phần Mở đầu, Kết luận và khuyến nghị, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận án gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về phát triển đội ngũ hiệu trƣởng trƣờng tiểu học theo đặc trƣng văn hóa vùng miền. Chƣơng 2: Thực trạng phát triển đội ngũ hiệu trƣởng trƣờng tiểu học theo đặc trƣng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc. Chƣơng 3: Giải pháp phát triển đội ngũ hiệu trƣởng trƣờng tiểu học theo đặc trƣng văn hóa khu vực miền núi Tây Bắc. 9 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ HIỆU TRƢỞNG TRƢỜNG TIỂU HỌC THEO ĐẶC TRƢNG VĂN HÓA VÙNG MIỀN 1.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề Ngày 04/11/2013, Trung ƣơng đã ban hành Nghị quyết 29-NQ/TW về "Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế" [3]. Nội dung Nghị quyết đã chỉ rõ các vấn đề về đổi mới giáo dục và đào tạo, trong đó "Phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục trong bối cảnh đổi mới giáo dục" là một giải pháp cơ bản tạo nên sự đổi mới. Phát triển đội ngũ hiệu trƣởng trƣờng tiểu học nằm trong vấn đề phát triển nguồn nhân lực giáo dục trong lĩnh vực quản lý giáo dục để tạo nên đổi mới giáo dục của nƣớc nhà và đây là vấn đề cơ bản quyết định và tạo nên sự thành công của giáo dục tiểu học đất nƣớc. Hiện nay trong lĩnh vực phát triển nguồn nhân lực giáo dục đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về nguồn nhân lực giáo dục (cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên trong nhà trƣờng phổ thông) nên tổng quan nghiên cứu vấn đề với mục đích một mặt tạo nên một bức tranh toàn cảnh nghiên cứu vấn đề phát triển đội ngũ hiệu trƣởng nhà trƣờng, đồng thời xác định đƣợc điểm mới, điểm đặc thù trong vấn đề nghiên cứu của luận án (hiệu trưởng trường tiểu học; đặc trưng văn hóa khu vực miền núi có nhiều dân tộc).
Với mục đích nhƣ vậy nên báo cáo tổng quan nghiên cứu vấn đề của luận án sẽ tổng quan các công trình nghiên cứu theo 02 hƣớng cho sát với vấn đề nghiên cứu của luận án: Hƣớng thứ nhất: Các nghiên cứu về đội ngũ hiệu trưởng trường phổ thông. Hƣớng thứ hai: Các nghiên cứu về phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường phổ thông theo các tiếp cận. Từ tổng quan nghiên cứu vấn đề trên sẽ đánh giá để tìm ra những điểm kế thừa mà luận án tiếp thu để nghiên cứu và mặt khác xác định các nội dung cần tiếp tục nghiên cứu của luận án để có các đóng góp mới trong lĩnh vực giáo dục và quản lý giáo dục. Các nghiên cứu về đội ngũ hiệu trưởng trường phổ thông Hiệu trƣởng trƣờng phổ thông là ngƣời đứng đầu nhà trƣờng, cơ sở giáo dục phổ thông và giữ vai trò quyết định cho chất lƣợng giáo dục tại các cơ sở giáo dục.
Vì vậy, làm thế nào để đội ngũ hiệu trƣởng trƣờng phổ thông có đủ phẩm chất và năng lực đảm nhận công việc là vấn đề đặt ra cho các lĩnh vực khoa học khác nhau nhƣ tâm lí học, giáo dục học và quản lý giáo dục, v. Đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về hiệu trƣởng trƣờng phổ thông. Sản phẩm nghiên cứu đƣợc thể hiện trong các tài liệu sách, giáo trình, các đề tài khoa học nghiên cứu, các bài báo, báo cáo khoa học. đăng trên các tạp chí khoa học trong và ngoài nƣớc.
Có thể kể ra một số công trình nghiên cứu sau: a) Các nghiên cứu ở nước ngoài: Các tác giả Smith & Piele (1991), Murphy (1992), Razik & Swanson (1995), Laurie (2002), LaPointe & Davis (2006), Sergiovanni (2008) và một số tác giả nghiên cứu khác đã nghiên cứu về quản lý giáo dục, quản lý trƣờng học, về chân dung hiệu trƣởng trƣờng học theo các nội dung, góc độ khác nhau. Điểm chung ở các nghiên cứu này là đã chỉ ra vị trí, vai trò, trách nhiệm của ngƣời hiệu trƣởng, của ngƣời quản lý của trƣờng học. Ngƣời quản lý, hiệu trƣởng nhà trƣờng phải là ngƣời lãnh đạo nhà trƣờng có tầm nhìn chiến lƣợc, xây dựng đƣợc mục tiêu, sứ mệnh, tầm nhìn, xây dựng văn hóa trƣờng học; huy động đƣợc các nguồn lực, các điều kiện đảm bảo chất lƣợng để phát triển nhà trƣờng; là ngƣời phải có đƣợc một số phẩm chất, kỹ năng nhất định đáp ứng đƣợc yêu cầu của ngƣời lãnh đạo nhà trƣờng [142], [136], [139], [132], [130], [141].J (2004) trong cuốn "Giới thiệu những tiêu chuẩn quản lý giáo dục, lý thuyết và thực hành" [121] đã phân tích về nhà quản lý giáo dục đồng thời là một nhà lãnh đạo giáo dục. Ngƣời quản lý giáo dục phải phát huy đƣợc sự thành công của tất cả các học sinh thông qua các việc nhƣ: Bảo tồn, gìn giữ và phát huy văn hóa trƣờng học, chú trọng tới chƣơng trình dạy học cho học sinh và năng lực chuyên môn, nghiệp vụ của đội ngũ giáo viên, nhân viên; 11 Quản lý nhà trƣờng, các hoạt động giáo dục, quản lý thông tin để xây dựng môi trƣờng học tập tốt, hiệu quả và an toàn; Kết hợp giữa gia đình, nhà trƣờng và xã hội để thu hút sự quan tâm, trợ giúp và huy động đƣợc các nguồn lực từ xã hội, gia đình, cho nhà trƣờng; Hiểu biết, có năng lực và uy tín trong các lĩnh vực văn hóa, kinh tế, chính trị, pháp luật và xã hội.
Trong cuốn "School Principals: Core Actors in Educational Improvement, An Analysis of Seven Asian Countries" do UNESCO xuất bản năm 2004 các tác giả Maheswari Kandasamy và Lia Blaton đã nghiên cứu về hiệu trƣởng của 7 nƣớc Châu Á đã chỉ ra các tiêu chuẩn hiệu trƣởng của các quốc gia nhƣ Hàn Quốc, Malaysia, Philippines, Sri Lanka, Pakistan, Nepal, Bangladesh và đã rút ra chuẩn tối thiểu cần có của một hiệu trƣởng trƣờng phổ thông và đánh giá hiệu trƣởng trƣờng phổ thông. [133] Trong cuốn "Cẩm nang dành cho hiệu trưởng" của Pam Tobbins & Alvy (2004) các tác giả đã phân tích về kiến thức, kỹ năng của ngƣời hiệu trƣởng, hƣớng dẫn một số giải pháp quản lý nhân sự và chuyên môn; xây dựng và tổ chức môi trƣờng học tập hiệu quả; dung hòa giải quyết xung đột, khó khăn trong công tác. [85] Trong bài "The role of a principal" đăng trên Exforsys Inc phân tích về vai trò của ngƣời hiệu trƣởng từ 03 nội dung: [145] - Trách nhiệm chung: Là ngƣời đứng đầu cơ sở giáo dục, là lãnh đạo của nhà trƣờng nên phải hƣớng dẫn, tổ chức hoạt động giáo dục và kiểm tra, giám sát, đôn đốc các hoạt động. - Nhiệm vụ cụ thể: Quản lý đội ngũ giáo viên, nhân viên, học sinh trong nhà trƣờng; quản lý các hoạt động giáo dục và các hoạt động ngoại khóa; đảm bảo vận hành hoạt động của nhà trƣờng theo đúng quy định của pháp luật; phát huy hiệu quả của nguồn lực tài chính đầu tƣ từ Chính phủ; huy động các nguồn lực từ cộng đồng để phát triển nhà trƣờng; - Đặc điểm tích cực cần phải có của ngƣời hiệu trƣởng: Kỹ năng lãnh đạo xuất sắc; kỹ năng giải quyết tốt vấn đề; kỹ năng giao tiếp tốt.
12 Các công trình nghiên cứu của Lynn Olson (2000), Tirozzi (2001) đã nêu ra những tƣ duy mới của ngƣời hiệu trƣởng cũng nhƣ nghệ thuật lãnh đạo của ngƣời hiệu trƣởng trƣờng học. Các tác giả đã chỉ ra những phẩm chất, kỹ năng cho ngƣời hiệu trƣởng trong bối cảnh mới đó là: ngƣời hiệu trƣởng mới phải là ngƣời có chuyên môn sƣ phạm, có phẩm chất, năng lực của nhà quản lý và nhà lãnh đạo; cần phải linh hoạt, đổi mới, có tầm nhìn chiến lƣợc, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm. [132], [146] Bên cạnh đó một số công trình nghiên cứu của các tác giả Fullan (2002), Chapman (2005), Whitaker (2003) đã nghiên cứu về sự thay đổi vai trò của ngƣời hiệu trƣởng trong bối cảnh mới đó là: hiệu trƣởng thay đổi từ vai trò quản lý sang lãnh đạo, xây dựng tầm nhìn chiến lƣợc, xây dựng văn hóa trƣờng học, phát huy đƣợc giáo viên và học sinh, huy động đƣợc các nguồn lực để phát triển nhà trƣờng. [122], [117], [148] - Tác phẩm "Quản lý hành chính và sư phạm trong các nhà trường tiểu học" của tác giả Jean Valérien, (La Gestion administrative et Pédgogique des écoles) [127] do UNESCO xuất bản năm 1991, đã chỉ rõ vai trò, chức năng và nhiệm vụ của ngƣời hiệu trƣởng trƣờng tiểu học và đặt ra những yêu cầu về phẩm chất và năng lực của ngƣời hiệu trƣởng trƣờng tiểu học và cách thức phát triển đội ngũ hiệu trưởng trường tiểu học.
- Tác giả Philip Yeo (nguyên Viện trƣởng Giáo dục Singapore) trong tác phẩm của mình đã chỉ rõ ngƣời hiệu trƣởng trong thời đại mới, nền kinh tế mới, nhà trƣờng mới, phải đạt đƣợc các yêu cầu và đây cũng chính là các năng lực cần đƣợc đào tạo, bồi dƣỡng nhƣ: năng lực xử lí thông tin, biến thông tin thành kiến thức; năng lực giao tiếp trong quản lý; năng lực huy động các nguồn lực từ cộng đồng, xã hội phát triển nhà trƣờng. Có tƣ duy chiến lƣợc tốt, tránh quản lý cứng nhắc, phải quản lý nhà trƣờng một cách linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với bối cảnh đổi mới. Để có đƣợc những năng lực và phẩm chất cần thiết của ngƣời quản lý nhà trƣờng, yêu cầu hiệu trƣởng phải có kiến thức tổng hợp trên nhiều mặt của quá trình giáo dục. [30] 13 Theo tác giả Fiore D.J trong cuốn "Giới thiệu những tiêu chuẩn quản lý giáo dục, lý thuyết và thực hành" [121], thì nhà quản lý giáo dục là một nhà lãnh đạo giáo dục - ngƣời phát huy đƣợc sự thành công của tất cả các học sinh thông qua việc: bảo tồn, duy trì và phát huy văn hóa trƣờng học; Kết hợp giữa gia đình, nhà trƣờng và xã hội để thu hút sự quan tâm, trợ giúp và huy động đƣợc các nguồn lực từ xã hội, gia đình, cho nhà trƣờng.
Các tác giả Lynn Olson [132] và Tirozzi G.N [146] đã chỉ ra những kỹ năng cho hiệu trƣởng trong bối cảnh mới đó là: tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm, sáng tạo, linh hoạt, có chuyên môn nghiệp vụ sƣ phạm, có tầm nhìn, có khả năng dẫn dắt, lãnh đạo. Các nghiên cứu về chuẩn hiệu trƣởng của một số nƣớc nhƣ Vƣơng quốc Anh (Chuẩn quốc gia hiệu trƣởng của Anh); New Zealand (Chuẩn hiệu trƣởng); Hoa Kỳ (Các chuẩn nghề nghiệp cho cán bộ quản lý trƣờng học của một số Bang: Illinois; Ohio.); Chuẩn trình độ quản lý trƣờng trung học của Trung Quốc.