Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN SƯ PHẠM NGHỆ THUẬT TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực và phát triển đội ngũ giảng viên Đã có nhiều công trình khoa học của các tác giả nước ngoài nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực. Các công trình nghiên cứu về khoa học quản lý đã coi yếu tố quan trọng nhất để đạt được mục tiêu quản lý là cách thức phát triển và điều hành đội ngũ nhân lực của chủ thể quản lý một tổ chức.
Theo các tác giả Nguyễn Thị Doan - Đỗ Minh Cương - Phương Kỳ Sơn đã viết trong cuốn “Các học thuyết quản lý” đã được Nhà xuất bản (Nxb) Chính trị quốc gia ấn hành năm 1996, thì một trong những công trình nghiên cứu về khoa học quản lý có giá trị là cuốn sách “The Principles of Scientific Management” (Những nguyên tắc quản lý khoa học) của Frederick Winslow Taylor (1856 - 1915) được xuất bản năm 1911. Trong công trình này, Frederick Winslow Taylor có định nghĩa quản lý và bốn nguyên tắc quản lý khoa học là: xác định các phương pháp hoàn thành mỗi loại công việc; tuyển chọn và huấn luyện người lao động một cách khoa học; những lý luận trong hợp tác giữa người quản lý với người bị quản lý; xác định rõ bổn phận của người quản lý và bổn phận của người bị quản lý. Nhưng để các người bị quản lý thực hiện đúng bổn phận của mình (thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của tổ chức) thì đội ngũ những người bị quản lý (đội ngũ nhân lực của tổ chức) phải đảm bảo các điều kiện: đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu, đạt chuẩn về phẩm chất và năng lực nghề nghiệp. Các điều kiện đó cũng chính là các mục tiêu phát triển nguồn nhân lực trong một tổ chức mà chủ thể quản lý của bất kỳ tổ chức nào cũng phải hướng tới [23; tr.
10 luan an Trong các thập kỷ gần đây, đứng trước xu thế toàn cầu hoá và hội nhập, sự bùng nổ của xã hội thông tin, đã có nhiều cuốn sách viết về khoa học quản lý, trong đó có đề cập tới các nội dung về phát triển nguồn nhân lực như: - Hai cuốn sách có nội dung gần như tương tự của cùng tác giả Leonard Nadler, nhà xã hội học người Mỹ là “Developing Human Resource” (Phát triển nguồn nhân lực) [77] và “Corporate Human Resource Development” (Phát triển nguồn nhân lực doanh nghiệp) [78] cùng do Hiệp hội Mỹ về Đào tạo và phát triển xuất bản năm 1980 đều bàn về những quan điểm và cách thức phát triển nguồn nhân lực; trong đó tác giả cho rằng quản lý nguồn nhân lực gồm có 3 nhiệm vụ chủ yếu là: giáo dục, đào tạo và bồi dưỡng nguồn nhân lực, trong đó có giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng cho người lao động và hoạt động tự bồi dưỡng của người lao động; sử dụng nguồn nhân lực, trong đó có lựa chọn và tuyển dụng, sử dụng, đánh giá, đề bạt và thuyên chuyển người lao động trong tổ chức; tạo môi trường phát triển nguồn nhân lực, trong đó có mở rộng việc làm và các điều kiện làm việc, tạo ra các công việc có thử thách; tạo môi trường pháp lý, môi trường văn hoá, xây dựng và thực thực thi các chính sách đãi ngộ cho người lao động. - Các cuốn sách “Human Resource Management” (Quản lý nguồn nhân lực) của Gary Dessler đã xuất bản tại Ấn độ năm 1998 [79] và “Human Resource Management”(Quản lý nguồn nhân lực) của Battu EN. Raju là học liệu phát hành năm 2006 [80] đã bàn về các hoạt động quản lý nguồn nhân lực, trong đó cả hai tác giả đều khẳng định rằng để phát triển được nguồn nhân lực trong một tổ chức thì phải nâng cao chất lượng quản lý nguồn nhân lực và để nâng cao hiệu quả quản lý nguồn nhân lực phải tập trung vào phát triển nguồn nhân lực trong tổ chức đó. - Cuốn sách “Khoa học lãnh đạo hiện đại” là tác phẩm đồng chủ biên của các nhà khoa học Trung Quốc là Vương Lạc Phu và Tưởng Nguyệt Thần được Nxb Chính trị quốc gia ấn hành năm 2000 [58] đã có nội dung phân tích về yêu cầu đối với nhà lãnh đạo đương đại là phải tìm các biện pháp quản lý phù hợp với các tư tưởng khoa học hiện đại, nhằm làm cho đội ngũ những người thuộc cấp đạt các chuẩn về phẩm chất và năng lực.
11 luan an - Ngoài lý luận chung về quản lý, các nhà khoa học Harold Koontz, Cyril Odonnell và Heinz Weihrich là tác giả của cuốn sách “Những vấn đề cốt yếu về quản lý” (do Nxb Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội ấn hành năm 1994) [37] đã chỉ ra vấn đề cơ bản mà các nhà quản lý một tổ chức (hệ thống) phải nhận biết để đạt tới mục tiêu của tổ chức là vấn đề đội ngũ người lao động và cách thức để đội ngũ đó có chất lượng (đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu và đạt chuẩn về phẩm chất và năng lực nghề nghiệp) đáp ứng yêu cầu triển khai chức năng và nhiệm vụ của tổ chức. - Tác giả Ngô Cương, người Trung quốc, có cuốn sách “Đánh giá sự nghiệp công cộng” do Nxb Thượng Hải, Trung Quốc ấn hành năm 2003 đã tiếp cận theo một hệ thống lý luận mới về đánh giá công tác cán bộ nhờ sự tích lũy kinh nghiệm thực tiễn của bản thân và từ đó đưa ra mối liên hệ logic giữa khoa học quản lý với các tiêu chí đánh giá sự nghiệp công cộng; trong đó, tại chương 9 của cuốn sách, tác giả đã nêu cơ sở lý luận và phương pháp đánh giá sự nghiệp công vận dụng vào đánh giá công tác tổ chức cán bộ và đánh giá đội ngũ trong một trường học [21]. - Cuốn sách “Phương pháp lãnh đạo và quản lý nhà trường hiệu quả” do Nguyễn Kiên Trường dịch đã được Nxb Chính trị Quốc gia ấn hành năm 2004 [68] là công trình được biên soạn từ nguồn tài liệu nghiên cứu của các giáo sư, tiến sĩ, nhà nghiên cứu giáo dục thuộc phân khoa nghiên cứu giáo dục các trường đại học, viện nghiên cứu nổi tiếng trên thế giới. Một trong những nội dung đáng chú ý của cuốn sách là sự giới thiệu những giải pháp quản lý nhà trường với cách tiếp cận từ nhiều góc độ như: quản lý nhân sự (trong đó có các giải pháp về phát triển đội ngũ), tổ chức phối hợp các mục tiêu giáo dục, quản lý chiến lược phát triển của nhà trường, quản lý chất lượng giảng dạy và học tập.
- Cuốn “Les initiatives de gestion dans les universités” (tiếng Anh: “Innovations in university management”, tiếng Việt: Các sáng kiến trong quản lý trường đại học) của tác giả Bikas C.Sanyal do UNESCO xuất bản tại Paris năm 1995 [74] là tài liệu có nhiều nội dung khoa học rất giá trị dành cho các nhà quản lý trường đại học về quản lý tài chính, quản lý đội ngũ giảng viên; trong đó có một số nội dung về cách thức phát triển đội ngũ cán bộ giảng dạy trong các trường đại học. 12 luan an Tại Việt Nam, trước hết phải nói đến Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục được thể hiện ở các lời nói, các bài viết có tính chỉ giáo của Người trong huấn luyện cán bộ cách mạng. Bằng sự vận dụng sáng tạo Chủ nghĩa Mác - Lênin và kế thừa những tri thức tinh hoa của nhân loại, cùng với kinh nghiệm thực tiễn trong suốt cuộc đời lãnh đạo các cuộc cách mạng dân chủ và cách mạng dân tộc của nhân dân Việt Nam; Người đã để lại những tư tưởng có giá trị về giáo dục để vận dụng vào phát triển đội ngũ nhân lực giáo dục. Theo Người, ngoài hoạt động trong thực tiễn cách mạng, phẩm chất và năng lực của cán bộ cách mạng được hình thành trên cơ sở mối quan hệ biện chứng của các thành tố trong quá trình huấn luyện; đó là mục đích, chương trình và nội dung, phương pháp và hình thức, phương tiện và điều kiện, lực lượng huấn luyện.
Người đã chỉ giáo, khi huấn luyện, phải xác định đúng và phối hợp tốt các yếu tố: “huấn luyện nhằm đạt được những gì” (mục tiêu đào tạo, bồi dưỡng); “huấn luyện gì” (nội dung và chương trình đào tạo, bồi dưỡng); “ai huấn luyện” (lực lượng người dạy); “huấn luyện ai” (người học); “huấn luyện như thế nào” (phương pháp và hình thức đào tạo, bồi dưỡng); “huấn luyện với ai và trong điều kiện nào” (phương tiện và điều kiện đào tạo, bồi dưỡng), kiểm tra và đánh giá kết quả huấn luyện thông qua đánh giá người học [54; tr. Những tư tưởng đó là kim chỉ nam cho hoạt động đào tạo và bồi dưỡng nhằm phát triển nguồn nhân lực phục vụ phát triển KT-XH của nước nhà từ thời kỳ đó, nhưng vẫn còn giá trị cao trong phát triển nguồn nhân lực giáo dục giai đoạn hiện nay. Dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, các nhà khoa học Việt Nam đã tiếp cận nghiên cứu phát triển nguồn nhân lực giáo dục trên nền tảng của lý luận quản lý. Các nhà khoa học đều coi nguồn nhân lực giáo dục (lực lượng giáo dục, trong đó có đội ngũ giảng viên, giáo viên) là một thành tố cấu thành quá trình giáo dục và có vai trò quan trọng như các thành tố khác như mục đích, nội dung, phương pháp, phương tiện và điều kiện, hình thức tổ chức, kết quả giáo dục.
Các công trình đó đã được công bố dưới dạng sách chuyên khảo, giáo trình, báo cáo kết quả nghiên cứu đề tài khoa học và công nghệ (KH&CN), luận án tiến sĩ và bài báo đăng trên các tạp chí khoa học. Một số công trình tiêu biểu đã nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực giáo dục như: 13 luan an - Các cuốn sách chuyên khảo như: “Một số vấn đề về tư tưởng quản lý”, của Hồ Văn Vĩnh đã được Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội ấn hành năm 2003 [71]; “Quản lý nguồn nhân lực xã hội” của Học viện Hành chính Quốc gia, đã được Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội ấn hành năm 2003 [41]; “Phát triển nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước” của Nguyễn Thanh, đã được Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội ấn hành năm 2005 [64]; “Quản lý đội ngũ” của các tác giả Nguyễn Quốc Chí - Nguyễn Thị Mỹ Lộc do Dự án đào tạo giáo viên Trung học cơ sở - LOAN No.