắt buộc. Tỷ lệ dự trữ bắt buộc của NHCSXH là 0%. Mức cho vay và lãi suất của NH thương mại phụ thuộc vào lãi suất điều hành của NH nhà nước, từ đó điều chỉnh lãi suất cho vay và huy động phù hợp với chính sách và mục tiêu của từng NH.
Đối với NHCSXH, mức cho vay và lãi suất cho vay của NHCSXH do Chính phủ quy định, phụ thuộc vào từng thời kỳ. 7 Ngoài ra NHCSXH không phải tham gia bảo hiểm tiền gửi, miễn các khoản nộp ngân sách.2 Hoạt động tín dụng tại NHCSXH 1.1 Khái niệm và đặc điểm về hoạt động tín dụng tại NHCSXH 1.1 Khái niệm về hoạt động tín dụng tại NHCSXH HĐTD tại NHCSXH hay còn được biết đến là tín dụng chính sách xã hội là việc Nhà nước tổ chức huy động các nguồn lực tài chính để thực hiện cho vay đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác nhằm mục tiêu tạo công ăn việc làm, nâng cao chất lượng cuộc sống, hạn chế tình trạng đối nghèo. Lĩnh vực tài trợ chủ yếu để phục vụ sản xuất, kinh doanh góp phần thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về xóa đói giảm nghèo, ổn định xã hội. Vì đây là một loại hình tín dụng mang tính chất chính sách nên Nhà nước có chính sách ưu đãi đối với người vay về cơ chế cho vay, quy trình xử lý rủi ro, lãi suất, điều kiện, thủ tục vay vốn, kỳ hạn trả nợ, mục đích vay….2 Đặc điểm về hoạt động tín dụng tại NHCSXH Mục tiêu an sinh xã hội, xóa đói giảm nghèo là mục tiêu quan trọng nhất của HĐTD chính sách thay vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận của các tổ chức tín dụng thông thường.
Đối tượng vay vốn tín dụng chính sách thường là hộ nghèo và các đối tượng được hưởng chính sách khác theo quy định của Chính phủ từng thời kỳ. Nguồn vốn huy động của NHCSXH thường có nguồn gốc từ Ngân sách Nhà nước. Đối tượng đi vay được nhiều ưu đãi về lãi suất, thủ tục hồ sơ đơn giản, điều kiện vay vốn ( đa số các chương trình cho vay không phải thế chấp tài sản) mà chỉ cần đáp ứng điều kiện theo quy định của NHCSXH.2 Vai trò của hoạt động tín dụng tại NHCSXH HĐTD tại NHCSXH là hoạt động mang tính cộng đồng cao đem lại nhiều lợi ích thực tế, cấp thiết cho người vay, công tác xóa đói giảm nghèo tại địa phương và sự phát triển kinh tế - xã hội của nước nhà, cụ thể như sau: Đối với người đi vay: Đa số KH vay vốn tại NHCSXH đều có hoàn cảnh, kinh tế khó khăn vì vậy khi được tiếp cận nguồn vốn giá rẻ, cùng với điều kiện nới lỏng từ chủ trương và chính sách của Nhà nước, điều này có vai trò quan trọng tới đời sống của KH. Việc được vay vốn để phục vụ SXKD, học tập đã góp phần lớn trong việc thay đổi thu nhập của người đi vay.
Đối với Tỉnh/thành phố: HĐTD của NHCSXH giúp triển khai được nguồn vốn Nhà nước về lĩnh vực an sinh xã hội, xóa đói giảm nghèo và trở thành định chế tài chính của Đảng và Nhà nước trong công cuộc giảm nghèo, kích thích hộ nghèo, hộ cận nghèo, đối tượng chính sách khác vươn lên từ đó góp phần gia tăng sản lượng của địa phương, giảm áp lực chi sách địa phương. HĐTD chính sách xã hội cũng góp phần giảm các tệ nạn cho vay nặng lãi, cải thiện tài chính cho khu vược nông thôn nhất là vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đối với sự phát triển của đất nước: Việc triển khai hoạt động cho vay hướng tới đối tượng chính sách góp phần đạt được kết quả trong quá trình xóa bỏ khoảng cách giàu nghèo, hướng tới một xã hội công bằng, dân chủ văn minh. Góp phần xây dựng khối đoàn kết nhân dân, gia tăng niềm tin của dân với Nhà nước.3 Phân loại các hoạt động tín dụng tại NHCSXH Để thực hiện mục tiêu thúc đẩy kinh tế phát triển đặc biệt chú trọng vào đối tượng có thu nhập thấp, nhóm người yếu thế trong xã hội và các nhóm dân tộc thiểu số.
NHCSXH triển khai nhiều HĐTD, tiêu biểu nhất có thể kể đến như: - Hỗ trợ cho vay hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ mới thoát nghèo. - Cho vay học phí với học sinh sinh viên - Cho vay xuất khẩu lao động, giải quyết việc làm 9 - Cho vay hộ SXKD vùng khó khăn - Cho vay nhà ở xã hội Tùy vào mỗi chương trình cho vay khác nhau mà đối tượng vay vốn, mức cho vay, lãi suất áp dụng sẽ khác nhau, tuy nhiên điểm chung của các chương trình sẽ có lãi suất ưu đãi, mức cho vay nhỏ và điều kiện vay vốn dễ dàng tiếp cận.3 Phát triển hoạt động tín dụng tại NHCSXH 1.1 Quan điểm phát triển hoạt động tín dụng tại NHCSXH Phát triển là phạm trù triết học dùng để khái quát quá trình vận động từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn, từ chất cũ đến chất mới ở trình độ cao hơn của tự nhiên, xã hội và tư duy. Áp dụng khái niệm phát triển trong triết học, ta có thể khái quát được quan điểm phát triển HĐTD là mở rộng quy mô, hoàn hiện hơn HĐTD, nâng cao chất lượng và trình độ. Phát triển HĐTD tại NHCXH là cần thiết trong nền kinh tế hiện nay.
Phát triển HĐTD tại NHCXH được chú trọng về chiều rộng và chiều sâu giúp NH có nền tảng để phát triển toàn diện, đóng góp cho nền kinh tế nước ta. Về phát triển chiều rộng, NHCSXH tăng cường mở rộng về mặt quy mô và số lượng trong hoạt động nguồn vốn và HĐTD.