CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THANH TOÁN ĐIỆN TỬ 1. Một số khái niệm cơ bản 1.1 Thanh toán điện tử * Theo nguyên nghĩa từ electronic payment (Thanh toán điện tử) Được hiểu là việc sử dụng và chuyển giao các chứng từ điện tử thay cho việc trao tay bằng tiền mặt Quy trình thanh toán hoàn toàn tự động trên hệ thống * Theo góc độ tài chính Thanh toán điện tử được hiểu là việc chuyển giao các phương tiện tài chính tử một bên sang một bên khác thông qua sử dụng các phương tiện điện tử * Theo góc độ viễn thông Thanh toán được hiểu là việc truyền tin các thông tin về phương tiện thanh toán qua các mạng viễn thông hoặc qua các phương tiện điện tử khác * Tiếp cận dưới góc độ CNTT Thanh toán điện tử được hiểu là việc thanh toán dựa trên nền tảng CNTT đê xử lý các thông điệp điện tử, chứng từ điện tử…giúp cho quá trình thanh toán được diện ra một cách nhanh chóng an toàn và hiệu quả * Tiếp cận dưới góc độ phương tiện sử dụng Thanh toán điện tử được hiểu là việc sử dụng các phương tiện điện tử để thanh toán cho các hành hó dịch vụ mua vào Khái niệm này rộng hơn bao gồm thanh toán qua điện thoại di động, các thiết bị điện tử cầm tay. * Dưới góc độ tự động hóa Thanh toán điện tử được hiểu là việc ứng dụng công nghệ chủ yếu là công nghệ thông tin để tựđộng hóa các giao dịch tài chính và các kênh thông tin thanh toán. * Tiếp cận thanh toán điện tử dưới góc độ trực tuyến Thanh toán điện tử Được hiểu là việc chi trả cho các hàng hóa dịch vụ trao đổi thông tin trựctiếp trên internet cùng nhiều dịch vụ trực tuyến khác 1.2 Thanh toán trực tuyến Cũng như TTĐT, cũng có nhiều khái niệm khác nhau về TTTT: 7 Theo NetBuilder – một công ty cung cấp các dịch vụ trực tuyến thì “TTTT là giao dịch trao đổi giữa hàng và tiền theo những chuẩn nhất định thông qua các phương tiện truyền thông trực tuyến”.
Theo báo cáo quốc gia về kỹ thuật TMĐT của Bộ Thương mại (cũ) thì “TTTT là việc trả tiền và nhận tiền hàng cho các hàng hóa, dịch vụ và được mua bán trên Internet thông qua các thông điệp điện tử thay cho việc trao tay tiền mặt”.3 Phân biệt thanh toán điện tử và thanh toán trực tuyến 1.1 Giống nhau - Giống nhau về công cụ và phương tiện sử dụng: Cả hai đều không sử dung tiêng mặt, secgiấy, chứng từ có giá trị khác mà sử dụng các thiết bị, các phương tiện điện tử để thanh toán. - Giống nhau về môi trường hoạt động: Cả hai hình thức thanh đều hoạt động dựa trên cácchuẩn chung, chẳng hạn các chuẩn về mặt pháp lý, các chuẩn về hạ tầng viễn thông và công nghệthông tin, các chuẩn về hệ thống bảo mật.2 Khác nhau * Khác nhau về quy mô hoặc phạm vi thanh toán: Về mặt bản chất thanh toán trực tuyếnđược xem là một tập hợp con của thanh toán điện tử. Thanh toán trực tuyến chủ yếu được tiếnthành và thực hiện trên các website còn các hình thức thanh toán điện tử đơn thuận thường đượctiến hành thống qua các thiết bị điện tử như ATM, POS và đương nhiên cũng bao gồm các hìnhthức thanh toán trên website. Có rất nhiều các hình thức thanh toán điện tử không được xem là thanh toán trực tuyến chẳnghạn như thanh toán qua ATM hay POS vì nó vẫn bị giới hạn bởi các rào cản của không gian vàthời gian.
* Sự khác nhau về xác thực giao dịch Trong thanh toán điện tử đơn thuần được thực hiện qua ATM hay POS yêu vầu khách hàngthanh toán phải xuất trình phương tiện thanh toán một cách vật lý để tiếp xúc với các thiết bị điệntử. Còn thanh toán trực tuyến khách hàng chỉ cần khai báo các thông tin về phương tiện thanhtoán Khác biệt về truyền tải thông tin của phương tiện thanh toán: + Khi khách hàng thanh toán qua POS thì POS thông qua trung tâm xử lý dữ liệu thẻ để kết nốivới ngân hàng phát hành thẻ 8 + Khi thanh toán trực tuyến thì thông tin về phương tiện thanh toán được truyền tới nhà cungcấp dịch vụ thanh toán trung gian (PSP) rồi tới trung tâm xử lý dữ liệu thẻ, tới ngân hàng pháthành thẻ * Sự khác nhau về thanh toán thời gian thực Đối với thanh toán điện tử đơn thuần qua ATM hay POS vẫn chịu sự pó buộc về các rào cảncủa không gian và thời gian. Còn đối với thanh toán trực tuyến cho phép các khách hàng tham giathanh toán có thể thanh toán qua thời gian thực bỏ qua được các giới hạn đối với thanh toán điệntử đơn thuần.2 Một số lý thuyết về vấn đề nghiên cứu 1. Đặc điểm của thanh toán điện tử TTĐT không bị giới hạn về không gian và thời gian: dưới góc độ của TMĐT, hoạt động TTĐT không còn bị hạn chế trong phạm vi một quốc gia, một khu vực mà được kết nối trên phạm vi toàn cầu trong suốt 24h/ngày và 7 ngày/tuần.
Thanh toán với thời gian thực: TTĐT là hệ thống thanh toán thông qua mạng máy tính và Internet đạt được tốc độ thanh toán với thời gian thực. Một giao dịch thanh toán giữa người dùng và đơn vị chấp nhận thẻ ở hai quốc gia cách xa nhau có thể thực hiện trong vài chục giây kể từ khi nhấn nút hoàn thành giao dịch. Thanh toán không dùng tiền mặt: thanh toán giữa người bán và người mua hoàn toàn không xuất hiện bởi tiền mặt, mọi thao tác đều thực hiện thông qua các phương tiện điện tử, bằng việc sử dụng các thông điệp điện tử để truyền tải và xử lý dữ liệu. Sau khi thực hiện xong, tiền từ tài khoản người mua sẽ chuyển sang tài khoản người bán.
Nhanh chóng, tiện lợi: việc thanh toán trở nên nhanh chóng và tiện lợi hơn với việc click chuột, người mua có thể trả tiền ngay cho người bán và người bán cũng nhanh chóng nhận được tiền hàng. Các phương thức trong TTĐT đa dạng, phù hợp với nhiều nhóm khách hàng khác nhau và nhiều loại thẻ khác nhau như thẻ tín dụng, thẻ trả trước, thẻ ghi nợ, thẻ thông minh, tiền điện tử hay các dịch vụ thanh toán đa phương tiện khác. Vai trò và ý nghĩa của thanh toán điện tử Bằng việc ứng dụng công nghệ thông tin, internet và mạng máy tính liên ngân hàng trong kinh doanh, các nhà cung cấp dịch vụ TTĐT đã tạo được một kênh thanh toán hữu hiệu trong TMĐT. Qua đó các doanh nghiệp TMĐT có thể dễ dàng 9 xây dựng hoàn chỉnh một quy trình bán hàng trong TMĐT.
Hơn thế nữa, TTĐT ngày càng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của nền kinh tế số. TTĐT đóng vai trò quan trọng đối với các hoạt động TMĐT, nó được xem như điều kiện cần để TMĐT có thể phát triển toàn diện. Thực tế cho thấy, TMĐT khó có thể phát huy hết ưu điểm của mình khi chưa có hệ thống TTĐT với năng lực đủ mạnh. Tốc độ phát triển của TMĐT nhanh hay chậm còn tùy thuộc rất nhiều vào TTĐT để có thể hỗ trợ các doanh nghiệp và người tiêu dùng tận dụng tối đa lợi ích của phương thức kinh doanh này.
Hơn thế nữa TTĐT không những được xem như một nhân tố thúc đẩy TMĐT mà nó còn đóng một vai trò quan trọng trong công tác hiện đại hóa hệ thống thanh toán, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp, các ngân hàng thương mại, các tổ chức tín dụng trong ngành dịch vụ ngân hàng tài chính. Đối với nền kinh tế nói chung, TTĐT được xem như một kênh thanh toán quan trong, góp phần thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế không dùng tiền mặt. TTĐT sẽ góp phần làm giảm khối lượng tiền mặt trong lưu thông, giảm chi phí các khâu in ấn và phát hành tiền giấy, góp phần kiềm chế lạm phát và đáp ứng hiệu quả thanh toán trong nền kinh tế để thúc đẩy sản xuất hàng hóa và thương mại trực tuyến phát triển hơn. Các yêu cầu đối với hệ thống thanh toans điện tử Những yêu cầu cơ bản đối với các hệ thống giao dịch thanh toán điện tử đó là tính tin cậy, tính toàn vẹn và tính xác thực của giao dịch.
Tính tin cậy thể hiện những thông tin chỉ được tiết lộ cho những người cần biết khi cần thiết như mã số thẻ tín dụng cho ngân hàng. Đòi hỏi sự toàn vẹn của giao dịch, nghĩa là bản thân hàng hóa cũng như khối lượng hàng hóa mà khách hàng đã mua đều không bị thay đổi bất hợp pháp. Tính xác thực của giao dịch đều được người mua và người bán yêu cầu, phải đảm bảo rằng đối tác của mình trong giao dịch đó là có thực và có thể xác nhận được. Bản thân người bán hàng cũng cần đến sự xác thực, nếu khách hàng không sử dụng tiền mặt để thanh toán người bán sẽ yêu cầu xuất trình những chứng cứ để chứng minh như bằng lái xe hoặc bản sao chứng minh nhân dân.
Những yêu cầu đối với hệ thống thanh toán điện tử như sự đảm bảo về ủy quyền và tính riêng tư của các bên tham gia giao dịch vẫn tiếp tục được đặt ra và 10 giải quyết bằng nhiều giải pháp công nghệ như: Sự ra đời của chữ ký điện tử và giấy chứng thực điện tử. Trong không gian ảo (cyberspace), để có thể đảm bảo tính tin cậy, tính xác thực và riêng tư của các giao dịch cần phải áp dụng kĩ thuật mã hóa. Yêu cầu đặt ra đối với mỗi hệ thống thanh toán phụ thuộc vào những thông tin sẽ được mã hóa. Ngoài ra, các hoạt động giao dich TMĐT diễn ra rất nhanh đòi hỏi phải có sự sắp xếp linh hoạt.
Trong TMĐT muốn đối phó với các hành vi gian lận thương mại, cần sử dụng những kỹ thuật để xác thực đối với người bán cũng như người mua và đảm bảo tính toàn vẹn của một người bán. Phân loại các hệ thống thanh toán điện tử cơ bản 1.1 Phân loại theo thời gian thực * Thanh toán trực tuyến: là các giao dịch xử lý thanh toán được thực hiện chủ yếu trên các hệthống web tmđt cho phép các khách hàng tham gia thanh toán có thể thanh toán theo thời gianthực * Thanh toán ngoại tuyến: là các hình thức thanh toán điện tử khác được thực hiện thông quacác thiết hị điện tử như ATM, POS. Loại hình thanh toán này chị ảnh hưởng bởi các giới hạnkhông gian và thời gian, quá trình thanh toán không được diễn ra theo thời gian thực.