Tổng quan về giáo trình

Tài liệu hướng dẫn xây dựng kế hoạch bài dạy STEM lớp 11 được biên soạn năm 2021 bởi Nhóm tác giả gồm Lê Huy Hoàng, Phạm Thị Bình, Nguyễn Thị Thu Trang, Vũ Như Thư Hương, Dương Xuân Quý, Bùi Quyết Thắng, Nguyễn Thị Thùy Trang, Trần Khánh Vân, Đặng Minh Đức và Nguyễn Hoài Nam, thuộc khuôn khổ Chương trình Phát triển Giáo dục Trung học Giai đoạn 2 do Bộ Giáo dục và Đào tạo quản lý. Tài liệu đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên môn phục vụ công tác bồi dưỡng giáo viên, cán bộ quản lý giáo dục trung học và sinh viên các ngành sư phạm khoa học tự nhiên, công nghệ, tin học và toán học.

Về vị trí trong hệ thống đào tạo, tài liệu đặt trọng tâm vào việc cụ thể hóa quan điểm chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Chỉ thị số 16/CT-TTg ngày 04/05/2017 và hướng dẫn chuyên môn tại Công văn số 3089/BGDĐT-GDTrH ngày 14/08/2020 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc triển khai thực hiện giáo dục STEM trong giáo dục trung học.

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung vào:

  1. Chuẩn hóa hệ thống khái niệm nền tảng về giáo dục STEM, phân định rõ vai trò của các lĩnh vực Khoa học (Science), Kĩ thuật (Engineering), Công nghệ (Technology) và Toán học (Mathematics).
  2. Phát triển năng lực thiết kế kế hoạch bài dạy và kế hoạch hoạt động trải nghiệm STEM bám sát Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 lớp 11.
  3. Cung cấp phương pháp đánh giá quá trình và đánh giá kết quả học tập của học sinh theo tiêu chí quy định tại Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH.

Tài liệu được cấu trúc theo 3 chương chính cùng hệ thống phụ lục minh họa. Cách tiếp cận của văn bản mang tính hệ thống, chuyển dịch từ việc làm rõ cơ sở lý luận khoa học - kĩ thuật sang xây dựng quy trình sư phạm chuẩn hóa và minh họa bằng các chủ đề dạy học thực nghiệm cụ thể.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY STEM LỚP 11            |
|              (Bộ Giáo dục và Đào tạo - Chương trình GDTrH Giai đoạn 2)            |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
          +-------------------------------+-------------------------------+
          |                               |                               |
          v                               v                               v
+-------------------+           +-------------------+           +-------------------+
|     CHƯƠNG 1      |           |     CHƯƠNG 2      |           |     CHƯƠNG 3      |
| Một số vấn đề     |           | Xây dựng và       |           | Minh họa một số   |
| cơ bản về giáo    |           | thực hiện bài     |           | kế hoạch bài dạy  |
| dục STEM          |           | dạy STEM          |           | STEM lớp 11       |
+-------------------+           +-------------------+           +-------------------+

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung của tài liệu được triển khai tuần tự qua ba chương trọng tâm:

+-------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                  CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN                                  |
|  - Định nghĩa S-T-E-M; Chu trình STEM; Quy trình thiết kế kĩ thuật; Phương pháp khoa học |
|  - Định hướng STEM trong CT GDPT 2018 ở 6 môn học (Toán, Lý, Hóa, Sinh, Công nghệ, Tin)  |
+-------------------------------------------------------------------------------------------+
                                              |
                                              v
+-------------------------------------------------------------------------------------------+
|                             CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP THIẾT KẾ                                |
|  - Quy trình 4 bước xây dựng bài dạy; Tiến trình 5 hoạt động theo thiết kế kĩ thuật       |
|  - Phương pháp đánh giá bài dạy & kết quả học tập theo Công văn 5555/BGDĐT-GDTrH          |
+-------------------------------------------------------------------------------------------+
                                              |
                                              v
+-------------------------------------------------------------------------------------------+
|                              CHƯƠNG 3: BÀI DẠY MINH HỌA                                   |
|  - Bài dạy STEM: Máy khuấy cầm tay, Cửa tự động, Phóng tên lửa mini, Nhuộm hoa...         |
|  - Hoạt động trải nghiệm: Trồng cây thủy canh, Giá đỡ in 3D, Làm nến thơm, Chiết sắc tố   |
+-------------------------------------------------------------------------------------------+
  • Chương 1: Một số vấn đề cơ bản về giáo dục STEM Nội dung chương 1 thiết lập khung lý thuyết về STEM dưới hai góc độ: chiến lược định hướng chuẩn bị nguồn nhân lực và phương pháp tiếp cận dạy học liên môn. Văn bản làm rõ bản chất của 4 thành tố: Khoa học (khám phá quy luật tự nhiên bằng thực nghiệm), Kĩ thuật (sử dụng toán và tri thức khoa học để giải quyết bài toán thực tiễn), Công nghệ (tri thức hệ thống về quy trình, thiết bị tạo ra sản phẩm) và Toán học (công cụ mô hình hóa định lượng và tư duy logic). Chương này phân tích vị trí môn học trong Chương trình GDPT 2018 (Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Công nghệ, Tin học) và xác định hai mô hình cốt lõi: Chu trình STEM và Quy trình thiết kế kĩ thuật 8 bước. Cuối chương có hệ thống câu hỏi, bài tập tự đánh giá (trang 60).

  • Chương 2: Xây dựng và thực hiện bài dạy STEM Nội dung chương 2 chuẩn hóa quy trình xây dựng bài dạy STEM qua 4 bước: (1) Lựa chọn nội dung dạy học; (2) Xác định vấn đề cần giải quyết; (3) Xây dựng tiêu chí sản phẩm/giải pháp; (4) Thiết kế tiến trình tổ chức hoạt động dạy học. Tiến trình dạy học bài dạy STEM kĩ thuật được cấu trúc thành 5 hoạt động: Xác định vấn đề thiết kế -> Nghiên cứu kiến thức nền và đề xuất giải pháp -> Lựa chọn giải pháp thiết kế -> Chế tạo mẫu, thử nghiệm và đánh giá -> Chia sẻ, thảo luận và điều chỉnh. Chương này cũng hướng dẫn đánh giá kế hoạch bài dạy theo các tiêu chí của Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH và đánh giá kết quả học tập của học sinh.

  • Chương 3: Minh họa một số kế hoạch dạy học STEM lớp 11 Chương 3 cung cấp ma trận thiết kế và hệ thống các kế hoạch bài dạy, hoạt động trải nghiệm mẫu. Các ví dụ minh họa bao gồm:

    • Bài dạy STEM: Dòng điện, mạch điện trở (Chế tạo máy khuấy cầm tay); Mở đầu về điện tử học (Thiết kế hệ thống đóng mở cửa tự động); Tính chất hóa học của carboxylic acid (Thiết kế và phóng tên lửa mini); Sự vận chuyển các chất trong cây (Nhuộm hoa cầu vồng); Chế tạo cơ khí (Thiết kế hộp đựng bút); Đường thẳng và mặt phẳng song song; Thiết kế phim hoạt hình 2D mô tả sự hình thành liên kết hóa học.
    • Hoạt động trải nghiệm STEM: Phép dời hình (Gạch lát nền hình đa giác); Chuyển hoá chất béo thành xà phòng (Điều chế xà phòng từ chất béo); Xây dựng mô hình trồng cây thủy canh; Thiết kế giá để điện thoại bằng công nghệ in 3D; Thiết kế thư viện quản lí dữ liệu.
    • Hệ thống phụ lục: Đường trượt nhanh nhất (Đạo hàm cấp hai); Chế tạo giấy chỉ thị pH từ bắp cải tím; Làm nến thơm từ Alkane; Tách tinh dầu tự nhiên; Mô hình mô phỏng mưa acid; Chế tạo thiết bị cảnh báo hút thuốc lá; Chế tạo loa phóng âm thoại; Chế tạo điện nghiệm; Thiết bị điều khiển tưới nước tự động; Quy trình chiết rút sắc tố quang hợp bằng sắc kí giấy; Sổ tay sử dụng ô tô.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu xây dựng hệ thống tri thức dựa trên ba mô hình vận hành:

  1. Chu trình STEM: Phản ánh mối quan hệ tương hỗ giữa Khoa học và Kĩ thuật. Khoa học xuất phát từ việc đặt câu hỏi trước thực tiễn công nghệ hiện có nhằm nghiên cứu và sáng tạo ra tri thức khoa học mới (chiều từ Technology sang Knowledge). Ngược lại, Kĩ thuật sử dụng tri thức khoa học và công cụ toán học để giải quyết vấn đề, từ đó sáng chế ra công nghệ mới (chiều từ Knowledge sang Technology). Hai tiến trình này tạo thành chu trình sáng tạo xoáy ốc nâng cao trình độ tri thức và công nghệ.
  2. Quy trình thiết kế kĩ thuật (Engineering Design Process): Vận hành qua chuỗi các bước: Xác định vấn đề -> Nghiên cứu tổng quan -> Xác định yêu cầu/tiêu chí -> Đề xuất, đánh giá và lựa chọn giải pháp -> Xây dựng nguyên mẫu (prototype) -> Kiểm chứng, thử nghiệm giải pháp -> Công bố kết quả.
  3. Phương pháp khoa học (Scientific Method): Vận hành qua chuỗi: Đặt câu hỏi nghiên cứu -> Tìm hiểu tổng quan -> Xây dựng giả thuyết khoa học (mệnh đề "nếu... thì...") -> Kiểm tra bằng thực nghiệm (phân định biến độc lập, biến phụ thuộc, biến kiểm soát) -> Phân tích kết quả (xử lý định tính, định lượng, sai số) -> Kết luận và công bố.
                    CHU TRÌNH SÁNG TẠO KHOA HỌC - KĨ THUẬT
                    
                    +-----------------------------------+
                    |         TRI THỨC KHOA HỌC         |
                    |            (Knowledge)            |
                    +-----------------------------------+
                       ^                             |
                      /                               \
    Phương pháp khoa học                               Thiết kế kĩ thuật
   (Nghiên cứu hiện tượng)                           (Chế tạo công nghệ mới)
                    /                                   \
                   |                                     v
          +-----------------+                   +-----------------+
          |    KHOA HỌC     |                   |     KĨ THUẬT    |
          |    (Science)    |                   |  (Engineering)  |
          +-----------------+                   +-----------------+
                   ^                                     |
                    \                                   /
                     \                                 v
                    +-----------------------------------+
                    |         CÔNG NGHỆ HIỆN CÓ         |
                    |            (Technology)           |
                    +-----------------------------------+

Kỹ năng phát triển

Nội dung tài liệu hướng đến việc hình thành và củng cố ba nhóm năng lực:

  • Năng lực thiết kế sư phạm: Năng lực phân tích ma trận chương trình môn học, phát hiện các điểm giao thoa tri thức để xác định chủ đề bài dạy liên môn hoặc nội môn; năng lực cấu trúc tiến trình 5 hoạt động học tập dựa trên nguyên tắc học sinh tự lực kiến tạo tri thức.
  • Năng lực đo lường và đánh giá giáo dục: Kỹ năng xây dựng bảng tiêu chí (rubrics) đánh giá sản phẩm nguyên mẫu; kỹ năng phân tích hoạt động học của học sinh theo 12 tiêu chí của Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH.
  • Kỹ năng kĩ thuật và thực hành công nghệ: Kỹ năng ứng dụng phần mềm CAD/CAM-CNC, công nghệ in 3D, thiết kế mạch cảm biến tự động, lập trình giải thuật trên máy tính, kỹ thuật chiết tách hóa học và sinh học thực nghiệm.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm

Tài liệu áp dụng mô hình dạy học tích hợp (Integrated Curriculum) và dạy học giải quyết vấn đề (Problem-Based Learning), kết hợp phương pháp dạy học dựa trên dự án (Project-Based Learning). Học sinh giữ vai trò chủ thể nghiên cứu/kĩ sư thiết kế, trong khi giáo viên đóng vai trò tổ chức, định hướng và giám sát.

Về phân loại bài dạy, tài liệu phân định rõ hai hình thức tổ chức trong dạy học chính khóa:

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                 PHÂN LOẠI TIẾN TRÌNH BÀI DẠY STEM                                  |
+-----------------------------------------------------------------+---------------------------------+
|                      BÀI DẠY STEM KHOA HỌC                      |       BÀI DẠY STEM KĨ THUẬT      |
+-----------------------------------------------------------------+---------------------------------+
| H1: Xác định vấn đề khoa học, đề xuất giả thuyết                 | H1: Xác định vấn đề thiết kế    |
| H2: Thiết kế thực nghiệm kiểm chứng                             | H2: Nghiên cứu kiến thức nền    |
| H3: Lựa chọn phương án thực nghiệm                              | H3: Lựa chọn giải pháp thiết kế |
| H4: Tổ chức thực nghiệm, thảo luận kết quả                      | H4: Chế tạo mẫu và thử nghiệm   |
| H5: Báo cáo, đánh giá và điều chỉnh                             | H5: Chia sẻ, thảo luận, cải tiến|
+-----------------------------------------------------------------+---------------------------------+

Bài tập và phương pháp đánh giá

  • Hệ thống bài tập: Cuối mỗi chương đều cung cấp hệ thống câu hỏi phân tích lý luận và bài tập thực hành thiết kế (trang 60, trang 86), yêu cầu người học vận dụng khung lý thuyết để xây dựng ma trận bài dạy cho từng nội dung cụ thể trong chương trình lớp 11.
  • Đánh giá bài dạy: Được tiến hành dựa trên khung đánh giá kế hoạch và tài liệu dạy học, tổ chức hoạt động học cho học sinh, và hoạt động của học sinh theo hướng dẫn tại Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH.
  • Đánh giá học sinh: Phối hợp giữa đánh giá quá trình (formative assessment) thông qua quan sát thao tác, ghi chép nhật ký thực hành, thảo luận nhóm và đánh giá tổng kết (summative assessment) dựa trên mức độ hoàn thiện của sản phẩm theo các tiêu chí kĩ thuật đã thỏa thuận.

Điểm nổi bật và cập nhật

  1. Bám sát Chương trình GDPT 2018 cấp THPT: Tài liệu phân tích cụ thể cấu trúc mạch nội dung của 6 môn học lớp 11:
    • Toán học: Tích hợp Đại số - Giải tích (Hàm số lượng giác, Dãy số Fibonacci, Cấp số nhân, Đạo hàm khảo sát đường trượt) và Hình học không gian (Mặt phẳng, Khối chóp, Phép biến hình, Khai triển hình học).
    • Vật lí: Dao động điều hòa, Mạch điện, Điện tử học, Trường hấp dẫn.
    • Hóa học: Cân bằng dung dịch, Hydrocarbon, Dẫn xuất halogen - alcohol - phenol, Hợp chất carbonyl và Carboxylic acid.
    • Sinh học: Sinh học cơ thể, Sinh lí thực vật (sự vận chuyển nước, sắc tố quang hợp), Công nghệ enzyme và vi sinh vật.
    • Công nghệ: Công nghệ cơ khí, CAD/CAM-CNC, Công nghệ in 3D, Hệ thống điều khiển tự động.
    • Tin học: Cơ sở dữ liệu quan hệ, Thuật toán tìm kiếm/sắp xếp, Biên tập đa phương tiện và đồ họa 2D.
  2. Tích hợp công nghệ hiện đại: Đưa vào các nội dung thực hành gắn với công nghệ in 3D, thiết bị cảm biến, hệ thống nhúng, phần mềm mã nguồn mở (OpenOffice Writer, Calc, Impress), công cụ lưu trữ đám mây và xử lý số liệu.
  3. Gắn kết thực tiễn và định hướng nghề nghiệp: Đề xuất các chủ đề gắn liền với đời sống thực tế như chế tạo dung dịch chỉ thị pH, nến thơm, máy khuấy, cửa tự động, thiết bị chống trộm, cảnh báo khói thuốc, sổ tay sử dụng và bảo dưỡng ô tô.

Đối tượng sử dụng giáo trình

+-------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                    CÁC NHÓM ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG                                   |
+------------------------------+------------------------------------------------------------------+
| NHÓM ĐỐI TƯỢNG               | MỤC ĐÍCH VÀ PHƯƠNG THỨC KHAI THÁC                                |
+------------------------------+------------------------------------------------------------------+
| Cán bộ quản lý & Chuyên viên | Xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường theo Công văn 3089/BGDĐT;  |
| Phòng/Sở GD&ĐT               | chỉ đạo sinh hoạt chuyên môn cụm trường.                         |
+------------------------------+------------------------------------------------------------------+
| Giáo viên THPT               | Thiết kế bài dạy nội môn/liên môn; tổ chức hoạt động trải nghiệm |
| (Toán, Lý, Hóa, Sinh, CN, Tin)| STEM, câu lạc bộ KHKT lớp 11.                                   |
+------------------------------+------------------------------------------------------------------+
| Giảng viên & Sinh viên       | Giáo trình tham khảo cho học phần "Phương pháp dạy học STEM"    |
| Đại học Sư phạm              | và "Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm".                                |
+------------------------------+------------------------------------------------------------------+
  • Điều kiện tiên quyết: Người sử dụng cần nắm vững kiến thức chuyên ngành môn học lớp 11 thuộc phạm vi Chương trình GDPT 2018, đồng thời hiểu rõ các văn bản quy phạm về đổi mới phương pháp dạy học của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
  • Hướng dẫn khai thác:
    • Đối với tổ chuyên môn: Sử dụng ma trận ở Chương 3 để rà soát chương trình môn học, lựa chọn chủ đề phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường.
    • Đối với giáo viên bộ môn: Tham khảo cấu trúc 5 bước của bài dạy mẫu để biên soạn giáo án cá nhân, điều chỉnh tiêu chí kỹ thuật phù hợp với trình độ học sinh địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tài liệu này được xây dựng phục vụ đối tượng người học nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên dạy các môn Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Công nghệ, Tin học lớp 11 tại các trường trung học phổ thông, đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên, sinh viên các trường đại học sư phạm.

2. Cần chuẩn bị những kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu tài liệu?

Người đọc cần có kiến thức chuẩn về chương trình giáo dục phổ thông môn học tương ứng lớp 11, hiểu biết về phương pháp dạy học đại cương, lý thuyết dạy học tích hợp và nắm được các văn bản chỉ đạo chuyên môn gồm Công văn số 3089/BGDĐT-GDTrH và Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH.

3. Cấu trúc bài dạy STEM kĩ thuật trong tài liệu gồm những hoạt động nào?

Tiến trình bài dạy STEM kĩ thuật chuẩn hóa gồm 5 hoạt động:

  1. Xác định vấn đề thiết kế, chế tạo.
  2. Nghiên cứu kiến thức nền và đề xuất giải pháp thiết kế.
  3. Lựa chọn giải pháp thiết kế.
  4. Chế tạo mẫu, thử nghiệm và đánh giá.
  5. Chia sẻ, thảo luận và điều chỉnh.

4. Giáo trình đưa ra những hình thức tổ chức giáo dục STEM nào trong trường phổ thông?

Theo tài liệu (trang 48-50), giáo dục STEM được tổ chức qua 3 hình thức chính:

  • Dạy học các môn khoa học theo bài dạy STEM (bài dạy STEM khoa học và bài dạy STEM kĩ thuật).
  • Tổ chức hoạt động trải nghiệm STEM (thông qua câu lạc bộ STEM hoặc hoạt động trải nghiệm thực tế).
  • Tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học, kĩ thuật.

5. Tài liệu có cung cấp các mẫu kế hoạch bài dạy cụ thể không?

Có. Chương 3 và phần Phụ lục cung cấp hơn 20 kế hoạch bài dạy và kế hoạch hoạt động trải nghiệm minh họa chi tiết cho cả 6 môn học (Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Công nghệ, Tin học) kèm theo ma trận phân tích yêu cầu cần đạt và tiêu chí đánh giá sản phẩm.


Kết luận

Tài liệu hướng dẫn xây dựng kế hoạch bài dạy STEM lớp 11 của Bộ Giáo dục và Đào tạo xác lập cơ sở lý thuyết chuẩn mực và quy trình thiết kế bài dạy STEM cho cấp trung học phổ thông. Việc làm rõ Chu trình STEM, Quy trình thiết kế kĩ thuật 8 bước cùng tiến trình 5 hoạt động dạy học giúp giáo viên chuyển hóa tri thức lý thuyết thành các bài giảng thực nghiệm. Người nghiên cứu nên tiếp cận tài liệu tuần tự từ khung khái niệm ở Chương 1, phương pháp thiết kế ở Chương 2 trước khi phân tích và điều chỉnh các kế hoạch minh họa tại Chương 3 và Phụ lục để áp dụng phù hợp với thực tiễn giảng dạy.