CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG LOGISTICS NGƯỢC TRONG CHUỖI CUNG ỨNG SẢN PHẨM NHỰA TẠI VIỆT NAM 1. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG LOGISTICS NGƯỢC 1. Khái quát về hoạt động logistics ngược Giữa thế kỷ XX, nghiên cứu của Lambert (1981) là một trong những mô tả sớm nhất về logistics ngược đã chú ý tới hoạt động, đối tượng di chuyển không đúng theo quy luật của phần lớn các hàng hóa khác, cụ thể như sau: “Logistics ngược là sự di chuyển không đúng theo đường thuận chiều, bởi phần lớn các lô hàng đều được di chuyển theo cùng một hướng”. Năm 1989, Murphy nhấn mạnh hơn vào sự di chuyển của dòng logistics ngược với quan điểm: “Logistics ngược là di chuyển hàng hoá từ NTD đến một nhà SX trong kênh phân phối”.
Có thể nhận thấy, trong suốt những năm 1980, phạm vi nghiên cứu của hoạt động logistics ngược được giới hạn trong sự chuyển động của các yếu tố vật chất theo hướng ngược với dòng di chuyển chính, từ khách hàng về phía nhà SX. Logistics ngược dần được chú trọng nghiên cứu một cách có hệ thống hơn tại những nước phát triển như Mỹ và Châu Âu vào thập niên 90 của thế kỷ XX. Những khái niệm về logistics ngược tại giai đoạn này đã được mở rộng và rõ ràng hơn. Cụ thể, HĐQT Logistics đã đưa ra một định nghĩa chính thức về logistic ngược dựa trên nghiên cứu của Stock (1992): “Logistics ngược là khái niệm đề cập đến vai trò của logistics trong thu hồi, XLCT và quản lý các NVL độc hại; một bối cảnh rộng hơn nữa bao gồm tất cả các vấn đề liên quan tới hoạt động logistics được thực hiện một cách hiệu quả trong việc giảm bớt, thu hồi, thay thế, TSD NVLvà chất thải”.
Kopicky (1993) lại nhấn mạnh: “Logistics ngược liên quan đến quản lý logistics và xử lý bao bì, sản phẩm độc hại hoặc không độc hại. Nó phân phối hàng hóa và thông tin theo hướng ngược lại với các hoạt động logistics xuôi”. Đồng quan điểm này, Kroon (1995) định nghĩa: “Logistics ngược là các hoạt động và kỹ năng quản trị logistics liên quan tới việc quản lý, giảm thiểu và XLCT nguy hiểm hoặc không nguy hiểm từ bao bì và sản phẩm. Nó bao gồm quá trình phân phối ngược mà nguyên nhân là khiến hàng hóa, thông tin chảy theo hướng ngược lại so với các hoạt động logistics xuôi”.
Đối với Carter và Ellram (1998), khái niệm logistics ngược gắn liền với lợi ích của 8 môi trường: “Logistics ngược là quá trình mà nhờ đó DN có thể trở nên hiệu quả với môi trường hơn thông qua việc giảm thiểu, thu hồi, TSD khối lượng NVL đã sử dụng”. Bước vào cuối giai đoạn của thập niên 90, Rogers và Tibben-Lembke (1999) đã nhấn mạnh khái niệm logistics ngược một cách chi tiết: “Logistics ngược là quá trình lập kế hoạch, thực hiện và kiểm soát một cách hiệu quả dòng chảy của NVL, bán thành phẩm, thành phẩm và thông tin có liên quan từ các điểm tiêu thụ đến điểm xuất xứ với mục đích thu hồi lại giá trị hoặc xử lý một cách hiệu quả”. Qua đó có thể thấy, điểm bắt đầu của logistics ngược có thể từ điểm kết thúc của hoạt động logistics xuôi. Từ cơ sở các khái niệm trên, Nguyễn Thị Thu Hương (2018) đã đưa ra khái niệm cơ bản về logistics ngược như sau: “Logistics ngược là quá trình vận chuyển của các NVL, bán thành phẩm, thành phẩm, bao bì và chất thải theo hướng ngược lại so với hoạt động logistics xuôi, bắt đầu từ các điểm tiêu dùng và quay trở về các điểm xuất phát nhằm tái sử dụng, tái chế một cách hợp lý”.
Khái niệm này đã tập trung vào một số khía cạnh chính như sau: - Thứ nhất, đối tượng của hoạt động logistics ngược chính là các nguyên liệu, bán thành phẩm, thành phẩm, bao bì và chất thải. - Thứ hai, hướng di chuyển của hoạt động logistics ngược bắt đầu từ NTD trở về nhà SX, tức là ngược chiều so với hoạt động logistics thông thường. - Thứ ba, mục đích của hoạt động logistics ngược là thu hồi giá trị còn lại giá trị của sản phẩm hoặc loại bỏ chúng thông qua việc tái chế, TSD theo những cách hợp lý và hiệu quả. Theo các nghiên cứu đã chỉ ra, hoạt động logistics ngược gồm 4 hoạt động chính: tập hợp, phân loại, xử lý và phân phối lại.1: Quy trình thực hiện hoạt động logistics ngược Nguồn: Tác giả Quy trình thực hiện hoạt động logistics ngược được thực hiện theo 4 bước chính sau (Hình 1.1) Bước 1: Tập hợp: Theo De Brito và Dekker (2002): “Tập hợp hay thu gom là quá trình thu thập sản phẩm và gửi chúng đến các cơ sở khác để KT, phân loại và xử lý.
Mục đích của tập hợp sản phẩm là thu hồi những sản phẩm đã bị thải bỏ từ NTD về điểm phục hồi sản phẩm”. Dựa vào kết luận này, có thể khẳng định hoạt động tập hợp chính là giai đoạn khởi đầu của logistics ngược. Tại bước này, các nguyên vật liệu, bán thành phẩm, thành phẩm, bao bì bị lỗi, không đạt chất lượng sẽ được thu hồi từ các điểm tiêu dùng như khu dân cư, khu xây dựng, .để tập hợp tại một điểm là các cơ sở chuyên thu gom để tiến hành các bước tiếp theo. Bước 2: Kiểm tra: Hoạt động này cũng được tiến hành tại điểm thu hồi.
Sau bước tập hợp, tình trạng của các nguyên vật liệu, bán thành phẩm, thành phẩm bị lỗi, hoàn trả sẽ được đánh giá và phân loại. Việc này rất quan trọng vì nó sẽ quyết định phương thức xử lý phù hợp cho từng loại sản phẩm. Theo Guide (2002): “Quá trình này bắt đầu với việc tháo dỡ, kiểm tra, phân loại và đánh giá đặc tính, chất lượng của từng sản phẩm thu hồi. Từ đó, DN sẽ dễ dàng hơn trong quyết định cách xử lý phù hợp với từng sản phẩm để thu được lợi ích lớn nhất”.
Bước 3: Xử lý: Theo Prahinski và Kocabasoglu (2006): “Xử lý sản phẩm là bước có vai trò quan trọng then chốt trong quy trình logistics ngược”. Các sản phẩm đã được chọn lọc và phân loại sẽ được tiến hành xử lý theo các phương thức khác nhau tại điểm SX. Trong đó, có năm cách xử lý như sau: 10 - Thứ nhất, TSD: Cách xử lý này được áp dụng đối với các sản phẩm chỉ gặp một số lỗi nhỏ dễ dàng khắc phục, vệ sinh hoặc bảo dưỡng mà không cần lắp ráp, chế biến hay xử lý lại. - Thứ hai, sửa chữa: Sửa chữa liên quan đến quá trình sữa chữa, khắc phục các lỗi của sản phẩm và sau đó trả lại chúng cho khách hàng, bao gồm các hoạt động như: thay linh kiện, lắp ráp lại, tân trang,.
- Thứ ba, TSX: Liên quan đến việc khôi phục NVL có giá trị cao từ các sản phẩm bị thải bỏ - Thứ tư, tái chế: Đối với cách xử lý này, các vật liệu phế thải được tái chế trở thành những sản phẩm, NVL phục vụ cho mục đích ban đầu hoặc mục đích khác. Hoạt động tái chế làm giảm lượng chất thải bị xả thải ra ngoài môi trường, đồng thời giúp hạn chế NK vì nó giúp cung cấp nguồn nguyên liệu cần thiết cho các quá trình khác. - Thứ năm, tiêu hủy: Đây là hoạt động xử lý rác thải đối với các sản phẩm không thể TSD hoặc TSX. Sau khi phân loại, những sản phẩm này sẽ bị tiêu hủy bằng cách chôn lấp, thiêu đốt với mức chi phí thấp nhất hoặc làm sao để có thể giảm thiểu tối đa tác động đến môi trường.
Bước 4: Phân phối lại: Đây là giai đoạn các sản phẩm sau khi được phục hồi sẽ được phân phối lại thị trường để thúc đẩy tiêu thụ tới các khách hàng. Phân biệt một số khái niệm có liên quan đến logistics ngược 1. Logistics ngược và logistics xuôi Trong lĩnh vực logistics, có hai hoạt động quan trọng cần được làm rõ là logistics xuôi và logistics ngược. Mỗi hoạt động này đều có những điểm khác biệt đặc trưng rất rõ ràng.
Bảng so sánh dưới đây sẽ làm rõ những điểm khác biệt đó.1: Phân biệt logistics ngược và logistics xuôi Nguồn: HVT Logistic Khả năng dự báo: Hoạt động logistics xuôi mang tính chất chắc chắn và dễ hoạch định về mặt thời gian, số lượng,. đối với các sản phẩm vì trước khi được đưa đến tay khách hàng trên thị trường để tiêu thụ, các sản phẩm đã được lên kế hoạch SX cụ thể và rõ ràng. Trái lại, dòng logistics ngược lại khó dự đoán vì mỗi NTD có nhu cầu, thờ thời gian và tỷ lệ hoàn trả sản phẩm là khác nhau, dẫn đến sự thiếu chắc chắn, khó khăn và phức tạp khi dự tính. Quy trình vận chuyển: Nếu dòng logistics xuôi là quá trình vận chuyển hàng hóa từ một nơi SX đến nhiều nơi tiêu thụ để phân phối tới tay khách hàng, thì logistics 12 ngược lại là quá trình ngược lại, nghĩa là hàng hóa được thu hồi nhiều từ nơi tiêu thụ đến nơi SX hoặc tái chế.
Dòng di chuyển vật chất: Đối với hoạt động logistics xuôi, các NVL đầu vào sẽ được tập hợp để phục vụ cho QTSX, từ đó trở thành dòng phân kỳ để phân phối các sản phẩm ra nhiều thị trường khác nhau để tiêu thụ. Ngược lại, trong hoạt động logistics ngược, các nguyên vật liệu, bán thành phẩm, thành phẩm hoặc rác thải sẽ được tập hợp từ nhiều điểm tiêu dùng để thu gom lại tại một điểm nhằm tiến hành xử lý. Chất lượng sản phẩm: Trong hoạt động logistics xuôi, các sản phẩm được SX mang tính chất đồng đều về chất lượng với tiêu chuẩn cao nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng của khách hàng. Ngược lại, các sản phẩm trong hoạt động logistics ngược mang tính không đồng nhất vì các sản phẩm sau khi thu hồi sẽ có tính chất và hiện trạng sản phẩm khác nhau.
Bao bì sản phẩm: Đối với dòng logistics xuôi, bao bì sản phẩm được chú trọng về hình thức và đóng gói cẩn thận theo đúng tiêu chuẩn chất lượng nhằm đảm bảo tính nguyên vẹn của chất lượng sản phẩm bên trong và thu hút người tiêu dùng. Còn đối với hoạt động logistics ngược, bao bì các sản phẩm thường không được bảo quản nguyên vẹn và cần được xử lý đúng cách để tiết kiệm chi phí và bảo vệ môi trường. Tốc độ vận chuyển: Trong hoạt động logistics xuôi, tốc độ vận chuyển hàng hóa rất được chú trọng vì có thể ảnh hưởng đáp ứng được nhu cầu cấp bách của NTD trên thị trường. Ngược lại, dòng logistics xuôi thì không quá quan tâm đến tốc độ vận chuyển sản phẩm.
Thay vào đó, cách thức và khả năng xử lý sản phẩm hoặc rác thải mới là vấn đề được ưu tiên trong hoạt động này.