CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG CHO VAY ĐỐI VỚI KHÁCH HÀNG DOANH NGHIỆP TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về hoạt động cho vay đối với khách hàng doanh nghiệp của Ngân hàng thương mại 1. Các khái niệm cơ bản về hoạt động cho vay đối với khách hàng doanh nghiệp Theo Giáo trình Ngân hàng thương mại của tác giả Phan Thị Thu Hà (NXB Đại học Kinh tế quốc dân, 2013), cho vay là việc ngân hàng cấp tiền cho khách hàng với cam kết khách hàng phải hoàn trả cả gốc và lãi trong khoảng thời gian xác định. Ngân hàng có thể cho vay bằng tiền mặt hoặc chuyển khoản, tiền có thể chuyển tới tài khoản của khách hàng hoặc tài khoản của người bán hàng cho khách hàng.
Ngân hàng cũng thiết kế các loại/ kiểu cho vay phù hợp với khách hàng, ví dụ như khách hàng vay mượn nhiều lần trong năm, vay món nhỏ, vay thời vụ, vay xuất nhập khẩu… Cho vay qua thẻ, qua mạng được phát triển mạnh cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin. Hoạt động cho vay là hoạt động cơ bản nhất của NHTM và cũng là hoạt động mang lại phần lớn lợi nhuận trong hoạt động kinh doanh ngân hàng. Trong nền kinh tế thị trường, hoạt động cho vay của NHTM là một yếu tố quan trọng góp phần thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế đất nước. Hoạt động cho vay của NHTM giúp đáp ứng nhu cầu về vốn cho việc chi tiêu và đầu tư mua sắm của các tổ chức, cá nhân trong nền kinh tế; góp phần làm gia tăng hiệu quả và tốc độ chu chuyển vốn trong nền kinh tế.
Cho vay là hoạt động sinh lời lớn nhất song rủi ro cao nhất của ngân hàng thương mại. Để ngân hàng tồn tại và phát triển vững chắc, hoạt động cho vay phải an toàn và hiệu quả. Muốn vậy, nó phải được thực hiện theo những nguyên tắc nhất định. Thứ nhất, khách hàng phải cam kết hoàn trả vốn (gốc) và lãi với thời gian xác định.
Các khoản cho vay của ngân hàng chủ yếu có nguồn gốc từ các khoản tiền gửi của khách hàng và các khoản ngân hàng vay mượn. Ngân hàng có trách nhiệm hoàn trả cả gốc và lãi như đã cam kết. Do đó, ngân hàng luôn yêu cầu người vay vốn phải thực hiện đúng cam kết này. Thứ hai, khách hàng phải cam kết sử dụng tín dụng theo đúng mục đích được thỏa thuận với ngân hàng, không trái với các quy định của pháp luật và các quy định khác của ngân hàng trung ương.
Luật pháp quy định phạm vi hoạt động cho các ngân hàng, bên cạnh 4 đó mỗi ngân hàng có thể có phạm vi và mục đích hoạt động riêng. Mục đích tài trợ được ghi trong hợp đồng tín dụng đảm bảo ngân hàng không tài trợ cho các hoạt động trái pháp luật và việc tài trợ đó là phù hợp với quy định của ngân hàng. Thứ ba, ngân hàng cho vay dựa trên phương án (hoặc dự án) có hiệu quả. Thực hiện nguyên tắc này là điều kiện để thực hiện nguyên tắc thứ nhất.
Phương án hoạt động có hiệu quả của người vay chứng minh cho khả năng thu hồi được vốn đầu tư và có lãi để trả nợ ngân hàng. Các khoản cho vay của ngân hàng phải gắn liền với việc hình thành tài sản của người vay. Trong trường hợp xét thấy tính thiếu an toàn, ngân hàng yêu cầu người vay phải có tài sản đảm bảo cho khoản vay. Với xu hướng phát triển của nền kinh tế, nghiệp vụ cho vay ngày càng đa dạng, phong phú, hoàn thiện, đầu tư vào tất cả các lĩnh vực ngành nghề.
Để đáp ứng nhu cầu vay vốn của ngân hàng ngày càng gia tăng, hoạt động cho vay của ngân hàng ngày càng mở rộng, đòi hỏi ngân hàng phải có quy trình quản lý chặt chẽ. Mục tiêu quản lý khoản mục cho vay thống nhất với mục tiêu chung của ngân hàng trên cơ sở đảm bảo an toàn. Có thể hiểu ngắn gọn: “Hoạt động cho vay là việc ngân hàng đưa tiền cho khách hàng với cam kết khách hàng phải hoàn trả cả gốc và lãi trong khoảng thời gian xác định”. Ngân hàng trao quyền sử dụng vốn cho khách hàng, khách hàng dùng số vốn này đầu tư vào sản xuất kinh doanh kiếm lời, đảm bảo trả nợ gốc và lãi cho ngân hàng.
Cho vay doanh nghiệp của ngân hàng thương mại là một hình thức cấp tín dụng cho đối tượng khách hàng là doanh nghiệp. Theo đó ngân hàng thương mại giao hoặc cam kết giao cho doanh nghiệp một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo nguyên tắc hoàn trả cả gốc lẫn lãi. Trong xu thế toàn cầu hoá, hội nhập quốc tế, các doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển nền kinh tế của đất nước. Phát triển doanh nghiệp là việc quan trọng trong quá trình xoá đói giảm nghèo và đáp ứng những mục tiêu chung.
Bên cạnh nguồn vốn tự có, để phát triển, để tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh thì vốn từ Ngân hàng đóng vai trò quan trọng và chủ yếu. Với tư cách là một chủ thể kinh doanh trên lĩnh vực tài chính tiền tệ, ngân hàng thương mại sẽ cung cấp nguồn vốn vay cho mọi tổ chức, cá nhân,… Ngân hàng thương mại đã tạo điều kiện cho các doanh nghiệp đáp ứng được yêu cầu về vốn để các doanh nghiệp này đổi mới máy móc, thiết bị, ứng dụng khoa học, kỹ thuật, quy trình công nghệ hiện đại và sản xuất – kinh doanh và hỗ trợ các cá nhân có một cuộc sống tốt. Phân loại các hình thức cho vay đối với khách hàng doanh nghiệp ❖ Căn cứ vào thời hạn cho vay: • Cho vay ngắn hạn: Là loại cho vay có thời hạn đến 12 tháng và được sử dụng để bù đắp sự thiếu hụt vốn lưu động cho các doanh nghiệp. Đối với NHTM, cho vay ngắn hạn thường chiếm tỷ trọng cao nhất trong tổng dư nợ cho vay.
Loại hình cho vay này thường có độ rủi ro thấp hơn các loại hình cho vay có thời hạn lớn hơn vì trong thời gian hoàn vốn ngắn, tránh được các rủi ro về lãi suất, lạm phát, bất ổn của môi trường vĩ mô. Vì vậy lãi suất cho vay ngắn hạn thường thấp hơn so với các loại cho vay có thời hạn dài hơn. • Cho vay trung hạn: Là các món vay có khoảng thời gian trên 12 tháng đến 60 tháng. Cho vay trung hạn chủ yếu được mua sắm tài sản cố định, cải tiến hoặc đổi mới thiết bị, công nghệ, mở rộng sản xuất kinh doanh, xây dựng các dự án mới có quy mô nhỏ và thời gian thu hồi vốn nhanh, hình thành vốn lưu động thường xuyên của các doanh nghiệp, đặc biệt là những doanh nghiệp mới thành lập.
• Cho vay dài hạn: Là loại cho vay có thời hạn trên 60 tháng và thời hạn tối đa có thể lên đến 20-30 năm. Cho vay dài hạn nhằm mục đích tài trợ cho các công trình xây dựng cơ bản như xây dựng nhà ở, sân bay, cầu đường, các thiết bị, phương tiện vận tải có quy mô lớn, xây dựng các xí nghiệp mới… Loại cho vay này có mức độ rủi ro rất lớn vì trong thời gian dài có những biến động xảy ra là không lường trước được ❖ Căn cứ mục đích sử dụng vốn: • Cho vay trong lĩnh vực bất động sản: là các khoản cấp tín dụng đầu tư vào lĩnh vực bất động sản, bảo gồm: cho vay ngắn hạn như xây dựng và mở rộng đất đai… cho vay trung, dài hạn để mua đất đai, nhà cửa, căn hộ, cơ sở dịch vụ, trang trại… • Cho vay trong lĩnh vực công nghiệp và thương nghiệp là các khoản cấp tín dụng để thanh toán cho các khoản chi phí như mua hàng hóa, nguyên vật liệu, trả thuế và chi trả lương… • Cho vay trong lĩnh vực nông nghiệp là các khoản cấp tín dụng cho hoạt động nông nghiệp, nhằm trợ giúp các hoạt động trồng trọt, thu hoạch mùa màng, chăm nuôi gia súc nuôi trồng thủy sản… • Cho vay nhằm đầu tư tài chính là các khoản tín dụng cấp cho các doanh nghiệp đầu tư tài chính như mua chứng khoán, vàng… ❖ Căn cứ vào tài sản đảm bảo (mức độ tín nhiệm của khách hàng): 6 • Cho vay có tài sản đảm bảo: Là loại cho vay dựa trên cơ sở có bảo đảm như cầm cố, thế chấp, hoặc phải có bảo đảm bằng tài sản của bên thứ ba. Trong nhiều trường hợp, ngân hàng yêu cầu khách hàng phải có tài sản đảm bảo khi nhận tín dụng. Lý do là khách hàng phải đối đầu với rủi ro trong kinh doanh, có thể mất khả năng trả nợ cho ngân hàng.
Những biến cố không mong đợi có thể gây ra cho ngân hàng những tổn thất lớn. Chính vì vậy, trừ những khách hàng có uy tín cao, nhiều khách hàng phải có tài sản đảm bảo khi nhận tín dụng của ngân hàng yêu cầu phải có tài sản đảm bảo, ngân hàng muốn có một nguồn trả nợ thứ hai khi nguồn thứ một là nguồn thu nhập từ hoạt động kinh doanh không đảm bảo trả nợ. Hiện nay, hầu hết các khoản cho vay đều phải có tài sản đảm bảo • Cho vay không có tài sản đảm bảo (tín chấp) là việc cho vay chỉ dựa vào uy tín của bản thân khách hàng đi vay mà không có tài sản cầm cố, thế chấp hoặc sự bảo lãnh bằng tài sản của bên thứ 3. Cho vay không có tài sản đảm bảo thông thường dành cho khách hàng có uy tín cao, khách hàng truyền thống, có tình hình tài chính lành mạnh, kinh doanh thường xuyên có lãi… Tuy nhiên, đây là hình thức cho vay mang nhiều rủi ro đối với các ngân hàng, ngân hàng cần thẩm định kỹ khách hàng trước khi quyết định cho vay ❖ Căn cứ theo phương thức cho vay: • Cho vay từng lần (theo món): Khi có nhu cầu tín dụng, khách hàng và Ngân hàng thực hiện tất cả các thủ tục cần thiết từ việc đề nghị vay vốn, lập phương án kinh doanh, phương án trả nợ, thẩm định và ký kết hợp đồng tín dụng.
Việc cấp tín dụng này thường được áp dụng với những khách hàng có quan hệ tín dụng không thường xuyên, khách hàng mới… Theo từng kỳ hạn nợ trong hợp đồng, ngân hàng sẽ thu gốc và lãi. Trong quá trình khách hàng sử dụng tiền vay, ngân hàng sẽ kiểm soát mục đích và hiệu quả. Nếu thấy có dấu hiệu vi phạm hợp đồng, ngân hàng sẽ thu nợ trước hạn hoặc chuyển nợ quá hạn. Lãi suất có thể cố định hoặc thả nổi theo thời điểm tính lãi.