Luận văn dạy học đọc hiểu thơ Việt Nam hiện đại lớp 11 phát triển năng lực của ĐH Sư phạm Thái Nguyên

Hướng dẫn dạy học đọc hiểu thơ Việt Nam hiện đại cho học sinh lớp 11 theo hướng phát triển năng lực, đổi mới phương pháp giảng dạy ngữ văn hiệu quả.

• Tác giả: Vũ Diệu Linh
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Điệp
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Văn - Tiếng Việt
• Đề tài: Dạy học đọc hiểu thơ Việt Nam hiện đại cho học sinh lớp 11 theo hướng phát triển năng lực
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan dạy học đọc hiểu thơ Việt Nam hiện đại cho lớp 11

Dạy học đọc hiểu thơ Việt Nam hiện đại cho học sinh lớp 11 theo hướng phát triển năng lực đánh dấu sự chuyển dịch quan trọng trong giáo dục ngữ văn. Mô hình này chuyển trọng tâm từ việc truyền thụ tri thức thụ động sang hình thành năng lực tiếp nhận tác phẩm độc lập. Thơ Việt Nam hiện đại trong chương trình lớp 11 phản ánh sâu sắc tâm hồn con người và biến thiên lịch sử. Văn bản thơ sở hữu ngôn từ cô đọng, hình ảnh biểu tượng đa nghĩa và nhịp điệu phong phú. Tiếp cận thơ ca theo định hướng năng lực đòi hỏi học sinh trực tiếp tham gia quá trình giải mã ký hiệu nghệ thuật. Quá trình tiếp nhận không dừng lại ở việc ghi nhớ ý nghĩa nội dung. Học sinh cần rèn luyện kỹ năng phân tích cấu trúc thi phẩm, đánh giá tư tưởng và cảm nhận giá trị thẩm mỹ. Phương pháp này khơi gợi cảm xúc thẩm mỹ tích cực, giúp học sinh mở rộng vốn sống và nuôi dưỡng nhân cách cao đẹp. Giáo viên đóng vai trò thiết kế và tổ chức các hoạt động khám phá. Học sinh tự chiếm lĩnh tri thức bằng các hoạt động trải nghiệm có định hướng rõ ràng. Đây là nền tảng cốt lõi để nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn cấp trung học phổ thông.

1.1. Khái niệm và bản chất của đọc hiểu thơ ca hiện đại

Đọc hiểu thơ hiện đại là hoạt động nhận thức và thẩm mỹ phức hợp của người đọc. Quá trình này bao gồm việc nhận biết từ ngữ, giải mã biểu tượng và liên tưởng ý nghĩa chiều sâu. Thơ ca hiện đại giải phóng cảm xúc cá nhân thông qua hình thức nghệ thuật linh hoạt. Người học cần vượt qua rào cản câu chữ để nắm bắt thế giới nội tâm của tác giả. Bản chất của việc đọc hiểu không đơn thuần là ghi nhớ bài giảng mẫu. Hoạt động này tạo cơ hội cho học sinh đối thoại trực tiếp với văn bản. Học sinh tự do phát hiện những tầng nghĩa mới mẻ dựa trên trải nghiệm cá nhân. Từ đó, các em phát triển tư duy phê phán và khả năng biểu đạt cảm xúc tinh tế.

1.2. Mục tiêu phát triển năng lực Ngữ văn cho học sinh lớp 11

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực hướng đến mục tiêu kép về kỹ năng và phẩm chất. Học sinh lớp 11 cần đạt được năng lực ngôn ngữ thông qua việc cảm thụ mạch cảm xúc và cấu tứ thơ. Năng lực văn học được củng cố khi người học biết đánh giá giá trị tư tưởng và phong cách tác giả. Bên cạnh đó, môn học thúc đẩy năng lực giao tiếp và năng lực tự học. Học sinh biết cách bày tỏ chính kiến, tranh luận văn học và sáng tạo nghệ thuật. Những năng lực này giúp học sinh hình thành tư duy độc lập và thế giới quan nhân văn sâu sắc. Đây là hành trang cần thiết cho các bậc học tiếp theo và đời sống thực tiễn.

II. Thực trạng dạy học đọc hiểu thơ Việt Nam hiện đại lớp 11

Thực tiễn dạy học đọc hiểu thơ Việt Nam hiện đại cho học sinh lớp 11 bộc lộ nhiều điểm sáng cùng không ít thách thức. Phần lớn giáo viên và học sinh đều nhận thức rõ tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học. Nhu cầu tiếp cận các hình thức học tập trải nghiệm và ứng dụng công nghệ ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, lối dạy truyền thống thuyết giảng một chiều vẫn còn tồn tại phổ biến ở nhiều nhà trường. Giáo viên thường tập trung bình giảng văn bản và cung cấp sẵn các bài phân tích mẫu. Học sinh rơi vào trạng thái thụ động tiếp thu và ghi chép máy móc. Tình trạng này triệt tiêu hứng thú khám phá và khả năng cảm thụ cá nhân của người học. Việc kiểm tra đánh giá vẫn nặng về tái hiện kiến thức ghi nhớ thay vì đánh giá năng lực vận dụng. Ngoài ra, điều kiện cơ sở vật chất và tài liệu tập huấn tại một số cơ sở giáo dục còn nhiều hạn chế. Một bộ phận giáo viên vẫn còn tâm lý ngại thay đổi phương pháp sư phạm. Những rào cản này làm suy giảm hiệu quả giáo dục thẩm mỹ trong nhà trường phổ thông.

2.1. Đặc điểm tâm sinh lý và năng lực tiếp nhận của học sinh lớp 11

Học sinh lớp 11 đang ở giai đoạn phát triển mạnh mẽ về tư duy trừu tượng và thế giới cảm xúc. Các em có nhu cầu khẳng định bản thân và bày tỏ quan điểm cá nhân sâu sắc. Khả năng cảm thụ cái đẹp và rung động trước tác phẩm nghệ thuật đã có sự trưởng thành rõ rệt. Tuy nhiên, mức độ nhận thức và vốn sống giữa các đối tượng học sinh có sự phân hóa đáng kể. Học sinh khá giỏi thường có xu hướng tìm tòi cách hiểu mới lạ. Học sinh trung bình hoặc yếu dễ gặp khó khăn khi giải mã các biểu tượng thơ phức tạp. Giáo viên cần nắm bắt đặc điểm này để thiết kế bài học phù hợp với từng đối tượng.

2.2. Những rào cản và bất cập trong phương pháp giảng dạy truyền thống

Phương pháp giảng dạy truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế khi tiếp cận các tác phẩm thơ hiện đại. Giờ học thường bị chi phối bởi lời bình giảng độc thoại của giáo viên. Học sinh ít có cơ hội thảo luận nhóm, tranh biện hoặc bày tỏ cảm xúc chân thực. Áp lực thi cử khiến việc đọc hiểu bị thu hẹp thành việc học thuộc lòng các luận điểm có sẵn. Sự thiếu vắng các phương tiện hỗ trợ nghệ thuật như âm nhạc, hội họa hay diễn kịch làm giảm tính hấp dẫn của môn học. Cơ sở vật chất thiếu thốn cùng sự thiếu hụt tài liệu tham khảo chất lượng cao cũng cản trở quá trình đổi mới sư phạm.

III. Giải pháp dạy học đọc hiểu thơ Việt Nam hiện đại lớp 11

Tổ chức dạy học đọc hiểu thơ Việt Nam hiện đại cần kết hợp đa dạng các phương pháp sư phạm tiến bộ. Giáo viên cần xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở theo các cấp độ nhận thức từ nhận biết đến sáng tạo. Học sinh cần được khuyến khích tự đọc, tự phát hiện và giải mã văn bản theo cách riêng. Hoạt động nhóm và dự án học tập tạo môi trường tương tác tích cực giữa các học sinh. Việc tích hợp các loại hình nghệ thuật như ngâm thơ, diễn kịch, phổ nhạc hoặc vẽ tranh minh họa mang lại hiệu quả cao. Những phương tiện này khơi dậy cảm xúc thẩm mỹ và kích thích trí tưởng tượng phong phú của người học. Ứng dụng công nghệ thông tin qua bài giảng đa phương tiện giúp tác phẩm trở nên sinh động và gần gũi. Ngoài ra, giáo viên cần chú trọng nguyên tắc đảm bảo cảm xúc tích cực trong giờ học. Giáo viên giữ vai trò người hướng dẫn, định hướng học sinh hướng tới các giá trị nhân văn cao đẹp. Sự kết hợp đồng bộ các giải pháp này giúp học sinh phát triển toàn diện năng lực tiếp nhận văn học.

3.1. Thiết kế hoạt động đọc hiểu và câu hỏi phân hóa đối tượng

Xây dựng kế hoạch bài dạy cần bám sát tiến trình đọc hiểu theo bậc thang nhận thức. Giáo viên chia câu hỏi thành các nhóm từ nhận diện từ ngữ, hình ảnh đến cắt nghĩa biểu tượng nghệ thuật. Học sinh được khuyến khích tự do chia sẻ cảm nhận cá nhân trước khi đi đến phân tích tổng hợp. Việc phân loại đối tượng học sinh giúp giáo viên giao nhiệm vụ học tập vừa sức và hiệu quả. Học sinh khá giỏi được giao các chủ đề so sánh văn học hoặc liên hệ tư tưởng chuyên sâu. Học sinh trung bình tập trung nắm vững cấu tứ và mạch cảm xúc chính của bài thơ. Cách làm này tạo động lực học tập đồng đều cho cả lớp.

3.2. Tích hợp nghệ thuật và công nghệ thông tin trong giờ học

Tích hợp liên môn và công nghệ thông tin tạo bước đột phá trong dạy học thơ hiện đại. Giáo viên hướng dẫn học sinh ngâm thơ, đọc diễn cảm hoặc chuyển thể thi phẩm thành tiểu phẩm sân khấu. Âm nhạc và hội họa giúp tái hiện không gian nghệ thuật và khơi gợi cảm xúc thẩm mỹ mạnh mẽ. Học sinh có thể thiết kế bài thuyết trình đa phương tiện, video clip hoặc podcast phân tích thơ. Các hoạt động ngoại khóa văn học mở rộng không gian học tập ra ngoài lớp học truyền thống. Sự kết hợp này biến tiết học Ngữ văn thành không gian sáng tạo nghệ thuật đích thực và đầy hứng khởi.

IV. Ứng dụng dạy học đọc hiểu thơ Việt Nam hiện đại ở lớp 11

Đổi mới kiểm tra đánh giá và ứng dụng thực tiễn giữ vai trò then chốt trong quy trình phát triển năng lực đọc hiểu. Hình thức kiểm tra cần chuyển trọng tâm từ ghi nhớ sự kiện sang đánh giá khả năng vận dụng tri thức vào văn cảnh mới. Giáo viên nên sử dụng các ngữ liệu ngoài sách giáo khoa để kiểm tra năng lực cảm thụ độc lập của học sinh. Các tiêu chí đánh giá cần được xây dựng rõ ràng thông qua bảng kiểm và thang đo định lượng (rubrics). Học sinh cần được tham gia vào quá trình tự đánh giá và đánh giá chéo giữa các thành viên. Phương pháp này rèn luyện tinh thần trách nhiệm và tư duy phản biện khách quan. Việc ứng dụng kiến thức thơ ca vào đời sống giúp bồi đắp tâm hồn và định hướng nhân cách sống tử tế. Học sinh biết trân trọng cái đẹp, cảm thông với số phận con người và sống có lý tưởng cao đẹp. Giáo viên và nhà trường cần liên tục cập nhật phương pháp giảng dạy để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục toàn diện.

4.1. Đổi mới kiểm tra đánh giá năng lực đọc hiểu Ngữ văn

Kiểm tra đánh giá theo định hướng năng lực đòi hỏi sự thay đổi căn bản về cấu trúc đề thi. Đề kiểm tra cần kết hợp hài hòa giữa câu hỏi trắc nghiệm khách quan và câu hỏi tự luận mở. Ngữ liệu đánh giá nên ưu tiên các đoạn trích thơ mới mẻ có giá trị nghệ thuật cao. Tiêu chí chấm điểm chú trọng tính sáng tạo, lập luận chặt chẽ và cảm xúc chân thực của học sinh. Việc phản hồi kết quả kịp thời giúp người học nhận ra điểm mạnh và khắc phục hạn chế tiếp nhận. Đánh giá quá trình thông qua hồ sơ học tập và sản phẩm dự án cần được nhân rộng.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn đối với đổi mới giáo dục phổ thông

Dạy học đọc hiểu thơ ca theo hướng năng lực tạo động lực thúc đẩy đổi mới giáo dục phổ thông. Phương pháp này trao quyền chủ động cho học sinh và phát huy tối đa năng lực cá nhân. Nhà trường từng bước chuyển đổi từ môi trường truyền thụ kiến thức sang môi trường kiến tạo tri thức. Đội ngũ giáo viên nâng cao trình độ chuyên môn và tư duy sư phạm linh hoạt. Học sinh không chỉ làm chủ kiến thức văn học mà còn hoàn thiện các kỹ năng mềm quan trọng. Đây là giải pháp bền vững nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn trong bối cảnh hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông ban hành ngày 26 tháng 12 năm 2018 đã đánh dấu bước chuyển trọng tâm từ nền giáo dục trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Khảo sát thực tế trên 475 học sinh và 10 giáo viên tại tỉnh Hải Dương vào năm 2022 cho thấy có tới hơn 70% học sinh vẫn còn tâm lý e ngại, lúng túng khi tiếp cận các thi phẩm văn học.

Văn bản thơ hiện đại mang bản chất hàm súc, giàu nhạc điệu và ẩn chứa cấu tứ nghệ thuật đa tầng, song thực tiễn dạy học tại trường trung học phổ thông vẫn chịu sự chi phối nặng nề của lối truyền thụ một chiều. Việc giáo viên giảng giải áp đặt cùng hoạt động đọc chép thụ động đã triệt tiêu tính sáng tạo của người học, biến các bài phân tích văn học thành những công thức sao chép khuôn mẫu.

Nhằm khắc phục tình trạng này, luận văn tập trung nghiên cứu biện pháp tổ chức dạy học đọc hiểu 6 tác phẩm thơ Việt Nam hiện đại tiêu biểu trong chương trình lớp 11 theo định hướng phát triển năng lực. Mục tiêu trọng tâm là xác lập cơ sở khoa học, đánh giá thực trạng và đề xuất quy trình thiết kế bài dạy gắn với việc thực nghiệm bài thơ Vội vàng của Xuân Diệu.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại Trường Trung học phổ thông Bình Giang và Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên huyện Bình Giang trong năm học 2021 - 2022. Các ngữ liệu trọng tâm được phân tích gồm: Hầu trời, Vội vàng, Tràng giang, Đây thôn Vĩ Dạ, Chiều tối và Từ ấy. Công trình góp phần cụ thể hóa tinh thần Công văn 5512 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ hứng thú học tập lên trên 80% và bồi dưỡng vững chắc năng lực tự chủ, năng lực thẩm mĩ cho học sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Cơ sở lý luận của đề tài được xây dựng trên nền tảng thuyết tiếp nhận văn học của các nhà nghiên cứu đầu ngành như Trần Đình Sử và Đỗ Ngọc Thống, kết hợp cùng thuyết kiến tạo trong giáo dục học hiện đại. Theo quan điểm này, tác phẩm văn học chỉ thực sự tồn tại hoàn chỉnh khi được người đọc tri giác, cắt nghĩa và đồng sáng tạo. Người học không phải là người tiếp nhận thụ động những lời bình giảng có sẵn mà là chủ thể tích cực giải mã các tín hiệu nghệ thuật. Mô hình phát triển năng lực của luận văn bám sát các chỉ số hành vi theo chuẩn quốc tế PISA và yêu cầu cần đạt của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Bốn khái niệm cốt lõi được định hình xuyên suốt công trình gồm:

• Thơ hiện đại: Hình thức nghệ thuật ngôn từ phản ánh hiện thực và tâm trạng con người qua thi pháp cách tân, ngôn ngữ hàm súc và nhạc điệu tự do.
• Đọc hiểu văn bản thơ: Hoạt động giải mã ký hiệu ngôn từ, hình tượng và cấu tứ nhằm kiến tạo ý nghĩa văn bản dựa trên vốn sống cá nhân.
• Năng lực đọc hiểu: Khả năng vận dụng kiến thức thể loại, tư duy thẩm mĩ và xúc cảm cá nhân để hiểu, đánh giá và ứng dụng giá trị của tác phẩm vào cuộc sống.
• Dạy học phát triển năng lực: Quy trình tổ chức các hoạt động học tập tương tác giúp học sinh tự kiến tạo tri thức và hình thành kỹ năng tự học suốt đời.

Phương pháp nghiên cứu

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 485 khách thể, gồm 10 giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Ngữ văn và 475 học sinh khối lớp 11. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện được áp dụng nhằm phản ánh đầy đủ hai mô hình đào tạo: 225 học sinh cùng 5 giáo viên thuộc Trường Trung học phổ thông Bình Giang (đại diện trường công lập có điểm đầu vào khá) và 250 học sinh cùng 5 giáo viên thuộc Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên huyện Bình Giang (đại diện hệ đào tạo thường xuyên).

Nguồn dữ liệu thực nghiệm được thu thập thông qua hai bộ phiếu khảo sát chuẩn hóa, biên bản dự giờ 12 tiết học, kế hoạch bài dạy của giáo viên và sản phẩm bài viết của học sinh. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích lí thuyết kết hợp thống kê toán học để lượng hóa các mức độ nhận thức.

Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan, xác lập sự đối sánh chuẩn xác giữa hai môi trường đào tạo và chứng minh tính khả thi của các biện pháp sư phạm đề xuất. Toàn bộ quá trình khảo sát dữ liệu và thực nghiệm trên lớp được thực hiện nghiêm túc từ tháng 9 năm 2021 đến tháng 12 năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nhận thức về sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp đạt mức đồng thuận rất cao nhưng thực tế triển khai còn tồn tại độ vênh lớn. Kết quả khảo sát cho thấy 90% giáo viên (9 trên 10 giáo viên) khẳng định việc đổi mới phương pháp giảng dạy là cực kỳ cần thiết. Dẫu vậy, phương pháp đọc chép truyền thống vẫn chiếm tới 100% tại Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên huyện Bình Giang và 60% tại Trường Trung học phổ thông Bình Giang. Phương pháp dạy học nhóm đạt 90% ở trường trung học phổ thông công lập nhưng chỉ đạt 40% ở trung tâm giáo dục thường xuyên.

Thứ hai, thói quen tự học và công tác chuẩn bị bài của học sinh trước giờ lên lớp còn ở mức đáng báo động. Chỉ có 26,0% học sinh Trường Trung học phổ thông Bình Giang (59 học sinh) và 12,0% học sinh Trung tâm Giáo dục thường xuyên (30 học sinh) thường xuyên tự học, tìm hiểu trước bài mới. Số lượng học sinh chỉ thỉnh thoảng hoặc chưa bao giờ chuẩn bị bài chiếm tỷ lệ áp đảo từ 74% đến 88%.

Thứ ba, mức độ chủ động phát biểu và tương tác trong giờ học có sự phân hóa sâu sắc theo đối tượng người học. Tỷ lệ học sinh thường xuyên mạnh dạn phát biểu tại trường trung học phổ thông đạt 35,4% (80 em), trong khi tại trung tâm giáo dục thường xuyên chỉ đạt 21,6% (54 em). Ngược lại, tỷ lệ học sinh chưa bao giờ phát biểu ở khối thường xuyên lên tới 23,2% (58 em), cao gấp gần sáu lần so với tỷ lệ 3,97% của trường trung học phổ thông.

Thứ tư, học sinh thể hiện nguyện vọng mạnh mẽ về việc đổi mới phương tiện và phương thức học tập. Có 81,9% học sinh trung học phổ thông (186 em) và 33,2% học sinh giáo dục thường xuyên mong muốn giáo viên tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin. Đồng thời, trên 51% học sinh ở cả hai đơn vị bày tỏ nguyện vọng được tham gia các hoạt động trải nghiệm sáng tạo như sân khấu hóa tác phẩm hoặc vẽ tranh minh họa.

Thảo luận kết quả

Thực trạng thụ động nêu trên bắt nguồn từ việc giáo viên vẫn giữ tâm lý an toàn, nặng về bình giảng một chiều và xây dựng kế hoạch bài dạy mang tính đồng loạt, thiếu tính phân hóa. Ngôn ngữ thơ hiện đại vốn giàu tính tượng trưng khiến học sinh dễ mất phương hướng nếu không được định hướng bằng hệ thống phiếu học tập phù hợp.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu trước đây của Đặng Thị Nguyệt năm 2017 và Chu Thị Huyền năm 2017, phát hiện của luận văn tương đồng về nhận định rằng học sinh gặp rào cản lớn ở khâu tiếp nhận thi pháp thơ. Tuy nhiên, luận văn đã bổ sung góc nhìn thực tiễn mới khi chỉ ra khoảng cách năng lực rõ rệt giữa học sinh trung học phổ thông công lập và học sinh giáo dục thường xuyên, điều mà các nghiên cứu trước chưa đề cập sâu.

Về phương thức biểu đạt trực quan, các dữ liệu khảo sát và kết quả kiểm chứng có thể được mô hình hóa hiệu quả qua biểu đồ cột kép đối sánh tỷ lệ vận dụng phương pháp dạy học giữa hai nhà trường. Bên cạnh đó, thang đo đánh giá năng lực đọc hiểu văn bản Vội vàng được thiết lập tối ưu qua bảng ma trận rubric gồm bốn cấp độ: nhận biết, thông hiểu, vận dụng và vận dụng sáng tạo, giúp giáo viên lượng hóa chính xác sự chuyển biến của học sinh sau thực nghiệm.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cấu trúc kế hoạch bài dạy theo tinh thần Công văn 5512 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Giáo viên cần thiết kế tiến trình bài học thành chuỗi bốn hoạt động rõ ràng gồm mở đầu, hình thành kiến thức, luyện tập và vận dụng. Mục tiêu hành động là nâng thời lượng học sinh trực tiếp thực hành lên tối thiểu 65% tổng thời gian tiết dạy. Giải pháp này cần được tổ chuyên môn Ngữ văn hoàn thiện thẩm định trong học kỳ I năm học 2022 - 2023.

Thứ hai, đa dạng hóa các kỹ thuật dạy học tích cực trong giờ đọc hiểu. Giáo viên bộ môn cần đẩy mạnh vận dụng các kỹ thuật khăn trải bàn, đóng vai, chia nhóm chuyên gia và kỹ thuật một phút phản hồi để triệt tiêu hoàn toàn lối dạy đọc chép, phấn đấu giảm tỷ lệ dạy học truyền thụ một chiều xuống dưới 15% trong vòng 12 tuần thực hiện.

Thứ ba, thiết lập hệ thống phiếu học tập phân hóa theo năng lực người học. Nhóm chuyên môn khối 11 cần xây dựng ngân hàng phiếu học tập gồm ba cấp độ tương ứng với các nhóm đối tượng học sinh trung bình, khá và giỏi. Đích đến là đưa tỷ lệ học sinh đạt chuẩn đọc hiểu loại khá giỏi lên trên 75% vào cuối năm học 2022 - 2023, do nhóm giáo viên giảng dạy khối 11 chịu trách nhiệm thực thi.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và tổ chức trải nghiệm học đường. Ban giám hiệu các nhà trường cần đầu tư hạ tầng thiết bị, đặt chỉ tiêu 100% tiết dạy đọc hiểu có sử dụng bài giảng điện tử tương tác, âm thanh hoặc video tư liệu. Đồng thời, tổ chức tối thiểu một buổi sinh hoạt ngoại khóa sân khấu hóa tác phẩm thơ mỗi học kỳ với sự chủ trì của Đoàn Thanh niên và Tổ Ngữ văn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm giáo viên Ngữ văn trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp hệ thống kế hoạch bài dạy mẫu của 6 tác phẩm thơ hiện đại lớp 11 và ngân hàng câu hỏi gợi mở để áp dụng vào giảng dạy thực tế, giúp tiết kiệm thời gian soạn bài và nâng cao tính tương tác trên lớp.

Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn: Sử dụng bộ tiêu chí đánh giá và các số liệu khảo sát từ 485 khách thể để làm căn cứ chỉ đạo sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học, đồng thời chuẩn hóa việc dự giờ, đánh giá năng lực giáo viên theo các văn bản chỉ đạo của ngành.

Học viên cao học và sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn: Tham khảo khung lý thuyết tiếp nhận văn học, hệ thống phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp định tính làm tài liệu nền tảng cho việc phát triển các đề tài nghiên cứu khoa học, khóa luận và luận văn thạc sĩ chuyên ngành.

Chuyên viên biên soạn sách và tài liệu giảng dạy: Ứng dụng nguồn dữ liệu đối sánh giữa học sinh trung học phổ thông và học sinh giáo dục thường xuyên để điều chỉnh cách biên soạn hộp chỉ dẫn, câu hỏi phân hóa trong các tài liệu học tập, bảo đảm đáp ứng 100% mục tiêu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Câu hỏi thường gặp

Rào cản lớn nhất của học sinh lớp 11 khi tiếp cận thơ Việt Nam hiện đại là gì? Khó khăn lớn nhất nằm ở tính trừu tượng của ngôn ngữ thơ và tư duy lãng mạn thời kỳ 1932 - 1945. Số liệu từ 475 học sinh khảo sát cho thấy hơn 70% các em cảm thấy bối rối trước cấu tứ thơ. Nếu giáo viên chỉ áp đặt lời bình mà không hướng dẫn kỹ năng giải mã biểu tượng, học sinh sẽ học vẹt và mất đi xúc cảm nghệ thuật.

Dạy học đọc hiểu theo hướng phát triển năng lực khác phương pháp truyền thống ở điểm nào? Điểm khác biệt cốt lõi là sự chuyển dịch vai trò trung tâm. Trong phương pháp truyền thống, giáo viên thuyết giảng chiếm phần lớn thời gian và áp đặt cảm thụ. Ngược lại, dạy học phát triển năng lực trao quyền chủ động cho học sinh, tổ chức cho các em tự đọc, tranh biện, chia sẻ cảm xúc và vận dụng kiến thức qua các nhiệm vụ học tập có mục tiêu rõ ràng.

Làm thế nào để phân hóa học sinh hiệu quả trong cùng một tiết dạy thơ? Giáo viên có thể sử dụng hệ thống phiếu học tập đa tầng. Học sinh có học lực trung bình thực hiện nhiệm vụ nhận biết hình ảnh, vần nhịp và thể thơ, trong khi nhóm học sinh khá giỏi giải quyết các câu hỏi phân tích thông điệp, so sánh thi pháp và liên hệ thực tế. Cách làm này giúp tất cả học sinh đều được kích hoạt năng lực phù hợp.

Công nghệ thông tin có vai trò gì trong việc giảng dạy các tác phẩm thơ trữ tình? Công nghệ thông tin giúp trực quan hóa không gian nghệ thuật và tâm trạng nhân vật trữ tình qua tranh ảnh, video và âm nhạc. Minh chứng thực tế là 81,9% học sinh trung học phổ thông yêu thích tiết dạy có bài giảng điện tử. Phương tiện trực quan giúp học sinh dễ dàng liên tưởng, kích thích trí tưởng tượng và gia tăng hứng thú học tập.

Luận văn có giá trị ứng dụng ra sao đối với Chương trình Giáo dục phổ thông 2018? Toàn bộ quy trình thiết kế bài dạy và bộ công cụ đánh giá của luận văn được xây dựng hoàn toàn tương thích với yêu cầu cần đạt của chương trình mới. Dù ngữ liệu sách giáo khoa thay đổi, quy trình đọc hiểu thể loại thơ mà tác giả đề xuất vẫn giữ nguyên giá trị phương pháp luận, giúp giáo viên triển khai hiệu quả ở mọi bộ sách.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tiếp nhận văn học và phương pháp dạy học đọc hiểu thơ hiện đại theo định hướng phát triển năng lực người học.
• Đánh giá khách quan thực trạng dạy và học qua mẫu khảo sát gồm 485 khách thể tại Trường Trung học phổ thông Bình Giang và Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên huyện Bình Giang.
• Xây dựng quy trình bốn bước thiết kế kế hoạch bài dạy chuẩn mực, bám sát định hướng đổi mới phương pháp của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
• Kiểm chứng thực nghiệm thành công qua bài thơ Vội vàng, khẳng định sự cải thiện rõ rệt về năng lực tư duy thẩm mĩ và mức độ tự tin của học sinh.
• Đề xuất hệ thống giải pháp sư phạm đồng bộ, từ phân hóa phiếu học tập đến ứng dụng công nghệ và tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Vũ Diệu Linh là công trình nghiên cứu giàu giá trị thực tiễn, tháo gỡ điểm nghẽn trong công tác giảng dạy thơ trữ tình và cung cấp giải pháp sư phạm vững chắc cho giáo viên phổ thông. Trong giai đoạn 2023 - 2025, mô hình này cần được nhân rộng tại các cơ sở giáo dục trên toàn tỉnh và số hóa thành học liệu mở. Quý thầy cô giáo và các nhà quản lý chuyên môn hãy chủ động áp dụng các giải pháp của luận văn ngay hôm nay để đổi mới giờ học Ngữ văn và khơi dậy tiềm năng sáng tạo của thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu. Chƣơng 2: Tổ chức dạy học đọc hiểu thơ Việt Nam hiện đại cho học sinh lớp 11 theo hƣớng phát triển năng lực. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm. 9 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Khái niệm thơ hiện đại Nói đến thơ ca hiện đại là nói đến khái niệm chỉ hình thức thơ của thời kì hiện đại. Nói đến thơ thời kì hiện đại là đặt trong tƣơng quan với thời kì trung đại (hay còn gọi là thơ cổ điển), mục đích để thấy sự khác nhau rất lớn về hệ thống đề tài, hệ thống thi pháp, ngôn ngữ, số câu thơ, dòng thơ… Thơ hiện đại còn gắn liền với cuộc cách tân trong văn học Việt Nam, từ thời kì thơ mới (1932 - 1945). Về nội dung: Về thơ ca hiện đại Việt Nam đồng hành cùng với lịch sử dân tộc. Cho nên, nó đƣợc chia thành nhiều giai đoạn văn học, ở mỗi giai đoạn, hiện thực cuộc sống luôn có sự biến chuyển nên nội dung phản ánh của thơ cũng biến chuyển theo.

Chúng tôi có thể phân chia các giai đoạn nhƣ sau: - Giai đoạn 1930 - 1945: Thơ ca văn học Việt Nam hiện đại gồm: thơ cách mạng và thơ mới. Về phong trào Thơ mới với các tác giả tiêu biểu trong thời kì này nhƣ Huy Cận, Xuân Diệu, Thế Lữ, Hàn Mặc Tử, Lƣu Trọng Lƣ, Nguyễn Bính, Chế Lan Viên… Với những nhà thơ này chủ yếu thể hiện cái tôi cá nhân một cách mãnh liệt với các đề tài nhƣ: tình yêu nam nữ (ông hoàng thơ tình - Xuân Diệu); những cảm nhận tinh tế về quê hƣơng, yêu cảnh vật đất nƣớc mình (Lƣu Trọng Lƣ; Thế Lữ; Nguyễn Bính) và còn thể hiện những nỗi buồn của thời đại và sự bế tắc, cô đơn trong luồng tƣ tƣởng và con đƣờng đi đến sự hạnh phúc,… (Tràng Giang - Huy Cận; Đây thôn Vĩ Dạ - Hàn Mặc Tử,…). Thơ ca cách mạng là những sáng tác của các chiến sĩ đang tham gia hoạt động bí mật nhƣ Hồ Chí Minh, Tố Hữu, Sóng Hồng,… nội dung thơ ca cách mạng thể hiện tình yêu đất nƣớc, yêu quê hƣơng nồng nàn, tha thiết, sự giác ngộ lý tƣởng cách mạng và tinh thần đấu tranh giành độc lập đầy nhiệt huyết và sôi nổi. - Giai đoạn 1945 - 1975: Thơ ca hiện đại phản ánh đầy đủ và rõ nét hiện thực của cách mạng, tập trung chủ yếu vào những đề tài nổi bật trong giai đoạn này nhƣ: ca ngợi hình tƣợng ngƣời lính và ý nghĩa cao đẹp của hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ; ca ngợi Chủ tịch Hồ Chủ tịch - Bác Hồ kính yêu của dân tộc Việt 10 Nam; thể hiện lòng yêu tha thiết, yêu lí tƣởng cách mạng và sẵn sàng hi sinh vì độc lập tự do của đất nƣớc.

Thơ ca là tiếng hát hào hùng, đầy nhiệt huyết, sảng khoái, cổ vũ tinh thần cho quân và dân đã góp phần làm nên thắng lợi của hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. - Giai đoạn sau 1975 và đặc biệt chú trọng từ sau 1986 đến nay: Thơ ca tìm hiểu những nội dung chính, những góc khuất trong đời sống thƣờng ngày, những nghĩ suy, trăn trở, lo âu về cuộc sống, về yêu ghét, về con ngƣời, về hạnh phúc, lí tƣởng… Thơ ca từ sau năm 1986 đến nay phản ánh nội dung đời sống gắn với những tâm trạng, những tâm tƣ tình cảm, những cảnh ngộ cụ thể, triết lí về nhân sinh quan nhất trong xã hội và trong đời sống hàng ngày. Thơ ca luôn sáng tạo, tìm tòi, và thêm nhiều những hình thức đổi mới, hiện đại hoá hơn nữa. Có thể chứng minh nổi bật nhất là cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lƣợc, thơ ca đã đứng trƣớc một nhiệm vụ hết sức lớn lao và có trách nhiệm vô cùng cao cả nhằm mục đích cổ vũ mạnh mẽ cho cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện nhất định thắng lợi.

Các vần thơ thép của Chủ tịch Hồ Chí Minh là những sáng tác rất nổi bật, qua đó nhằm thể hiện niềm trăn trở của một vị lãnh tụ với tấm lòng yêu nƣớc sâu sắc cùng với sự tồn vong của một quốc gia dân tộc đồng thời cũng là tâm hồn của một thi sĩ luôn luôn biết rung động, tràn đầy niềm khát khao và cảm nhận một cách rất tinh tế trƣớc niềm say mê cái đẹp. Chúng ta có thể thấy trong bài thơ Rằm tháng giêng ngƣời chiến sĩ cách mạng - một vị lãnh tụ đang bàn bạc việc quân. Bài thơ là sự kết hợp đặc sắc và rất hài hoà giữa hai phong cách cổ điển và hiện đại. Kết hợp những thi liệu cổ điển của bài thơ nhƣ hình ảnh con thuyền, vầng trăng, sông xuân, trời xuân và khói sóng… tất cả những hình ảnh đó đã tạo nên không khí thƣởng ngoạn của các tao nhân mặc khách.

Ở nơi giữa núi rừng tĩnh lặng, không hề có rƣợu và hoa để thƣởng trăng, ngắm trăng, vị lãnh tụ không đàm đạo thơ phú mà “đàm quân sự”. Qua đó, bài thơ cất lên nhƣ một đoá hoa đẹp trong vƣờn hoa dân tộc, là sự kết tụ những tinh hoa đẹp đẽ nhất từ nơi tâm hồn, trí tuệ, phẩm chất đạo đức của vị chủ tịch nƣớc - Hồ Chí Minh. Với hình ảnh con thuyền của vị lãnh tụ lƣớt đi phơi phới mang theo đầy ánh trăng tạo nên nét riêng và đậm chất lãng mạn đã góp phần thể hiện một tâm hồn nghệ sĩ - ngƣời chiến 11 sĩ yêu tha thiết cuộc sống. Bài thơ Rằm tháng giêng góp phần thể hiện rất rõ sự rung cảm tinh tế kết hợp hòa quyện giữa phong thái ung dung, lạc quan, yêu đời của Bác trong kháng chiến đầy vất vả, khó khăn.

Về nghệ thuật: Thơ ca hiện đại những năm 1945 - 1975 chủ yếu thể hiện rõ những nội dung sâu sắc cùng với những tƣ tƣởng cách tân, tân tiến, đổi mới của nhà thơ. Với những vần thơ chân thực, hài hòa và sâu lắng đƣợc viết một cách rất đỗi tự nhiên, chân thực và đậm chất trữ tình, sâu lắng, đầy xót thƣơng, bình dị, trong sáng, bình dân mang đậm sắc thái đời thƣờng trong cuộc sống thƣờng dùng những ngôn từ hằng ngày của đời sống sinh hoạt. Hình thức thơ cũng rất giản dị, chân thực kết hợp với các thể thơ dân tộc nhƣ thơ lục bát, thơ ngũ ngôn; ngũ ngôn xen lục ngôn, những thể thơ mang đậm màu sắc, sắc thái dân tộc đã bộc lộ diễn tả cảm xúc một cách rất đỗi tự nhiên và chân thành mang nhiều suy tƣ chiêm nghiệm sâu sắc. Khái niệm đọc hiểu và dạy học đọc hiểu 1.

Khái niệm đọc hiểu Hệ thống giáo dục phổ thông trƣớc năm 2018 còn thiên về nội dung quá nhiều. Cho nên rất nhiều thuật ngữ nhƣ bình giảng, phân tích văn, đánh giá văn bản,… Tuy nhiên, nó đƣợc áp dụng một cách máy móc, một chiều từ giáo viên truyền đạt đến học sinh. Ngƣời học trực tiếp lĩnh hội kiến thức thụ động, hoạt động đọc - chép, giảng - nghe diễn ra thƣờng xuyên trong các tiết học văn. Từ năm 2018, chƣơng trình GDPT 2018 đã có sự thay đổi theo nhiều chiều hƣớng khác nhau phù hợp với mục tiếu giáo dục.

Ngƣời học đã đƣợc tiếp cận với “đọc hiểu văn bản”. nó chung chung ở trong mặt khái niệm dạy học mà còn thay đổi toàn bộ bản chất, hoạt động học tập trong môn Ngữ văn. Nó quan tâm nhiều hơn trong khi học sinh làm, tiếp nhận đƣợc gì, cách giải mã văn bản nhƣ thế nào trong quá trình học các tác phẩm ở trƣờng phổ thông. Bài báo Đánh giá năng lực đọc - hiểu của học sinh - nhìn từ yêu cầu của Pisa về đọc - hiểu của Đỗ Ngọc Thống: “Đọc - hiểu không chỉ là yêu cầu đối với cả quãng tuổi thơ trong nhà trƣờng phổ thông, mà nó còn trở thành một nhân tố quan trọng trong việc xây dựng, mở rộng kiến thức, kĩ năng và chiến lƣợc của mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời khi họ tham gia vào các hoạt động ở các tình huống khác nhau trong mối quan hệ với ngƣời xung quanh, cũng nhƣ trong cả cộng đồng rộng lớn” [35].

12 ECD khẳng định về đọc hiểu là sự hiểu biết, sử dụng và phản hồi lại trƣớc một văn bản viết, nhằm đạt đƣợc mục đích, phát triển tri thức và tiềm năng cũng nhƣ việc tham gia hoạt động của một ai đó trong xã hội. Nghĩa là đọc hiểu bao gồm những công việc nhƣ hiểu, phản hồi, phân tích, cảm nhận những văn bản để có thể hiểu những văn bản đó một cách sâu sắc hơn. TS Nguyễn Thanh Hùng: “đọc - hiểu là một khái niệm khoa học chỉ mức độ cao nhất của hoạt động học; đọc hiểu đồng thời cũng chỉ năng lực văn của ngƣời đọc”. “Đọc - hiểu là truy tìm và giải mã ý nghĩa văn bản” [14].

Tóm lại, dạy học đọc - hiểu văn bản văn học là cách tiếp nhận, thấu hiểu, cảm thụ các tác phẩm văn học bằng ngôn ngữ. HS có kĩ năng đọc - hiểu tốt sẽ phân tích những lời hay, ý đẹp, cắt nghĩa nội dung, nghệ thuật trong văn bản đƣợc tìm hiểu. Với sự tiếp thu này, đọc hiểu làm nền tảng vô cùng quan trọng, phong phú để có thể giúp HS cảm nhận sâu sắc tác phẩm và thêm yêu thích môn Ngữ văn hơn. Khái niệm dạy học đọc hiểu Về dạy đọc hiểu văn bản trong chƣơng trình giáo dục ở phổ thông đã đƣợc đặt ra từ rất lâu, đặc biệt là từ những năm 2000 (ở chƣơng trình hiện hành).

Vì vậy, với những GV đang giảng dạy bộ môn Ngữ văn, năng lực cần thiết phải đƣợc trang bị chính là dạy HS cách để đọc hiểu một tác phẩm văn học. Khi làm tốt đƣợc điều này, ngƣời giáo viên (GV) mới có thể hƣớng dẫn - dạy HS, giúp HS ban đầu biết cách cảm thụ văn bản để từ đó hình thành và phát triển cho HS những năng lực cần thiết ở phổ thông. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử cho rằng: “Khởi điểm của môn Ngữ văn là dạy HS đọc hiểu trực tiếp văn bản văn học của nhà văn, nhà thơ, nhà chính luận; từ đọc hiểu các văn bản ấy mà HS sẽ đƣợc rung động về nghệ thuật, thƣởng thức giá trị thẩm mĩ, tiếp nhận tƣ tƣởng, tình cảm, trƣởng thành về nhân cách, hình thành các kĩ năng văn học nhƣ đọc, viết, quan sát, tƣ duy, tƣởng tƣợng, sáng tạo và cả sáng tác ngôn từ nữa.