Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT đánh dấu bước chuyển mình mang tính lịch sử của nền giáo dục Việt Nam, chuyển đổi từ mô hình truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực học sinh. Tại quận Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng, bậc tiểu học đang giữ vai trò nền tảng với quy mô 16 trường công lập, 440 lớp học và 15.835 học sinh. Tổng số cán bộ quản lý và giáo viên trực tiếp công tác là 722 nhân sự, đạt tỷ lệ giáo viên đứng lớp 1,55 giáo viên trên một lớp. Mặc dù tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn trình độ theo Luật Giáo dục đạt 98,75% và tỷ lệ học sinh hoàn thành chương trình lớp học đạt 99,3%, nhưng tiến trình thực hiện dạy học 2 buổi trên ngày với thời lượng tăng từ 23 tiết lên 25 đến 30 tiết mỗi tuần đang tạo ra áp lực lớn về cơ cấu nhân sự.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề bất cập trong công tác phát triển đội ngũ giáo viên khi áp dụng chương trình mới tại một đô thị có mật độ dân số cao tới 19.402 người trên một kilômét vuông. Mục tiêu cốt lõi của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng năng lực, cơ cấu của đội ngũ giáo viên tiểu học trên địa bàn quận trong giai đoạn từ năm học 2020 - 2021 đến 2021 - 2022, từ đó đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khả thi. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc nâng cao tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn kỹ năng sư phạm số lên 100%, bảo đảm đủ số lượng giáo viên chuyên trách môn Tin học và Công nghệ cũng như Ngoại ngữ 1, đáp ứng mục tiêu đổi mới giáo dục của thành phố Đà Nẵng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết phát triển nguồn nhân lực giáo dục của Day C. và quan điểm kiến tạo cộng đồng học tập nghề nghiệp của Blackwell và Blackmore. Các lý thuyết này khẳng định rằng năng lực của giáo viên không phải là yếu tố bất biến mà được bồi đắp liên tục thông qua quá trình đào tạo lại, bồi dưỡng tại chỗ và môi trường tổ chức. Nghiên cứu kết hợp lý thuyết quản trị nhân sự hiện đại của Andy Hargreaves và Michael Fullan, nhấn mạnh tính đặc thù của bối cảnh cải cách giáo dục cục bộ đối với sự phát triển nghề nghiệp nhà giáo.

Mô hình nghiên cứu vận dụng khung Chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông ban hành theo Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT, bao gồm 5 tiêu chuẩn và 15 tiêu chí đánh giá toàn diện từ phẩm chất nhà giáo, phát triển chuyên môn nghiệp vụ, xây dựng môi trường giáo dục, phát triển mối quan hệ xã hội đến năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và ngoại ngữ. Luận văn làm sáng tỏ 4 khái niệm cốt lõi: giáo viên tiểu học theo Điều 66 Luật Giáo dục 2019, đội ngũ giáo viên trường tiểu học, phát triển đội ngũ giáo viên và chương trình giáo dục phổ thông định hướng năng lực.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập từ cuộc khảo sát diện rộng với cỡ mẫu 464 người, bao gồm 400 giáo viên đang trực tiếp giảng dạy và 64 cán bộ quản lý tại 16 trường tiểu học công lập trên địa bàn 10 phường của quận Thanh Khê. Mẫu khảo sát được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện, bảo đảm tính đại diện cho các trường trung tâm và các trường khu vực ven biển. Công cụ thu thập kết hợp phiếu hỏi khảo sát trực tiếp và biểu mẫu trực tuyến qua Google Forms, Zalo nhằm thích ứng linh hoạt với bối cảnh gián đoạn do dịch bệnh Covid-19 trong giai đoạn 2020 - 2022.

Bên cạnh đó, tác giả thực hiện 16 cuộc phỏng vấn sâu với các hiệu trưởng, tổ trưởng chuyên môn và chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo quận. Dữ liệu được xử lý bằng các phương pháp thống kê toán học, bao gồm tính toán điểm trung bình, độ lệch chuẩn, kiểm định độ tin cậy thang đo và so sánh tỷ lệ phần trăm. Việc lựa chọn phương pháp định lượng kết hợp định tính giúp lượng hóa chính xác mức độ cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp quản lý, đồng thời bảo đảm tính khách quan, khoa học trong đánh giá thực trạng đội ngũ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện đầu tiên cho thấy đội ngũ giáo viên tiểu học quận Thanh Khê có nền tảng học vấn rất cao, với 96,2% giáo viên có trình độ đào tạo trên chuẩn và 98,75% đạt chuẩn nghề nghiệp theo quy định. Chất lượng giáo dục toàn diện của quận được giữ vững khi có 52% học sinh lớp 5 hoàn thành xuất sắc các nội dung học tập và rèn luyện, 100% học sinh hoàn thành chương trình bậc tiểu học.

Phát hiện thứ hai chỉ ra sự mất cân đối nghiêm trọng về cơ cấu môn học. Khi triển khai chương trình mới, số tiết học bắt buộc môn Ngoại ngữ 1 và Tin học tăng lên 140 tiết ở khối lớp 3, 4, 5, nhưng toàn quận chỉ có khoảng 1,1 giáo viên chuyên trách môn Tin học trên mỗi trường. Chính sách tinh giản biên chế hành chính khiến việc bổ sung giáo viên chuyên môn mới gặp nhiều rào cản, tạo nên sự chênh lệch lớn giữa các trường như Tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Văn Tám so với các trường vùng khó khăn hơn.

Phát hiện thứ ba là năng lực thích ứng với phương pháp dạy học tích hợp và đánh giá phẩm chất học sinh còn hạn chế. Khoảng 28% giáo viên khảo sát thừa nhận còn lúng túng khi thiết kế kế hoạch bài dạy theo hướng phát triển năng lực, việc sử dụng phần mềm soạn giảng và bài giảng E-learning chưa đồng đều giữa các nhóm tuổi thâm niên công tác. Dữ liệu thực trạng có thể được hệ thống hóa qua bảng phân bổ tỷ lệ giáo viên theo môn học và biểu đồ tương quan giữa thâm niên công tác với mức độ thành thạo công nghệ thông tin.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ tốc độ đô thị hóa nhanh và mật độ dân cư cao 19.402 người trên một kilômét vuông tại quận Thanh Khê, tạo ra quy mô học sinh trên mỗi lớp học lên tới 37 em, cao hơn mức chuẩn 35 học sinh theo Điều lệ trường tiểu học. Mặc dù tổng ngân sách đầu tư cơ sở vật chất giai đoạn 2016 - 2020 đạt trên 119,6 tỷ đồng và kinh phí mua sắm thiết bị là 58 tỷ đồng, nhưng nguồn lực dành riêng cho đào tạo lại và bồi dưỡng kỹ năng thực hành sư phạm số vẫn chưa tương xứng.

So sánh với các nghiên cứu giáo dục tại các đô thị lớn, kết quả này hoàn toàn trùng khớp với nhận định của các chuyên gia về khoảng cách giữa văn bằng đào tạo và năng lực thực thi chương trình mới. Công tác quy hoạch nhân sự hiện tại vẫn mang tính bị động, cơ chế tuyển dụng hợp đồng ngắn hạn chưa tạo đủ động lực gắn bó lâu dài cho giáo viên trẻ các môn năng khiếu và ngoại ngữ.

Đề xuất và khuyến nghị

Để xây dựng đội ngũ giáo viên tiểu học vững vàng đáp ứng Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức và chuyển đổi tư duy cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên tiểu học về yêu cầu phát triển phẩm chất, năng lực người học. Phòng Giáo dục và Đào tạo quận cần chủ trì tổ chức các đợt sinh hoạt chuyên đề chuyên sâu từ quý 3 năm 2022, đưa tiêu chí đổi mới phương pháp dạy học thành chỉ tiêu thi đua cốt lõi hàng năm.

Thứ hai, tăng cường phân cấp và giao quyền tự chủ nhân sự toàn diện cho 16 trường tiểu học công lập. Hiệu trưởng các trường được chủ động ký hợp đồng liên kết thỉnh giảng đối với giáo viên môn Tiếng Anh và Tin học dựa trên quỹ tài chính nhà trường, bảo đảm tỷ lệ giáo viên trên lớp đạt mục tiêu 1,6 giáo viên trên mỗi lớp vào năm 2025.

Thứ ba, đổi mới quy hoạch, tuyển dụng và bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ theo hướng chuẩn hóa. Ủy ban nhân dân quận phối hợp chặt chẽ với Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Đà Nẵng triển khai tập huấn đầy đủ 5 mô-đun chuyên môn cho 100% giáo viên dạy lớp 1, lớp 2, lớp 3 và các lớp tiếp theo thông qua nền tảng trực tuyến kết hợp thực hành trực tiếp.

Thứ tư, cải tiến công tác kiểm tra, đánh giá chất lượng giảng dạy gắn liền với chính sách đãi ngộ và khen thưởng kịp thời. Ban giám hiệu các trường cần loại bỏ hoàn toàn căn bệnh thành tích, áp dụng phương thức đánh giá đa chiều dựa trên sự tiến bộ của từng học sinh, đồng thời trích lập quỹ phúc lợi bổ sung thu nhập để giữ chân những giáo viên giỏi chuyên môn trong giai đoạn 2022 - 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

Nhóm thứ nhất là cán bộ quản lý và hiệu trưởng các trường tiểu học. Luận văn cung cấp khung hướng dẫn thực hành quản trị nhân sự, cách phân bổ định mức tiết dạy từ 25 đến 30 tiết mỗi tuần và phương pháp xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên sát với điều kiện thực tế của từng đơn vị.

Nhóm thứ hai là chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Thanh Khê cũng như Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Đà Nẵng. Tài liệu này là căn cứ thực chứng quan trọng để xây dựng đề án tuyển dụng biên chế, phân bổ ngân sách 58 tỷ đồng thiết bị dạy học và quy hoạch mạng lưới trường chuẩn quốc gia giai đoạn 2021 - 2030.

Nhóm thứ ba là giáo viên tiểu học đang trực tiếp giảng dạy. Giáo viên có thể sử dụng các tiêu chuẩn nghề nghiệp trong luận văn để tự đánh giá năng lực cá nhân, xác định những kỹ năng còn thiếu về công nghệ thông tin và phương pháp tích hợp liên môn nhằm chủ động đăng ký các khóa bồi dưỡng phù hợp.

Nhóm thứ tư là học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục. Đề tài cung cấp bộ công cụ khảo sát 464 mẫu thực tế, phương pháp xử lý số liệu khoa học và khung lý luận chặt chẽ về đổi mới giáo dục tại các đô thị ven biển miền Trung.

Câu hỏi thường gặp

Thách thức lớn nhất trong phát triển đội ngũ giáo viên tiểu học tại quận Thanh Khê là gì? Thách thức lớn nhất là tình trạng thiếu hụt giáo viên Tin học và Ngoại ngữ 1 khi triển khai chương trình học 2 buổi trên ngày. Với định mức lớp học đông và áp lực tinh giản biên chế, các trường gặp khó khăn trong việc bố trí đủ 1,55 giáo viên trên một lớp mà không làm vượt quỹ lương được giao.

Tỷ lệ 96,2% giáo viên trên chuẩn đào tạo phản ánh điều gì về chất lượng giảng dạy thực tế? Tỷ lệ 96,2% thể hiện sự nỗ lực chuẩn hóa bằng cấp cử nhân sư phạm theo Luật Giáo dục 2019. Tuy nhiên, bằng cấp cao chưa đồng nghĩa với năng lực số hoàn hảo. Khoảng 28% giáo viên vẫn cần bồi dưỡng thêm về phương pháp đánh giá phẩm chất và tổ chức hoạt động trải nghiệm thực tế.

Chương trình 2018 làm thay đổi thời lượng dạy học tiểu học tại quận Thanh Khê như thế nào? Thời lượng giảng dạy tăng rõ rệt từ 23 tiết lên 25 tiết mỗi tuần ở khối lớp 1 và lớp 2, tăng lên 28 tiết ở lớp 3 và đạt 30 tiết ở khối lớp 4 và lớp 5. Quy mô 100% học sinh học 2 buổi trên ngày đòi hỏi sự gia tăng tương ứng về giáo viên chuyên môn và phòng học chức năng.

Các giải pháp đề xuất trong luận văn đã được kiểm chứng về tính khả thi như thế nào? Tác giả đã thực hiện khảo nghiệm tính cấp thiết và tính khả thi trên 464 cán bộ quản lý và giáo viên tại 16 trường tiểu học. Kết quả khảo nghiệm đạt điểm trung bình đánh giá trên 4,2 trên thang điểm 5, khẳng định tính tương thích cao với điều kiện kinh tế - xã hội của quận.

Mô hình bồi dưỡng giáo viên nào được xem là hiệu quả nhất trong bối cảnh hiện nay? Mô hình kết hợp bồi dưỡng trực tuyến qua hệ thống phần mềm chuyên dụng và tập huấn trực tiếp theo từng mô-đun chuyên sâu là giải pháp tối ưu. Việc phối hợp cùng Khoa Giáo dục Tiểu học của Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng giúp giáo viên vừa học lý thuyết vừa thực hành giải quyết tình huống sư phạm tại chỗ.

Kết luận

Công trình nghiên cứu đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học và thực tiễn đề ra với 5 đóng góp nổi bật:

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý và phát triển đội ngũ giáo viên tiểu học tiếp cận theo Chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông.
  • Cung cấp bức tranh thực trạng chân thực dựa trên dữ liệu khảo sát 464 nhân sự tại 16 trường tiểu học công lập trên địa bàn quận Thanh Khê.
  • Làm rõ những điểm nghẽn về cơ cấu thiếu cục bộ giáo viên Tin học, Tiếng Anh và rào cản thích ứng phương pháp giáo dục tích hợp.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp quản trị mang tính đột phá, chú trọng phân cấp tự chủ nhân sự và chuyển đổi số trong đào tạo bồi dưỡng.
  • Khẳng định giá trị thực tiễn cao thông qua kết quả khảo nghiệm khoa học với sự đồng thuận lớn từ đội ngũ cán bộ quản lý địa phương.

Lộ trình triển khai các giải pháp cần được thực hiện quyết liệt trong giai đoạn 2022 - 2025, hướng tới bảo đảm 100% trường học có đủ cơ cấu giáo viên đạt chuẩn kỹ năng số. Cán bộ quản lý và các nhà trường cần chủ động áp dụng ngay các khuyến nghị về tự chủ nhân sự để tạo nền tảng vững chắc cho sự nghiệp đổi mới giáo dục tiểu học tại thành phố Đà Nẵng.