Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục (mã số: 9.14) với đề tài "Phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc" do nghiên cứu sinh Nguyễn Đức Bình thực hiện tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2023, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Xuân Thức và GS.TS Trần Trung.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Chủ trương của Đảng và Nhà nước Việt Nam thông qua Chỉ thị số 40/2004/CT-TW và Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 xác định phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục là khâu then chốt trong đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Đối với cấp tiểu học, hiệu trưởng là người chịu trách nhiệm quản lý, điều hành trực tiếp mọi hoạt động giáo dục và quyết định chất lượng giáo dục của nhà trường.

Khu vực miền núi Tây Bắc có địa hình hiểm trở, điều kiện kinh tế – xã hội còn nhiều khó khăn, là nơi cư trú lâu đời của nhiều đồng bào dân tộc thiểu số với những nét đặc thù về ngôn ngữ, phong tục, tập quán và lối sống. Mặc dù công tác phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học tại các địa phương Tây Bắc đã đạt được những kết quả nhất định, thực tiễn quản lý vẫn bộc lộ nhiều bất cập do chưa chú trọng đúng mức đến yếu tố văn hóa vùng miền. Các công trình khoa học trong nước và quốc tế trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề phát triển hiệu trưởng trường phổ thông ở cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông hoặc tiếp cận theo hướng chuẩn hóa, năng lực chung, để lại khoảng trống nghiên cứu về việc phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học gắn liền với đặc trưng văn hóa tại khu vực miền núi Tây Bắc.

Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và đánh giá thực trạng phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc, luận án đề xuất các giải pháp phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học phù hợp với đặc thù văn hóa của vùng, nhằm nâng cao chất lượng nhân lực quản lý và chất lượng giáo dục tiểu học khu vực miền núi Tây Bắc.

Câu hỏi nghiên cứu

Văn bản luận án xác định 03 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

  1. Khung năng lực nghề nghiệp của hiệu trưởng trường tiểu học khu vực Tây Bắc có những đặc điểm, đặc trưng gì?
  2. Cơ sở khoa học của việc phát triển hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc là gì?
  3. Từ góc độ quản lý có các giải pháp nào nâng cao chất lượng hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc?

Giả thuyết khoa học

Công tác phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học khu vực miền núi Tây Bắc đã đạt được kết quả cung cấp nhân lực quản lý giáo dục trường tiểu học. Tuy nhiên đứng trước yêu cầu đổi mới giáo dục tiểu học, đặc thù văn hóa vùng miền núi còn bộc lộ nhiều bất cập, hạn chế chất lượng hiệu trưởng trường tiểu học. Việc đề xuất và thực hiện các giải pháp phát triển đội ngũ trường tiểu học khu vực miền núi Tây Bắc theo tiếp cận quản lý nguồn nhân lực, tiếp cận năng lực và tính đến sâu sắc hơn sự phù hợp về đặc trưng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc sẽ nâng cao được chất lượng đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học, từ đó nâng cao chất lượng quản lý nhà trường tiểu học.

Nhiệm vụ nghiên cứu

  1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa vùng miền.
  2. Nghiên cứu thực trạng đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học và thực trạng phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc.
  3. Đề xuất các giải pháp phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc.
  4. Khảo nghiệm và thực nghiệm khẳng định tính cần thiết, khả thi và hiệu quả của các giải pháp đề xuất.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Khách thể nghiên cứu: Đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học khu vực miền núi.
  • Đối tượng nghiên cứu: Phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc.
  • Phạm vi nội dung: Phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học của Phòng Giáo dục và Đào tạo theo tiếp cận quản lý nguồn nhân lực, tiếp cận năng lực và đặc trưng văn hóa vùng miền. Chủ thể quản lý chính được nghiên cứu là Phòng Giáo dục và Đào tạo, bên cạnh Ủy ban nhân dân cấp huyện và các phòng ban chức năng.
  • Phạm vi không gian (địa bàn nghiên cứu): Các Phòng Giáo dục và Đào tạo và trường tiểu học thuộc 06 tỉnh khu vực miền núi Tây Bắc: Sơn La, Lào Cai, Yên Bái, Điện Biên, Lai Châu, Hòa Bình.
  • Phạm vi khách thể khảo sát: Gồm 04 nhóm đối tượng:
    • Nhóm 1: Cán bộ lãnh đạo Ủy ban nhân dân và các phòng chức năng cấp huyện.
    • Nhóm 2: Lãnh đạo, cán bộ chuyên môn Phòng Giáo dục và Đào tạo.
    • Nhóm 3: Hiệu trưởng các trường tiểu học.
    • Nhóm 4: Giáo viên các trường tiểu học.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai hướng chính, kết hợp với các nghiên cứu về văn hóa và nguồn nhân lực:

Hướng nghiên cứu về đội ngũ hiệu trưởng trường phổ thông

  • Nghiên cứu quốc tế:
    • Smith & Piele (1991), Murphy (1992), Razik & Swanson (1995), Laurie (2002), LaPointe & Davis (2006), Sergiovanni (2008) phân tích vị trí, vai trò, trách nhiệm, kỹ năng và phẩm chất của người lãnh đạo nhà trường trong việc xây dựng tầm nhìn chiến lược và văn hóa tổ chức.
    • Fiore D.J. (2004) nhấn mạnh vai trò người quản lý giáo dục như một nhà lãnh đạo thúc đẩy thành công của học sinh qua bảo tồn văn hóa học đường và kết nối nhà trường – gia đình – xã hội.
    • Maheswari Kandasamy và Lia Blaton (UNESCO, 2004) phân tích chuẩn hiệu trưởng và đánh giá hiệu trưởng tại 7 quốc gia châu Á (Hàn Quốc, Malaysia, Philippines, Sri Lanka, Pakistan, Nepal, Bangladesh).
    • Pam Tobbins & Alvy (2004) cung cấp cẩm nang kỹ năng giải quyết xung đột và quản trị chuyên môn cho hiệu trưởng.
    • Jean Valérien (UNESCO, 1991) chỉ rõ chức năng quản lý hành chính và sư phạm của hiệu trưởng trường tiểu học.
    • Các nghiên cứu của Lynn Olson (2000), Tirozzi (2001), Fullan (2002), Whitaker (2003), Chapman (2005) nghiên cứu sự chuyển dịch từ quản trị tác nghiệp sang vai trò lãnh đạo thích ứng và đổi mới.
    • Philip Yeo (Singapore) nêu các yêu cầu về xử lý thông tin, giao tiếp và huy động nguồn lực xã hội của hiệu trưởng.
  • Nghiên cứu trong nước:
    • Khăm Keo Vông Phila (1996) phân tích 3 nhóm phẩm chất (đạo đức, tư tưởng, công việc) của hiệu trưởng trường tiểu học.
    • Nguyễn Liên Châu (2000) nghiên cứu đặc điểm giao tiếp của hiệu trưởng tiểu học.
    • Trần Ngọc Giao (2007) xác lập các nhóm năng lực cơ bản của cán bộ quản lý giáo dục.
    • Hà Thế Truyền (2015) đề xuất quy tắc giao tiếp và kỹ năng thuyết phục của cán bộ quản lý giáo dục.
    • Nguyễn Duy Hưng (2014), Trần Mai Ước (2013), Lưu Xuân Mới (2013), Phạm Văn Sơn & Nguyễn Thị Tuyết (2016), Dự án SREM (Bộ Giáo dục và Đào tạo) nghiên cứu về năng lực chuyên môn, kỹ năng thế kỷ XXI và bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục.

Hướng nghiên cứu về phát triển đội ngũ hiệu trưởng theo các tiếp cận khoa học

  • Nghiên cứu quốc tế: Davis M. (1980), Huber S.G. (2004), Philip K.Piele & Stuart C.Smith (1991), quy chế tuyển dụng hiệu trưởng của Bang Victoria (Úc), chuẩn đào tạo của Đại học Nam Florida, mô hình quản lý trường học ưu việt SEM tại Singapore và các báo cáo của OECD về bộ năng lực hiệu trưởng thế kỷ XXI.
  • Nghiên cứu trong nước:
    • Nguyễn Hồng Hải (2010, 2013) nghiên cứu quản lý đội ngũ hiệu trưởng trường THPT theo 5 lĩnh vực nhân sự (tuyển dụng, phát triển, lãnh đạo, đánh giá, đãi ngộ).
    • Nguyễn Huy Hoàng (2011) nghiên cứu phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường THPT các tỉnh vùng Tây Bắc theo hướng chuẩn hóa.
    • Cao Thị Thanh Xuân (2015) nghiên cứu phát triển hiệu trưởng trường THPT các tỉnh Bắc Tây Nguyên.
    • Nguyễn Ngọc Hoa (2017) nghiên cứu phát triển hiệu trưởng trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc theo hướng chuẩn hóa.
    • Thái Văn Tài (2018) nghiên cứu phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học tỉnh Đắk Lắk theo tiếp cận quản lý nguồn nhân lực và tiếp cận chuẩn.
    • Các bài báo khoa học của Đặng Thị Thanh Huyền (2009), Nguyễn Thị Tuyết Hạnh (2010, 2012), Phạm Đỗ Nhật Tiến (2008), Nguyễn Khắc Hào (2009), Nguyễn Thị Phương Hạnh (2009), Bùi Minh Hiền & Nguyễn Xuân Hải (2010), Trần Văn Dũng (2010).

Nghiên cứu về văn hóa vùng miền và quản lý nguồn nhân lực

Luận án kế thừa các luận điểm của Friedrich Ratzel, Franz Boas, Clark Wissler, Alfred Kroeber về vùng văn hóa; các nghiên cứu của Phạm Thành Nghị (2004), Đặng Cảnh Khanh, Tăng Thị Thùy, Lâm Thành (2014), Phạm Ngọc Trung (2010), Hà Thị Thu Hương (2012), Nguyễn Hồng Mai (2014), Vũ Ngọc Khánh, Lê Như Hoa, Võ Tấn Quang về tác động của văn hóa tộc người, điều kiện địa lý, phong tục tập quán đến việc xây dựng chính sách và phát triển nhân lực vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Khoảng trống khoa học luận án giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu đã công bố chỉ dừng lại ở bậc trung học phổ thông, trung học cơ sở hoặc mầm non, hoặc áp dụng chuẩn hóa chung mà chưa làm rõ tính đặc thù của văn hóa vùng miền núi có đông đồng bào dân tộc thiểu số. Luận án của Nguyễn Đức Bình là công trình đầu tiên nghiên cứu chuyên biệt về phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa tại địa bàn 6 tỉnh miền núi Tây Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Các khái niệm, lý thuyết và khung phân tích

  • Văn hóa và Vùng văn hóa: Luận án sử dụng định nghĩa của UNESCO về văn hóa (gồm văn hóa hữu thể và văn hóa vô hình; mang tính nhân sinh, lịch sử, hệ thống, giá trị và dân tộc; thực hiện chức năng giáo dục, nhận thức, thẩm mỹ, dự báo, giải trí) và khái niệm vùng văn hóa (Cultural area) của các tác giả trường phái nhân học/địa lý văn hóa (Ratzel, Boas, Wissler, Kroeber) để định vị Tây Bắc như một không gian văn hóa đặc thù.
  • Hiệu trưởng và Đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học: Dựa trên Điều lệ trường tiểu học (Thông tư số 28/2020/TT-BGDĐT), Nghị định số 127/2018/NĐ-CP và Chuẩn hiệu trưởng cơ sở giáo dục phổ thông (Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT).
  • Năng lực và Khung năng lực: Tổng hợp quan điểm của Franz Emanuel Weinert, Forgues-Savage & Worg, Jackson & Schuler, Gartner Group, Parry, McClelland, Mansfield, Conway Robert Normon; Nghị định số 36/2013/NĐ-CP và Thông tư số 05/2013/TT-BNV. Luận án xác định khung năng lực hiệu trưởng trường tiểu học KVMN Tây Bắc gồm các năng lực chung theo Chuẩn quốc gia và các năng lực đặc thù vùng miền (am hiểu tiếng nói, phong tục, tập quán dân tộc bản địa; kỹ năng dân vận, cắm bản; xây dựng môi trường văn hóa đa dân tộc trong trường học).
  • Mô hình quản trị nguồn nhân lực: Luận án phân tích và vận dụng 04 mô hình quản trị nhân lực:
    1. Mô hình Quản trị nhân lực Michigan.
    2. Mô hình Quản trị nhân lực Harvard.
    3. Mô hình Quản trị nhân lực tổng thể viễn cảnh.
    4. Mô hình Quản lý nguồn nhân lực của Leonard Nadler.
  • Nội dung phát triển đội ngũ theo tiếp cận nguồn nhân lực: Bao gồm 05 khâu: (1) Quy hoạch; (2) Tuyển chọn, sử dụng, bổ nhiệm, bổ nhiệm lại, luân chuyển, bãi miễn; (3) Bồi dưỡng; (4) Đánh giá; (5) Tạo môi trường làm việc thuận lợi và động lực phát triển nghề nghiệp.
Cách tiếp cận nghiên cứu Nội dung vận dụng trong luận án
Tiếp cận đặc trưng văn hóa Đặt phẩm chất, năng lực của hiệu trưởng và quy trình quản lý nhân sự trong mối tương quan với đặc trưng văn hóa vùng miền Tây Bắc.
Tiếp cận quản lý nguồn nhân lực Thực hiện đồng bộ các khâu quy hoạch, tuyển chọn, bổ nhiệm, bồi dưỡng, đánh giá và đãi ngộ.
Tiếp cận năng lực Xác lập khung năng lực chuẩn làm căn cứ quy hoạch, tuyển chọn, sử dụng và đánh giá hiệu trưởng.
Tiếp cận chuẩn hóa Cụ thể hóa Chuẩn hiệu trưởng trường tiểu học quốc gia phù hợp với điều kiện thực tế vùng Tây Bắc.
Tiếp cận dân tộc Tính đến đặc điểm cư trú, ngôn ngữ, tập quán, tâm lý của từng cộng đồng dân tộc thiểu số tại Tây Bắc.

Phương pháp nghiên cứu

  1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp tài liệu; phân loại, hệ thống hóa, khái quát hóa các công trình nghiên cứu, chỉ thị, nghị quyết, văn bản quy phạm pháp luật để xây dựng khung lý luận.
  2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
    • Phương pháp quan sát: Quan sát hoạt động quản lý thực tế của hiệu trưởng tại các trường tiểu học KVMN Tây Bắc.
    • Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi: Sử dụng hệ thống phiếu khảo sát thực trạng và phiếu khảo nghiệm tính cấp thiết, khả thi của các giải pháp trên các nhóm đối tượng (cán bộ UBND huyện, cán bộ Phòng GD&ĐT, hiệu trưởng, giáo viên tiểu học).
    • Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến các nhà khoa học, nhà quản lý giáo dục về khung năng lực và các giải pháp.
    • Phương pháp phỏng vấn: Phỏng vấn sâu lãnh đạo quản lý và giáo viên về những khó khăn, thuận lợi trong quản lý trường học vùng cao.
    • Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: Đánh giá mô hình quản lý thực tiễn tại các tỉnh Tây Bắc.
    • Phương pháp thử nghiệm sư phạm: Tổ chức thử nghiệm bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng cho hiệu trưởng; đánh giá đối chứng trước và sau thử nghiệm.
    • Phương pháp xử lý thông tin bằng thống kê toán học: Xử lý định lượng dữ liệu điều tra, tính toán điểm trung bình, độ lệch chuẩn, kiểm định sự sai khác.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa vùng miền

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận toàn diện cho đề tài:

  • Hệ thống hóa các khái niệm công cụ: văn hóa, văn hóa vùng, vùng văn hóa, hiệu trưởng, đội ngũ hiệu trưởng, năng lực, khung năng lực, phát triển nguồn nhân lực.
  • Phân tích cơ sở khoa học của việc cụ thể hóa Chuẩn hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa vùng miền, phác thảo khung năng lực đặc thù của hiệu trưởng khu vực miền núi Tây Bắc (kết hợp chuẩn nghề nghiệp theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo với các yêu cầu về am hiểu văn hóa bản địa, kỹ năng vận động quần chúng, kỹ năng tổ chức giáo dục trong môi trường đa dân tộc).
  • Phân tích cấu trúc các nội dung phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo chức năng quản trị nhân lực: Quy hoạch; tuyển chọn, sử dụng, bổ nhiệm, luân chuyển; bồi dưỡng; đánh giá; tạo môi trường và động lực làm việc.
  • Xác định cơ chế phân cấp quản lý giáo dục vĩ mô và vi mô đối với cấp tiểu học (trách nhiệm của UBND cấp huyện và Phòng Giáo dục và Đào tạo).
  • Nhận diện 02 nhóm yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển đội ngũ hiệu trưởng theo đặc trưng văn hóa:
    • Nhóm yếu tố thuộc về Nhà nước và địa phương: Thể chế, chính sách phân cấp, điều kiện kinh tế – xã hội, cơ sở vật chất, đặc điểm văn hóa – lối sống của cộng đồng dân cư địa phương.
    • Nhóm yếu tố thuộc về người hiệu trưởng: Phẩm chất đạo đức, nhận thức, năng lực quản lý, sự am hiểu văn hóa dân tộc, tinh thần tự học và động cơ nghề nghiệp.

Chương 2: Thực trạng phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc

Chương 2 trình bày kết quả khảo sát thực trạng toàn diện tại 06 tỉnh Tây Bắc (Sơn La, Lào Cai, Yên Bái, Điện Biên, Lai Châu, Hòa Bình):

  • Bối cảnh giáo dục tiểu học Tây Bắc: Phân tích số liệu về mạng lưới trường lớp, quy mô học sinh, đội ngũ giáo viên, kết quả xếp loại học tập của học sinh tiểu học (theo Thông tư số 22/TT-BGDĐT) và tỷ lệ giáo viên dạy giỏi các cấp qua 5 năm.
  • Thực trạng số lượng, cơ cấu và chất lượng đội ngũ hiệu trưởng:
    • Đánh giá cơ cấu theo độ tuổi, giới tính, trình độ đào tạo, dân tộc thiểu số và thâm niên công tác.
    • Phân tích kết quả tự đánh giá và cấp trên đánh giá theo Chuẩn hiệu trưởng (Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT) qua 05 tiêu chuẩn: (1) Phẩm chất nghề nghiệp; (2) Quản trị nhà trường; (3) Xây dựng môi trường giáo dục; (4) Phát triển mối quan hệ giữa nhà trường, gia đình và xã hội; (5) Sử dụng ngoại ngữ và công nghệ thông tin.
    • Khảo sát mức độ cần thiết và mức độ đạt được về phẩm chất, năng lực nghề nghiệp đặc thù của hiệu trưởng trường tiểu học khu vực miền núi Tây Bắc.
  • Thực trạng các khâu phát triển đội ngũ hiệu trưởng:
    • Đánh giá mức độ thực hiện công tác quy hoạch; tuyển chọn, bổ nhiệm, luân chuyển; bố trí sử dụng; bồi dưỡng; đánh giá; tạo môi trường làm việc và thực hiện chính sách đãi ngộ gắn với đặc thù văn hóa địa phương.
    • Kết quả khảo sát cho thấy các khâu tuyển chọn, bồi dưỡng, đánh giá chủ yếu thực hiện theo quy trình chung, chưa tích hợp đầy đủ các tiêu chí đặc thù văn hóa vùng miền.
  • Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng và phân tích SWOT:
    • Tổng hợp mức độ ảnh hưởng của nhóm yếu tố quản lý nhà nước/địa phương và nhóm yếu tố bản thân người hiệu trưởng.
    • Phân tích ma trận SWOT chỉ rõ: Điểm mạnh (nhiệt huyết, bám trường bám lớp); Điểm yếu (năng lực ngoại ngữ, CNTT, kỹ năng quản trị hiện đại và hiểu biết chuyên sâu văn hóa một số tộc người còn hạn chế); Cơ hội (sự quan tâm đầu tư của Đảng, Nhà nước qua các chương trình mục tiêu quốc gia); Thách thức (địa hình chia cắt, tỷ lệ hộ nghèo cao, rào cản ngôn ngữ, hủ tục lạc hậu còn tồn tại).

Chương 3: Giải pháp phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc

Chương 3 xây dựng hệ thống giải pháp và tiến hành kiểm chứng:

  • Nguyên tắc đề xuất giải pháp: Đảm bảo tính kế thừa, tính hệ thống, tính phù hợp và tính hiệu quả.
  • Hệ thống 06 giải pháp cụ thể:
[Giải pháp 1: Cụ thể hóa Chuẩn hiệu trưởng phù hợp đặc thù KVMN Tây Bắc]
  • Mối quan hệ biện chứng giữa các giải pháp: Giải pháp 1 (cụ thể hóa chuẩn) giữ vai trò định hướng, làm cơ sở khoa học cho các khâu quy hoạch (Giải pháp 2), bố trí sử dụng (Giải pháp 3), bồi dưỡng (Giải pháp 4), đánh giá (Giải pháp 5) và tạo động lực đãi ngộ (Giải pháp 6).
  • Khảo nghiệm và thử nghiệm giải pháp:
    • Khảo nghiệm: Thu thập ý kiến đánh giá về tính cấp thiết và tính khả thi của 06 giải pháp trên mẫu khách thể khảo sát, chứng minh mối tương quan thuận giữa tính cấp thiết và tính khả thi.
    • Thử nghiệm: Tổ chức thử nghiệm giải pháp bồi dưỡng nâng cao kiến thức và kỹ năng quản lý đặc thù văn hóa cho đối tượng hiệu trưởng trường tiểu học tại địa bàn đại diện. Đánh giá đối chứng kết quả kiểm tra kiến thức, đánh giá kỹ năng quản lý, phỏng vấn và quan sát trước – sau thử nghiệm, khẳng định sự chuyển biến rõ rệt về nhận thức và kỹ năng thực thi của người hiệu trưởng.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

  1. Luận án đã làm rõ và bổ sung khung lý luận về phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo tiếp cận đặc trưng văn hóa vùng miền, kết hợp với tiếp cận quản lý nguồn nhân lực và tiếp cận năng lực trong bối cảnh đổi mới giáo dục.
  2. Xây dựng và cụ thể hóa khung năng lực của hiệu trưởng trường tiểu học khu vực miền núi Tây Bắc, bổ sung các tiêu chí năng lực đặc thù gắn với địa bàn cư trú đa dân tộc thiểu số vào cấu trúc chuẩn nghề nghiệp hiệu trưởng hiện hành.
  3. Làm rõ cơ chế phân cấp quản lý vĩ mô và vi mô, xác định thẩm quyền, trách nhiệm của Phòng Giáo dục và Đào tạo và Ủy ban nhân dân cấp huyện trong việc thực hiện các nội dung quản lý nhân lực hiệu trưởng gắn với yếu tố văn hóa địa phương.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

  1. Cung cấp bức tranh thực trạng toàn diện, có cơ sở dữ liệu khoa học về số lượng, cơ cấu, chất lượng và công tác phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học tại 06 tỉnh miền núi Tây Bắc (Sơn La, Lào Cai, Yên Bái, Điện Biên, Lai Châu, Hòa Bình).
  2. Phát hiện những khoảng trống, bất cập trong các khâu quy hoạch, bổ nhiệm, bồi dưỡng và đánh giá hiệu trưởng tiểu học tại Tây Bắc khi chưa tính đến đầy đủ các yếu tố đặc thù về địa hình, ngôn ngữ, tập quán và lối sống của đồng bào dân tộc.
  3. Đề xuất hệ thống 06 giải pháp đồng bộ, có tính khả thi và đã được chứng minh hiệu quả qua khảo nghiệm, thử nghiệm thực tế.

Kiến nghị, khuyến nghị của luận án

  • Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo: Nghiên cứu ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể hóa Chuẩn hiệu trưởng cho các vùng đặc thù, vùng đồng bào dân tộc thiểu số; đổi mới nội dung chương trình bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục trường tiểu học theo hướng linh hoạt theo vùng miền.
  • Đối với Tỉnh ủy, HĐND, UBND các tỉnh Tây Bắc: Ban hành các cơ chế, chính sách đãi ngộ đặc thù nhằm thu hút, giữ chân và tạo động lực cho cán bộ quản lý công tác tại vùng cao, vùng đặc biệt khó khăn; tăng cường đầu tư cơ sở vật chất trường lớp.
  • Đối với Sở Giáo dục và Đào tạo các tỉnh: Chỉ đạo chuyên môn, hướng dẫn các Phòng GD&ĐT rà soát, đánh giá đội ngũ hiệu trưởng theo các tiêu chí phù hợp với đặc thù văn hóa địa phương; tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên đề về tiếng dân tộc, văn hóa tộc người và kỹ năng dân vận trường học.
  • Đối với Huyện ủy, HĐND, UBND cấp huyện: Thực hiện phân cấp quản lý giáo dục hợp lý, tạo quyền chủ động cho Phòng Giáo dục và Đào tạo trong việc quy hoạch, tuyển chọn, bổ nhiệm và luân chuyển hiệu trưởng.
  • Đối với Phòng Giáo dục và Đào tạo: Làm tốt công tác tham mưu cho UBND cấp huyện; lập quy hoạch dài hạn; đổi mới công tác bồi dưỡng và quy trình đánh giá hiệu trưởng gắn với hiệu quả hoạt động giáo dục tại các điểm trường bản.
  • Đối với hiệu trưởng trường tiểu học: Tự giác nâng cao tinh thần tự học, tự bồi dưỡng tiếng dân tộc bản địa, phong tục tập quán; tích cực đổi mới phương thức quản trị nhà trường phù hợp với học sinh và cộng đồng dân cư địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án tập trung nghiên cứu trên địa bàn 06 tỉnh thuộc khu vực miền núi Tây Bắc (Sơn La, Lào Cai, Yên Bái, Điện Biên, Lai Châu, Hòa Bình) đối với cấp tiểu học và nhóm chủ thể quản lý chính là Phòng Giáo dục và Đào tạo cấp huyện. Do phạm vi giới hạn về không gian địa lý và cấp học, các kết quả khảo sát và thử nghiệm giải pháp phản ánh đặc thù trực tiếp của văn hóa miền núi Tây Bắc mà chưa mở rộng sang các vùng văn hóa miền núi khác (như Đông Bắc hay Tây Nguyên).
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng nghiên cứu mô hình phát triển đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục theo đặc trưng văn hóa sang các cấp học khác (mầm non, trung học cơ sở, trường phổ thông dân tộc bán trú).
    • Nghiên cứu so sánh sự tác động của các tiểu vùng văn hóa khác nhau tại khu vực miền núi phía Bắc đối với năng lực lãnh đạo trường học.

Giá trị tham khảo

  • Đối với các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý giáo dục: Tài liệu cung cấp căn cứ khoa học và thực tiễn để Bộ Giáo dục và Đào tạo, UBND và Sở/Phòng Giáo dục và Đào tạo các tỉnh miền núi xây dựng quy hoạch, kế hoạch bồi dưỡng và ban hành chính sách đãi ngộ đặc thù cho cán bộ quản lý giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
  • Đối với các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục: Khung năng lực cụ thể hóa và nội dung bồi dưỡng trong luận án là tài liệu tham khảo để xây dựng giáo trình, tài liệu tập huấn nâng cao năng lực quản trị trường học vùng miền núi.
  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Quản lý giáo dục: Luận án là tài liệu tham khảo về phương pháp luận kết hợp giữa khoa học quản lý giáo dục và nhân học/địa lý văn hóa trong nghiên cứu phát triển nguồn nhân lực.
  • Đối với hiệu trưởng và cán bộ dự nguồn trường tiểu học vùng cao: Cung cấp định hướng tự bồi dưỡng, nâng cao năng lực thực tiễn và kỹ năng thích ứng văn hóa trong quản trị nhà trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu phát triển đội ngũ hiệu trưởng tại những tỉnh cụ thể nào?
Luận án khảo sát và nghiên cứu thực tiễn tại 06 tỉnh thuộc khu vực miền núi Tây Bắc: Sơn La, Lào Cai, Yên Bái, Điện Biên, Lai Châu và Hòa Bình.

2. Khách thể khảo sát thực trạng của luận án bao gồm những nhóm đối tượng nào?
Khách thể khảo sát gồm 04 nhóm: (1) Cán bộ lãnh đạo Ủy ban nhân dân và các phòng chức năng cấp huyện; (2) Lãnh đạo, cán bộ Phòng Giáo dục và Đào tạo; (3) Hiệu trưởng các trường tiểu học; (4) Giáo viên các trường tiểu học trên địa bàn nghiên cứu.

3. Cơ sở pháp lý và tiêu chuẩn nghề nghiệp chính được luận án sử dụng để đánh giá hiệu trưởng là gì?
Luận án dựa trên Điều lệ trường tiểu học ban hành kèm theo Thông tư số 28/2020/TT-BGDĐT, Quy định chuẩn hiệu trưởng cơ sở giáo dục phổ thông theo Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Nghị định số 127/2018/NĐ-CP và Nghị quyết số 29-NQ/TW.

4. Luận án đề xuất bao nhiêu giải pháp phát triển đội ngũ hiệu trưởng và mối quan hệ giữa chúng ra sao?
Luận án đề xuất 06 giải pháp đồng bộ. Trong đó, giải pháp cụ thể hóa chuẩn hiệu trưởng phù hợp với đặc thù khu vực miền núi Tây Bắc giữ vai trò trung tâm, làm căn cứ định hướng cho 05 giải pháp còn lại về quy hoạch, bố trí sử dụng, bồi dưỡng, đánh giá và tạo động lực phát triển nghề nghiệp.

5. Luận án đã kiểm chứng tính thực tiễn của các giải pháp đề xuất bằng cách nào?
Luận án đã tiến hành khảo nghiệm mức độ cấp thiết và tính khả thi của 06 giải pháp trên mẫu khách thể quản lý và giáo viên; đồng thời tổ chức thử nghiệm giải pháp bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng đặc thù cho hiệu trưởng trường tiểu học, so sánh kết quả kiểm tra kiến thức và kỹ năng trước và sau thử nghiệm.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Đức Bình đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu xác lập cơ sở khoa học và đề xuất hệ thống 06 giải pháp phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học theo đặc trưng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc. Bằng việc kết hợp tiếp cận quản lý nguồn nhân lực, tiếp cận năng lực và tiếp cận văn hóa tộc người, công trình đã làm sáng tỏ khung năng lực nghề nghiệp đặc thù của người hiệu trưởng vùng cao và đánh giá thực trạng quản lý nhân sự tại 06 tỉnh Tây Bắc. Kết quả khảo nghiệm và thử nghiệm sư phạm đã chứng minh tính cấp thiết, khả thi và hiệu quả của các giải pháp đề xuất, đóng góp tư liệu tham khảo cho công tác quản lý và nâng cao chất lượng giáo dục tiểu học vùng dân tộc thiểu số.