Nghiên cứu quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2016

Luận án tiến sĩ nghiên cứu quá trình phát triển đạo tin lành ở tỉnh gia lai từ 1986 đến 2016, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học cho vấn

• Tác giả: Trần Thị Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Ngô Văn Minh
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quá Trình Phát Triển Đạo Tin Lành Ở Gia Lai Từ 1986 Đến 2016
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận án
• 0.6. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu về đạo Tin Lành ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN ĐẠO TIN LÀNH Ở TỈNH GIA LAI TỪ 1986 ĐẾN 2004
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN ĐẠO TIN LÀNH Ở TỈNH GIA LAI TỪ 2005 ĐẾN 2016
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN ĐẠO TIN LÀNH Ở TỈNH GIA LAI TỪ 1986 ĐẾN 2016
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về quá trình phát triển đạo Tin Lành ở Gia Lai

Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở Gia Lai từ năm 1986 đến 2016 phản ánh sự thay đổi mạnh mẽ trong bối cảnh chính trị, xã hội và tôn giáo. Giai đoạn này chứng kiến sự phục hồi và phát triển của đạo Tin Lành sau thời kỳ khó khăn. Năm 1986, đạo Tin Lành bắt đầu khôi phục hoạt động, với số lượng tín đồ tăng lên đáng kể. Sự phát triển này không chỉ diễn ra trong cộng đồng người Kinh mà còn lan rộng đến các dân tộc thiểu số như Gia-rai và Ba-na. Các chính sách của Đảng và Nhà nước đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của tôn giáo này, đồng thời cũng đặt ra những thách thức nhất định. Việc nghiên cứu quá trình này giúp hiểu rõ hơn về tôn giáo và văn hóa ở Gia Lai, cũng như những ảnh hưởng của đạo Tin Lành đến đời sống xã hội.

1.1. Bối cảnh lịch sử và xã hội

Bối cảnh lịch sử từ năm 1986 đến 2016 là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử phát triển đạo Tin Lành ở Gia Lai. Sau thời kỳ chiến tranh, tôn giáo này đã phải đối mặt với nhiều khó khăn. Tuy nhiên, từ năm 1986, với chính sách đổi mới, đạo Tin Lành đã có cơ hội phục hồi. Sự phát triển của đạo Tin Lành không chỉ phản ánh nhu cầu tín ngưỡng của người dân mà còn là kết quả của những chính sách tôn giáo của Nhà nước. Các chính sách này đã tạo điều kiện cho đạo Tin Lành phát triển mạnh mẽ, đặc biệt trong cộng đồng người dân tộc thiểu số. Sự gia tăng số lượng tín đồ và các hoạt động tôn giáo đã chứng minh sự phát triển không ngừng của đạo Tin Lành trong bối cảnh xã hội mới.

II. Những nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển đạo Tin Lành

Sự phát triển của đạo Tin Lành ở Gia Lai chịu ảnh hưởng từ nhiều nhân tố khác nhau. Đầu tiên, điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của tỉnh đã tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của tôn giáo này. Nhu cầu tín ngưỡng của người dân, đặc biệt là trong cộng đồng dân tộc thiểu số, đã thúc đẩy sự phát triển của đạo Tin Lành. Thứ hai, chính sách của Đảng và Nhà nước đối với tôn giáo đã có những thay đổi tích cực, tạo điều kiện cho đạo Tin Lành hoạt động. Cuối cùng, sự hỗ trợ từ các tổ chức tôn giáo quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển đạo Tin Lành tại Gia Lai. Những yếu tố này đã góp phần tạo nên bức tranh đa dạng và phong phú về sự phát triển của đạo Tin Lành trong giai đoạn này.

2.1. Chính sách tôn giáo của Nhà nước

Chính sách tôn giáo của Nhà nước Việt Nam đã có những thay đổi quan trọng từ năm 1986, tạo điều kiện cho đạo Tin Lành phát triển. Các văn bản pháp luật và chỉ thị của Chính phủ đã khẳng định quyền tự do tín ngưỡng của người dân. Điều này đã giúp đạo Tin Lành có cơ hội hoạt động công khai, thu hút thêm nhiều tín đồ. Sự hỗ trợ từ Nhà nước không chỉ giúp đạo Tin Lành phát triển về số lượng mà còn nâng cao chất lượng hoạt động tôn giáo. Các hoạt động truyền giáo, xây dựng cơ sở thờ tự và tổ chức các sự kiện tôn giáo đã diễn ra sôi nổi, góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa tinh thần của người dân địa phương.

III. Biểu hiện của sự phát triển đạo Tin Lành

Sự phát triển của đạo Tin Lành ở Gia Lai được thể hiện qua nhiều khía cạnh khác nhau. Đầu tiên, số lượng tín đồ tăng lên đáng kể, với sự gia nhập của nhiều người từ các dân tộc thiểu số. Thứ hai, hệ thống tổ chức của đạo Tin Lành cũng được mở rộng, với nhiều chi hội và nhà thờ mới được thành lập. Các hoạt động sinh hoạt tôn giáo diễn ra thường xuyên, tạo ra không gian cho cộng đồng tín đồ giao lưu và phát triển. Cuối cùng, sự tham gia của đạo Tin Lành vào các hoạt động xã hội, như từ thiện và giáo dục, đã góp phần nâng cao hình ảnh của tôn giáo này trong mắt cộng đồng. Những biểu hiện này không chỉ cho thấy sự phát triển của đạo Tin Lành mà còn phản ánh sự thay đổi trong nhận thức của người dân về tôn giáo.

3.1. Tăng trưởng số lượng tín đồ

Sự gia tăng số lượng tín đồ của đạo Tin Lành ở Gia Lai là một trong những biểu hiện rõ nét nhất của sự phát triển. Từ năm 1986 đến 2016, số lượng tín đồ đã tăng lên gấp nhiều lần, đặc biệt là trong cộng đồng người Gia-rai và Ba-na. Sự gia nhập của nhiều tín đồ mới không chỉ đến từ nhu cầu tín ngưỡng mà còn từ những hoạt động truyền giáo tích cực của các mục sư và tổ chức tôn giáo. Các hoạt động này đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc phát triển đạo Tin Lành, đồng thời cũng góp phần nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của tôn giáo trong đời sống hàng ngày.

IV. Tác động của đạo Tin Lành đến đời sống xã hội

Sự phát triển của đạo Tin Lành ở Gia Lai không chỉ ảnh hưởng đến đời sống tín ngưỡng mà còn tác động mạnh mẽ đến các lĩnh vực khác trong xã hội. Về mặt tích cực, đạo Tin Lành đã góp phần nâng cao đời sống tinh thần của người dân, tạo ra một cộng đồng gắn kết và hỗ trợ lẫn nhau. Các hoạt động từ thiện, giáo dục và phát triển kinh tế do đạo Tin Lành tổ chức đã giúp cải thiện điều kiện sống của nhiều người. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, sự phát triển của đạo Tin Lành cũng gặp phải một số thách thức, như sự phân hóa trong cộng đồng và những phản ứng từ các tôn giáo khác. Việc hiểu rõ những tác động này sẽ giúp các nhà quản lý và chính quyền địa phương có những chính sách phù hợp để quản lý và phát triển đạo Tin Lành một cách bền vững.

4.1. Tác động tích cực

Sự phát triển của đạo Tin Lành đã mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng. Các hoạt động từ thiện, như xây dựng trường học và bệnh viện, đã giúp cải thiện chất lượng cuộc sống cho nhiều người dân. Ngoài ra, đạo Tin Lành cũng đã tạo ra một không gian cho người dân giao lưu, học hỏi và phát triển bản thân. Những giá trị văn hóa và tinh thần mà đạo Tin Lành mang lại đã góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa của người dân Gia Lai. Sự gắn kết trong cộng đồng tín đồ cũng giúp tạo ra một môi trường an toàn và hỗ trợ lẫn nhau, điều này rất quan trọng trong bối cảnh xã hội hiện nay.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Sử học Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở Gia Lai từ 1986 đến 2016 của nghiên cứu sinh Trần Thị Hằng, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số 9229013), được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trương Công Huỳnh Kỳ.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Đạo Tin Lành ra đời từ phong trào cải cách tôn giáo thế kỷ XVI ở châu Âu và du nhập vào Việt Nam từ đầu thế kỷ XX qua Hội Truyền giáo Phúc âm Liên hiệp (The Christian and Missionary Alliance - CMA). Dù xuất hiện muộn hơn so với Công giáo, đạo Tin Lành đã phát triển nhanh chóng, trở thành một trong sáu tôn giáo lớn tại Việt Nam với khoảng 1,5 triệu tín đồ. Tại khu vực Tây Nguyên, Gia Lai tuy không phải là nơi Tin Lành tiếp cận đầu tiên nhưng lại là địa bàn có tốc độ phát triển tín đồ nhanh hàng đầu. Đạo Tin Lành tác động sâu rộng đến đời sống tín ngưỡng, phong tục tập quán và sự phát triển kinh tế - xã hội của cộng đồng các dân tộc thiểu số (DTTS) tại địa phương.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định: Trước đây đã có nhiều công trình tiếp cận đạo Tin Lành dưới góc độ triết học, tôn giáo học, xã hội học hoặc quản lý nhà nước về an ninh trật tự, nhưng chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về quá trình phát triển của đạo Tin Lành trên địa bàn tỉnh Gia Lai trong suốt 30 năm Đổi mới (1986–2016) dưới góc nhìn chuyên ngành Lịch sử Việt Nam.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận án là phân tích có hệ thống và toàn diện quá trình phát triển của đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai giai đoạn 1986–2016; rút ra đặc điểm, nguyên nhân phát triển và những ảnh hưởng đối với cộng đồng các DTTS; cung cấp các cứ liệu lịch sử phục vụ công tác nghiên cứu học thuật và hoạch định chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước.

Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể gồm 3 nội dung:

1. Trình bày những yếu tố tác động đến sự phát triển của đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai.
2. Phân tích và trình bày những biểu hiện của sự phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai qua hai giai đoạn: 1986–2004 và 2005–2016.
3. Rút ra đặc điểm, nguyên nhân phát triển và những ảnh hưởng của đạo Tin Lành đối với đời sống xã hội của đồng bào các dân tộc ở tỉnh Gia Lai.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình phát triển của đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ năm 1986 đến năm 2016.
• Phạm vi không gian: Địa giới hành chính tỉnh Gia Lai. Đến năm 2016, tỉnh gồm 17 đơn vị hành chính cấp huyện (thành phố Pleiku, thị xã An Khê, thị xã Ayun Pa và 14 huyện: Chư Păh, Ia Grai, Chư Prông, Đức Cơ, Chư Sê, Mang Yang, Đắk Đoa, K'Bang, Kông Chro, Đắk Pơ, Ia Pa, Phú Thiện, Krông Pa, Chư Pưh). Văn bản cũng khảo sát sự biến đổi địa giới hành chính qua các mốc: 1986 (9 huyện, thị), 1988 (10 đơn vị), 1991 (11 đơn vị), 1996 (12 đơn vị), 2000 (13 đơn vị), 2002 (14 đơn vị), 2003 (15 đơn vị), 2007 (16 đơn vị) và 2009 (17 đơn vị).
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1986 đến năm 2016. Năm 1986 là thời điểm đạo Tin Lành tại Gia Lai bắt đầu phục hồi sau giai đoạn bị ngừng hoạt động. Mốc năm 2016 đánh dấu chặng đường 30 năm Đổi mới. Luận án chia thành hai giai đoạn nghiên cứu lấy mốc phân định là ngày 04/02/2005, khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị 01/2005/CT-TTg Về một số công tác đối với đạo Tin Lành. Để làm rõ bối cảnh, luận án mở rộng khảo sát giai đoạn lịch sử trước năm 1986.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các nhân tố ảnh hưởng, biểu hiện phát triển (tín đồ, chức sắc, cơ sở thờ tự, địa bàn, tổ chức hệ phái, sinh hoạt đạo), đặc điểm, nguyên nhân và tác động kinh tế - xã hội.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và phân loại nguồn tài liệu nghiên cứu liên quan thành hai nhóm chính:

Nhóm các công trình nghiên cứu về đạo Tin Lành ở Việt Nam

• Trong nước trước năm 1986: Bao gồm các khảo cứu, hồi ký của các mục sư và học giả như Phạm Xuân Tín (Tôn chỉ của Hội thánh Tin Lành Việt Nam - 1957, Tìm hiểu Hội thánh Tin Lành Việt Nam - 1957, Lịch sử Hội thánh Tin Lành Việt Nam - 1962); Đỗ Hữu Nghiêm (Phương pháp truyền giáo của Tin Lành giáo tại Việt Nam - 1968); Lê Văn Thái (Bốn mươi sáu năm chức vụ - 1971); Lê Hoàng Phu (Lịch sử Hội thánh Tin Lành Việt Nam 1911–1965, bảo vệ năm 1972, xuất bản 1974/2011). Các bài báo trên Thánh Kinh báo, Hừng Đông, Tạp chí Truyền giáo, Niềm tin, tiêu biểu là bài của Trương Văn Tốt và R. Raimer (1971).
• Trong nước sau năm 1986:
  • Hồi ký của Phạm Xuân Tín (Tìm gặp Đấng Chân Thần - 1990, Hạt giống - The Seed - 2012); Phạm Văn Năm (Dâng trọn cuộc đời - 1995); Thái Phước Trường chủ biên (Hội thánh Tin Lành Việt Nam 100 năm hình thành và phát triển - 2011).
  • Nghiên cứu của Nguyễn Thanh Xuân (Một số tôn giáo lớn ở Việt Nam - 1992, Bước đầu tìm hiểu đạo Tin Lành trên thế giới và ở Việt Nam - 2002, Đạo Tin Lành ở Việt Nam - 2006); Đỗ Hữu Nghiêm (Đạo Tin Lành du nhập vùng Nam Trường Sơn – Tây Nguyên - 1995); Nguyễn Đức Lữ (Những đặc điểm cơ bản của một số tôn giáo lớn ở Việt Nam - 2005); Nguyễn Xuân Hùng (các bài báo từ năm 2000 đến 2016 và luận án tiến sĩ năm 2017 về quá trình truyền giáo 1911–1975); Đặng Nghiêm Vạn (đề tài cấp Bộ năm 2001, sách năm 2007); Lại Đức Hạnh (đề tài cấp Bộ năm 2001); Nguyễn Văn Nam (đề tài cấp Bộ năm 2003, bài báo năm 2008); Hồ Tấn Sáng (2008); Ngô Văn Minh (đề tài cấp Bộ năm 2009, các bài báo năm 2011, 2016); Đỗ Quang Hưng (2011); Đoàn Triệu Long (Đạo Tin Lành ở miền Trung – Tây Nguyên - 2013).
  • Các luận văn, luận án chuyên ngành: Hà Xuân Nguyên (2001, tại Kon Tum), Bùi Minh Hải (2007, tại Đắk Lắk), Nguyễn Văn Lai (2012, về kinh tế - xã hội Tây Nguyên), Lê Hồng Phong (2014, về đời sống tinh thần), Nguyễn Thị Ngà (2016, về an ninh xã hội).
  • Ba hội thảo khoa học do Viện Nghiên cứu Tôn giáo phối hợp tổ chức các năm 2010, 2011, 2012.
• Nước ngoài: E. Irwin (With Christ in Indo - China - 1937); G. Smith (The Blood Hunters - 1942, Gongs in the Night - 1943, Missionary and Anthropology - 1945, Victory in Vietnam - 1965); Max Weber (Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus); Jean Bauberot (Lịch sử đạo Tin Lành - 2006); C. Crump (2010); Tu Thien Van Truong (2009).

Nhóm các công trình nghiên cứu về đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai

• Trần Xuân Thu (1995), đề tài cấp Bộ về nguyên nhân, điều kiện phục hồi và phát triển đạo Tin Lành trong đồng bào Gia-rai, Ba-na giai đoạn 1989–1994.
• Đoàn Triệu Long (2004, luận văn thạc sĩ về truyền đạo trái phép; 2014, bài viết về tác động đối với tín ngưỡng truyền thống).
• Nguyễn Thái Bình (2010), luận án tiến sĩ về thực hiện chính sách tôn giáo đối với đạo Tin Lành ở Gia Lai.
• Ngô Văn Minh (2014, đề tài về hoạt động sau đăng ký điểm nhóm; 2016, bài viết đánh giá 10 năm thực hiện đăng ký điểm nhóm).
• Thùy Liên (2007, 2013), các bài viết trên Tạp chí Công tác tôn giáo.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tác giả nhận định các công trình trước đây chủ yếu nghiên cứu ở phạm vi vĩ mô cả nước hoặc toàn vùng Tây Nguyên, hoặc tiếp cận theo chuyên ngành triết học, an ninh, quản lý nhà nước với khung thời gian hạn chế. Chưa có công trình nào tái hiện đầy đủ diện mạo lịch sử phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai từ năm 1986 đến 2016; chưa làm rõ các biểu hiện phát triển cụ thể của từng hệ phái qua hai giai đoạn trước và sau Chỉ thị 01/2005/CT-TTg; đồng thời thiếu sự phân tích toàn diện về các đặc điểm, nguyên nhân và tác động lịch sử - xã hội trên địa bàn tỉnh. Luận án giải quyết trực tiếp khoảng trống này dưới góc nhìn lịch sử học.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác – Lênin.
• Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, tự do tín ngưỡng và đại đoàn kết toàn dân tộc.
• Quan điểm, chủ trương, đường lối và chính sách tôn giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu chuyên ngành lịch sử và liên ngành (sử học, tôn giáo học, dân tộc học):

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện tiến trình vận động, phục hồi và phát triển của đạo Tin Lành ở Gia Lai theo trình tự thời gian từ năm 1986 đến 2016, đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể của địa phương và đất nước.
• Phương pháp logic: Phân tích, tổng hợp các dữ kiện lịch sử nhằm rút ra bản chất, quy luật, đặc điểm, nguyên nhân và tác động của hiện tượng tôn giáo.
• Phương pháp kết hợp lịch sử và logic: Sử dụng xuyên suốt để đánh giá sự biến đổi về cơ cấu tổ chức, chức sắc, tín đồ qua từng giai đoạn.
• Các phương pháp bổ trợ: Thống kê biểu bảng số liệu; điền dã thực địa; sưu tầm tư liệu; so sánh, đối chiếu các nguồn tài liệu; phỏng vấn nhân chứng lịch sử (mục sư, chức sắc, tín đồ, cán bộ quản lý tôn giáo).

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Văn kiện của Đảng và văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước về tôn giáo và đạo Tin Lành.
• Tài liệu lưu trữ hành chính, báo cáo nghiệp vụ tại: Ban Tôn giáo Chính phủ, Thư viện Quốc gia Việt Nam, Ban Chỉ đạo Tây Nguyên, Tỉnh ủy Gia Lai, UBND tỉnh Gia Lai, Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, Ban Tôn giáo tỉnh, Công an tỉnh Gia Lai, Thư viện tỉnh Gia Lai.
• Hồ sơ, tài liệu nội bộ, kỷ yếu của Tổng Liên hội Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) và các Chi hội Tin Lành cơ sở trên địa bàn tỉnh Gia Lai.
• Hồi ký của các giáo sĩ, mục sư truyền đạo và tín đồ.
• Nguồn tư liệu điền dã và biên bản phỏng vấn nhân chứng tại các địa bàn buôn làng ở Gia Lai.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 1 tổng thuật chi tiết lịch sử nghiên cứu vấn đề đạo Tin Lành ở Việt Nam và Gia Lai qua các thời kỳ. Tác giả phân loại thành các nhóm tài liệu trong nước, ngoài nước và nhóm nghiên cứu trực tiếp tại Gia Lai. Phân tích chỉ ra những thành tựu của các học giả đi trước về nguồn gốc du nhập, vai trò của tổ chức CMA, sự hình thành các chi hội ban đầu. Đồng thời, chương 1 xác định rõ các nội dung còn bỏ ngỏ về mặt lịch sử cụ thể tại Gia Lai giai đoạn 1986–2016 để làm căn cứ triển khai các chương tiếp theo.

Chương 2: Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2004

Chương 2 trình bày bối cảnh lịch sử, sự du nhập của Tin Lành trước 1986 và quá trình phục hồi, phát triển từ năm 1986 đến 2004:

• Giai đoạn trước năm 1986:
  • Năm 1911, CMA lập cơ sở đầu tiên tại Đà Nẵng. Năm 1929, A. Jackson lên Đà Lạt truyền đạo cho người Cơ-ho. Năm 1934, G. Smith đến vùng Ê-đê, Gia-rai, M'Nông.
  • Tại Gia Lai, Tin Lành du nhập khoảng năm 1930–1931 vào vùng người Kinh tại Pleiku. Năm 1938 và 1941, Mục sư Phạm Xuân Tín đến Pleiku và Cheo Reo truyền đạo cho người Gia-rai, Ba-na; năm 1942 soạn cuốn sách truyền đạo đầu tiên bằng tiếng Gia-rai "Tơlơi ơi Adai" (Lời của Đức Chúa Trời). Đến năm 1950, cơ sở mới có khoảng 100 tín đồ.
  • Giai đoạn 1954–1975, dưới sự bảo trợ của Mỹ và chính quyền Sài Gòn, các chi hội Pleiku, Plei-Mơ nú (thành lập 1966), Plei-Brêng (1970), Plei-Chuét, Thung-Dur, An Khê, Phú Bổn lần lượt ra đời. Đến 30/04/1975, Gia Lai có 45 Hội thánh, 10 mục sư, 21 truyền đạo, 131 chấp sự, 31 nhà thờ và 27.000 tín đồ.
  • Sau năm 1975, tổ chức FULRO lợi dụng Tin Lành để chống phá chính quyền; nhiều nhân sự Tin Lành tham gia FULRO (Rama Trang, SiuPek, Nyu, SiuWing...). Chính quyền xử lý các đối tượng vi phạm, đóng cửa nhà thờ, đưa sinh hoạt về gia đình; hệ thống tổ chức Tin Lành Gia Lai chấm dứt hoạt động từ năm 1980.
• Giai đoạn 1986 đến 2004:
  • Nhân tố tác động: Điều kiện tự nhiên, mạng lưới giao thông (Quốc lộ 14, 19, 25; 11 tuyến tỉnh lộ dài 473 km); kinh tế nương rẫy lạc hậu, phân hóa giàu nghèo; cơ cấu dân cư gồm 38 dân tộc (Kinh 56%, Gia-rai 29,1%, Ba-na 11,8% - chiếm 97% dân số theo thống kê 2009); vai trò của thiết chế làng và luật tục; nhu cầu tự thân của tôn giáo và sự đổi mới chính sách tôn giáo của Đảng, Nhà nước.
  • Biểu hiện phát triển: Đạo Tin Lành từng bước phục hồi. Tín đồ tăng từ 8.681 người (năm 1982) lên 12.396 người (năm 1986). Xuất hiện thêm các hệ phái mới ngoài Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam). Sinh hoạt tôn giáo chuyển dần từ bí mật tại gia đình sang hình thành các điểm nhóm chưa đăng ký.

| Mốc thời gian | Số lượng đơn vị hành chính cấp huyện tại Gia Lai | Sự kiện điều chỉnh địa giới hành chính |
| :--- | :---: | :--- |
| Năm 1986 | 9 | Gồm: Pleiku, Ayun Pa, Krông Pa, Chư Sê, K'Bang, Mang Yang, An Khê, Chư Prông, Chư Păh |
| Năm 1988 | 10 | Thành lập huyện Kông Chro (tách từ An Khê) |
| Năm 1991 | 11 | Tách tỉnh Gia Lai - Kon Tum; thành lập huyện Đức Cơ |
| Năm 1996 | 12 | Chia huyện Chư Păh thành Chư Păh và Ia Grai |
| Năm 2000 | 13 | Chia huyện Mang Yang thành Mang Yang và Đắk Đoa |
| Năm 2002 | 14 | Chia huyện Ayun Pa thành Ayun Pa và Ia Pa |
| Năm 2003 | 15 | Thành lập thị xã An Khê và huyện Đắk Pơ |
| Năm 2007 | 16 | Thành lập thị xã Ayun Pa và huyện Phú Thiện |
| Năm 2009 | 17 | Chia huyện Chư Sê thành Chư Sê và Chư Pưh |

Chương 3: Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 2005 đến 2016

Chương 3 tập trung vào giai đoạn phát triển mới sau khi có hành lang pháp lý từ Chỉ thị 01/2005/CT-TTg:

• Nhân tố mới: Chỉ thị 01/2005/CT-TTg ngày 04/02/2005 cho phép đăng ký sinh hoạt tôn giáo theo điểm nhóm, công nhận tổ chức tôn giáo hợp pháp; sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh; hoạt động truyền giáo mở rộng từ các tổ chức trong và ngoài nước.
• Biểu hiện phát triển:
  • Tín đồ, chức sắc, cơ sở thờ tự: Số lượng tín đồ tăng trưởng mạnh mẽ. Tính đến tháng 10/2016, toàn tỉnh có 18 hệ phái với khoảng 127.000 tín đồ; phục hồi và phong chức cho đội ngũ mục sư, truyền đạo; nhiều nhà thờ, nhà nguyện được cấp phép xây dựng, sửa chữa khang trang.
  • Địa bàn truyền đạo: Mở rộng từ vùng đồng bằng, thị xã sang khắp 17 huyện, thị xã, thành phố; thâm nhập sâu vào các buôn làng xa xôi của người Gia-rai (phía Nam, Đông) và người Ba-na (Đông Bắc), cũng như các cụm dân di cư phía Bắc (Chư Prông, Phú Thiện, K'Bang).
  • Hệ thống tổ chức và hệ phái: Không chỉ có hệ phái truyền thống TLVN (MN) mà xuất hiện nhiều hệ phái Tin Lành độc lập khác (Cơ đốc Phục lâm, Báp-tít, Ngũ tuần...).
  • Sinh hoạt đạo: Việc đăng ký điểm nhóm giúp sinh hoạt đạo đi vào nền nếp, công khai, tuân thủ pháp luật, giảm thiểu các yếu tố phức tạp về an ninh chính trị.

Chương 4: Một số nhận xét về quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2016

Chương 4 đúc kết các nhận định mang tính lý luận và thực tiễn:

• Đặc điểm phát triển:
  1. Tốc độ phát triển tín đồ nhanh chóng sau Đổi mới.
  2. Địa bàn phát triển tập trung chủ yếu trong vùng đồng bào DTTS, đặc biệt là người Gia-rai và Ba-na.
  3. Phát triển không đồng đều giữa các hệ phái (HTTLVN miền Nam chiếm ưu thế tuyệt đối) và giữa các vùng địa lý (vùng sâu, vùng xa phát triển nhanh hơn đô thị).
  4. Phương thức truyền đạo đa dạng, linh hoạt (thăm hỏi, giúp đỡ vật chất, truyền đạo qua thiết bị nghe nhìn, dùng tiếng dân tộc).
  5. Đạo Tin Lành tại Gia Lai từng bị lực lượng phản động FULRO lợi dụng triệt để nhằm mục đích chính trị.
• Nguyên nhân phát triển: Nhu cầu tín ngưỡng tâm linh của đồng bào khi tôn giáo truyền thống suy giảm; điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, canh tác lạc hậu; sức hấp dẫn tự thân của đạo Tin Lành (giáo lý đơn giản, nếp sống tương trợ, sinh hoạt cộng đồng); sự yếu kém, bất cập của hệ thống chính trị cơ sở thời kỳ đầu; âm mưu lợi dụng tôn giáo của các thế lực thù địch trong chiến lược "Diễn biến hòa bình"; và tác động tích cực từ đường lối đổi mới chính sách tôn giáo của Đảng, Nhà nước.
• Ảnh hưởng đối với đời sống xã hội:
  • Tích cực: Xóa bỏ một số tập tục lạc hậu (ma chay tốn kém, mê tín dị đoan, nghi lễ hiến tế động vật), hình thành nếp sống vệ sinh, tinh thần tương trợ cộng đồng, thúc đẩy ý thức chăm chỉ lao động.
  • Hạn chế: Gây xáo trộn thiết chế làng truyền thống, làm mai một một số di sản văn hóa phi vật thể (không gian cồng chiêng, lễ hội bỏ mả, dân ca), nguy cơ gây chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc khi bị kích động chính trị.
• Gợi ý giải pháp: Tăng cường năng lực quản lý nhà nước; đẩy mạnh phát triển kinh tế, nâng cao dân trí vùng DTTS; củng cố hệ thống chính trị cơ sở; phát huy mặt tích cực của đạo Tin Lành gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống bản địa.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học

• Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên tái hiện một cách toàn diện, có hệ thống bức tranh lịch sử về quá trình phát triển của đạo Tin Lành tại tỉnh Gia Lai trong suốt giai đoạn 1986–2016.
• Làm rõ các biểu hiện phát triển cụ thể của đạo Tin Lành theo hai giai đoạn lịch sử (1986–2004 và 2005–2016), phản ánh rõ sự tác động của chính sách đổi mới tôn giáo (đặc biệt là Chỉ thị 01/2005/CT-TTg) đối với diện mạo tôn giáo tại địa phương.
• Phân tích và hệ thống hóa các đặc điểm, nguyên nhân phát triển, chỉ ra tác động đa chiều (cả tích cực và hạn chế) của đạo Tin Lành đối với đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội và an ninh trật tự của cộng đồng DTTS Gia-rai và Ba-na.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp nguồn tư liệu lịch sử xác thực, có độ tin cậy cao phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu lịch sử Việt Nam, lịch sử tôn giáo và dân tộc học tại các trường đại học, viện nghiên cứu và học viện chính trị.
• Cung cấp các luận cứ thực tiễn giúp các cơ quan Đảng, chính quyền các cấp tại tỉnh Gia Lai và khu vực Tây Nguyên nhìn nhận đúng đắn về hiện tượng Tin Lành, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, hoạch định chính sách tôn giáo, bảo đảm an ninh chính trị và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu từ năm 1986 đến năm 2016, do đó chưa phản ánh những biến chuyển của đạo Tin Lành tại Gia Lai sau khi Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 chính thức có hiệu lực thi hành (từ ngày 01/01/2018). Ngoài ra, do sự phức tạp của một số hệ phái Tin Lành chưa được công nhận tư cách pháp nhân, nguồn số liệu của một số nhóm nhỏ chủ yếu dựa trên báo cáo hành chính địa phương.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu tiến trình hoạt động của các hệ phái Tin Lành mới tại Gia Lai từ năm 2016 đến nay; so sánh đối chiếu mô hình phát triển đạo Tin Lành giữa Gia Lai với các tỉnh Tây Nguyên khác (như Đắk Lắk, Kon Tum, Lâm Đồng); nghiên cứu sâu hơn về sự biến đổi văn hóa tộc người Gia-rai, Ba-na dưới tác động lâu dài của đạo Tin Lành.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên sâu cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên, giảng viên: Thuộc các ngành Lịch sử Việt Nam, Tôn giáo học, Nhân học, Dân tộc học, Xã hội học và Văn hóa học. Phần tổng quan tư liệu và chương 2, chương 3 cung cấp hệ thống dữ liệu chi tiết về lịch sử truyền giáo, số liệu tín đồ, địa bàn, tổ chức hội thánh.
• Cán bộ quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Cán bộ làm công tác tôn giáo, dân tộc, mặt trận, lực lượng an ninh tại tỉnh Gia Lai và Ban Chỉ đạo Tây Nguyên. Chương 4 mang lại giá trị tham khảo thiết thực về nhận diện bản chất, nguyên nhân, cách thức ứng xử và giải pháp quản lý điểm nhóm tôn giáo cơ sở.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tác giả chọn mốc thời gian nghiên cứu từ năm 1986 đến năm 2016 và lấy năm 2005 làm mốc phân kỳ?

Năm 1986 là thời điểm đất nước bước vào công cuộc Đổi mới, đồng thời là lúc đạo Tin Lành tại Gia Lai bắt đầu phục hồi sau thời gian dài bị ngừng hoạt động hoàn toàn (từ năm 1980 do liên quan đến FULRO). Năm 2016 đánh dấu tròn 30 năm Đổi mới với sự phát triển mạnh mẽ nhất của tôn giáo này. Tác giả chọn năm 2005 làm mốc phân kỳ vì ngày 04/02/2005, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị 01/2005/CT-TTg Về một số công tác đối với đạo Tin Lành, tạo bước ngoặt thể chế cho phép đăng ký sinh hoạt tôn giáo theo điểm nhóm, mở ra diện mạo mới cho Tin Lành tại Gia Lai.

2. Ai là người đầu tiên đặt nền móng truyền đạo Tin Lành cho đồng bào Gia-rai và Ba-na tại Gia Lai?

Mục sư Phạm Xuân Tín là người đặt nền móng quan trọng đầu tiên cho công cuộc truyền giáo trong vùng người Gia-rai và Ba-na tại Gia Lai. Năm 1938, ông đến Cheo Reo khảo sát; năm 1941, ông chính thức được bổ nhiệm đến Pleiku để truyền đạo. Năm 1942, ông biên soạn cuốn sách truyền đạo Tin Lành đầu tiên bằng chữ Gia-rai có tựa đề "Tơlơi ơi Adai" (Lời của Đức Chúa Trời).

3. Tình trạng tổ chức của đạo Tin Lành tại Gia Lai diễn ra như thế nào sau ngày giải phóng năm 1975 đến năm 1980?

Sau ngày 30/04/1975, tổ chức Tin Lành tại Gia Lai phân hóa sâu sắc. Đến năm 1978, hệ phái Cơ đốc Phục lâm sáp nhập vào Hội thánh Tin Lành Việt Nam, chia thành hệ người Kinh (do Mục sư Nguyễn Kim Khánh, sau đó là Nguyễn Phú Cam phụ trách) và hệ người Thượng (do Đặng Văn Trung phụ trách). Do lực lượng FULRO lợi dụng tôn giáo để chống phá và lôi kéo một số truyền đạo, chức sắc tham gia (như Rama Trang, SiuPek, Nyu, SiuWing...), chính quyền đã xử lý các đối tượng vi phạm, chuyển cơ sở thờ tự sang mục đích phúc lợi công cộng. Đến năm 1980, toàn bộ hệ thống tổ chức Tin Lành tại Gia Lai chính thức chấm dứt hoạt động.

4. Cơ cấu thành phần dân tộc theo đạo Tin Lành tại tỉnh Gia Lai có đặc điểm gì nổi bật?

Đạo Tin Lành ở Gia Lai phát triển chủ yếu trong cộng đồng đồng bào DTTS tại chỗ, trong đó đông nhất là người Gia-rai (tập trung ở các huyện phía Nam và phía Đông như Krông Pa, Ia Pa, Phú Thiện, Ayun Pa, Chư Sê, Chư Prông, Đức Cơ) và người Ba-na (tập trung ở các huyện phía Đông Bắc như Kông Chro, Mang Yang, K'Bang, Đắk Đoa). Tín đồ người Kinh chiếm tỷ lệ rất nhỏ. Ngoài ra còn có một bộ phận tín đồ thuộc các dân tộc di cư từ miền núi phía Bắc đến định cư như Thái, Tày, Nùng, Dao, Mông.

5. Đến thời điểm tháng 10 năm 2016, quy mô phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai đạt mức độ nào?

Tính đến tháng 10 năm 2016, trên địa bàn tỉnh Gia Lai có 18 hệ phái Tin Lành đang hoạt động với khoảng 127.000 tín đồ, phân bố trên khắp 17 đơn vị hành chính cấp huyện của tỉnh, trở thành địa phương có số lượng tín đồ và hệ phái Tin Lành lớn hàng đầu ở khu vực Tây Nguyên.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Trần Thị Hằng đã tái hiện bức tranh toàn cảnh, khách quan và có hệ thống về quá trình phát triển của đạo Tin Lành tại tỉnh Gia Lai trong giai đoạn 1986–2016 dưới góc nhìn lịch sử. Công trình đã làm rõ các nhân tố tác động, các biểu hiện cụ thể về tín đồ, chức sắc, tổ chức hệ phái qua hai thời kỳ trước và sau Chỉ thị 01/2005/CT-TTg. Đồng thời, luận án chỉ ra 5 đặc điểm nổi bật, phân tích sâu sắc các nguyên nhân phát triển và đánh giá tác động hai mặt của tôn giáo này đối với đời sống cộng đồng DTTS Gia-rai và Ba-na. Kết quả nghiên cứu là tài liệu khoa học có giá trị cao, cung cấp cơ sở dữ liệu lịch sử quan trọng cho công tác nghiên cứu học thuật và phục vụ thực tiễn quản lý nhà nước về tôn giáo tại khu vực Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu (5 trang), Kết luận (3 trang), Tài liệu tham khảo (15 trang) và Phụ lục, luận án đƣợc kết cấu thành 4 chƣơng: Chƣơng 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2. Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2004 Chƣơng 3. Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 2005 đến 2016 Chƣơng 4.

Một số nhận xét về quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2016 6 luan an Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về đạo Tin Lành ở Việt Nam 1. Ở trong nước Giai đoạn trước năm 1986: Mặc dù đạo Tin Lành du nhập Việt Nam từ năm 1911, nhƣng cho đến trƣớc năm 1986, số lƣợng công trình nghiên cứu về tôn giáo này chƣa nhiều.

Trong giai đoạn này, ở Việt Nam chỉ có một số ấn phẩm, mà phần lớn là hồi ký, các công trình khảo cứu về đạo Tin Lành của các tác giả - sử gia ngƣời Việt quy ngƣỡng theo tôn giáo này và một vài tác giả bên ngoài, nhƣ: Phạm Xuân Tín, Đỗ Hữu Nghiêm, Lê Văn Thái, Lê Hoàng Phu. Trong đó, phải kể đến 03 cuốn sách của Mục sƣ Phạm Xuân Tín: Tôn chỉ của Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1957), Tìm hiểu Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1957), Lịch sử Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1962). Các tác phẩm dựa vào nhiều nguồn tƣ liệu khác nhau để làm rõ quá trình du nhập đạo Tin Lành ở Việt Nam cũng nhƣ sự thành lập, cơ cấu tổ chức, mục đích và tôn chỉ của Hội thánh Tin Lành Việt Nam. Đỗ Hữu Nghiêm (1968), Phương pháp truyền giáo của Tin Lành giáo tại Việt Nam, luận văn Thạc sĩ Sử học, Đại học Văn khoa, Sài Gòn, đã trình bày khá chi tiết những phƣơng pháp truyền đạo Tin Lành ở Việt Nam của các giáo sĩ.

Qua hệ thống những phƣơng pháp này, chúng ta có thể thấy đƣợc những biến cố lịch sử, những khó khăn về chính trị và luật pháp của chính quyền thực dân lẫn văn hóa truyền thống mà các nhà truyền giáo gặp phải trong những ngày đầu đạo Tin Lành du nhập Việt Nam. Tuy nhiên, giai đoạn từ sau hiệp định Genève đƣợc kí kết (1954) tác giả chỉ khảo cứu trên lãnh thổ miền Nam Việt Nam. Lê Văn Thái (1971), Bốn mươi sáu năm chức vụ, Cơ quan Tin Lành xuất bản, Sài Gòn. Vốn là một nhân chứng có mặt ngay từ những ngày đầu tiên Hội thánh Tin Lành thành lập ở Việt Nam và là ngƣời đƣợc cử giữ nhiều chức vụ quan trọng trong Hội thánh, trong cuốn hồi kí của mình, Mục sƣ Lê Văn Thái đã ghi chép lại rất chi tiết từ quá trình tiếp xúc, tiếp nhận đạo Tin Lành cho đến khi trở thành 7 luan an một mục sƣ và tham gia hoạt động truyền giáo.

Cùng với hoạt động truyền giáo là những dấu ấn của các giai đoạn hình thành và phát triển. Đặc biệt hơn, lần đầu tiên tác giả đề cập đến lập trƣờng của Giáo hội Tin Lành về lĩnh vực chính trị, cùng với đó là ứng xử của giới chức Tin Lành với các chính quyền trong những giai đoạn lịch sử. 46 năm chức vụ của Mục sƣ Lê Văn Thái cũng đề cập đến việc truyền giáo lên vùng DTTS, chủ yếu là vùng Tây Nguyên [125]. Lê Hoàng Phu (1974), Lịch sử Hội thánh Tin Lành Việt Nam 1911-1965, Trung tâm nghiên cứu Phúc âm xuất bản, Sài Gòn.

Đây là luận án Tiến sĩ Thần học của ông đƣợc bảo vệ thành công tại Đại học New York, Hoa Kỳ, năm 1972. Tác phẩm này đƣợc dịch sang tiếng Việt dùng làm sách giáo khoa trong chƣơng trình nghiên cứu Phúc Âm (TEE). Năm 2011 đƣợc NXB Tôn giáo xuất bản có kèm những hiệu đính, bổ sung đầy đủ phần chú thích của tác giả nhằm ghi dấu 100 năm Tin Lành vào Việt Nam. Với 430 trang sách, tác giả đã dày công sƣu tầm tƣ liệu từ các nguồn báo chí và tổng hợp tƣ liệu từ các địa hạt, các chi hội Tin Lành và các thƣ tịch trong văn khố của CMA, để từ đó hệ thống hóa lại các sự kiện, các giai đoạn lịch sử của đạo Tin Lành ở Việt Nam.

Với cách tiếp cận vấn đề đa chiều, nguồn sử liệu phong phú nên có thể khẳng định đây là công trình có giá trị về đạo Tin Lành ở Việt Nam [122]. Trong các sách báo, tạp chí của đạo Tin Lành nhƣ Thánh Kinh báo, Hừng Đông, Tạp chí Truyền giáo, Niềm tin;. chứa đựng khá nhiều số liệu về sự phát triển đạo Tin Lành tại các địa phƣơng. Các bài xã luận, các bài phóng sự hay khảo cứu về các chủ đề cụ thể theo từng năm tháng trong các tạp chí định kỳ đã bổ sung nhiều mảng tƣ liệu còn thiếu khi tìm hiểu về lịch sử của đạo Tin Lành tại Việt Nam.

Đáng chú ý trong giai đoạn từ 1967 đến 1975, trên các tạp chí định kỳ đã có những bài chuyên luận khá sâu sắc, có thể kể đến nhƣ: Phạm Xuân Tín giới thiệu về “Chƣơng trình truyền đạo sâu rộng”, một chiến lƣợc truyền giáo nổi tiếng trên thế giới lần đầu tiên áp dụng tại Việt Nam vào năm 1967 in trên Thánh Kinh Nguyệt San, số 341 (4). Năm 1972, Phạm Xuân Tín lại có bài khảo cứu công phu về chủ đề “Ƣu khuyết điểm nền Cơ Đốc giáo dục của HTTLVN”, trên Thánh Kinh Nguyệt San, số 399 (10). Cũng trên tờ Thánh Kinh Nguyệt San, số 390 năm 1971, hai tác giả Trƣơng Văn Tốt và R. Raimer đã công bố một nghiên cứu tuy ngắn gọn nhƣng rất đáng 8 luan an chú ý với nhan đề “Hội thánh Tin Lành Việt Nam tăng trƣởng nhƣ thế nào?”.

Các số liệu mà các tác giả đƣa ra cùng với sự đánh giá và phân tích của họ về thực trạng trì trệ của công cuộc truyền giáo khiến cho nhiều nhà quan sát bất ngờ. Tuy còn khá ít, song các công trình trên đã phản ánh khái quát đƣợc quá trình du nhập và hoạt động của Tin Lành ở Việt Nam trƣớc năm 1986. Giai đoạn sau năm 1986: Từ sau ngày đất nƣớc thống nhất, việc nghiên cứu đạo Tin Lành vì những lý do khác nhau đã bị ngƣng trệ một thời gian. Phải đến năm 1990 mới xuất hiện cuốn hồi ký của Phạm Xuân Tín: Tìm gặp Đấng Chân Thần, sau đó vào năm 2012 là cuốn tự truyện Hạt giống - The seen.

Cuốn hồi ký và tự truyện ghi lại nhiều chi tiết về cuộc đời hoạt động truyền giáo của ông và gia đình tại vùng đồng bào DTTS tại Buôn Mê Thuột, Pleiku, Cheo Reo trƣớc những năm 60 thế kỷ XX cùng với công việc Hội thánh với tƣ cách là Phó Hội trƣởng Hội thánh Tin Lành Việt Nam trong một thời gian dài trƣớc năm 1975. Tác giả Nguyễn Thanh Xuân sau khi xuất bản cuốn Một số tôn giáo lớn ở Việt Nam vào năm 1992, trong đó đề cập một cách khái quát đạo Tin Lành ở Việt Nam về các phƣơng diện nhƣ lịch sử ra đời, quá trình du nhập, các đặc trƣng của đạo Tin Lành, đặc điểm đạo Tin Lành ở Việt Nam; việc hoạch định và thực thi các chính sách tôn giáo trong đó có đạo Tin Lành [167]. Năm 2002, Nguyễn Thanh Xuân tiếp tục xuất bản cuốn Bước đầu tìm hiểu đạo Tin Lành trên thế giới và ở Việt Nam, NXB Tôn giáo, Hà Nội. Với độ dày gần 600 trang, tác giả đã có những nghiên cứu chuyên biệt và cơ bản về đạo Tin Lành trên thế giới và ở Việt Nam từ hai góc độ lịch sử và tôn giáo.

Tác giả cũng đã dành toàn bộ chƣơng V để trình bày các hệ phái Tin Lành ở Việt Nam trƣớc năm 1975 [168]. Năm 2006, tác giả Nguyễn Thanh Xuân tiếp tục chủ biên công trình Đạo Tin Lành ở Việt Nam, NXB Tôn giáo, Hà Nội. Trên cơ sở bổ sung nhiều nguồn tƣ liệu mới, công trình đã đi vào phân tích và trình bày sâu hơn các giai đoạn truyền giáo của đạo Tin Lành tại Việt Nam và đặc biệt là việc truyền giáo vùng DTTS. Từ đó, đƣa ra một số nhận định, đánh giá về kết quả truyền giáo vào những vùng đất mới của Hội thánh Tin Lành Việt Nam [171].

Trong thời gian này, Nguyễn Thanh Xuân còn công bố các bài viết: “Một số điểm khác nhau giữa đạo Tin Lành và đạo Công giáo”, tạp chí Công tác tôn giáo, số 02-2005; “Một số vấn đề cần quan tâm khi nghiên cứu đạo Tin Lành”, tạp chí Công 9 luan an tác tôn giáo, số 9-2006; “Vài nét khái quát về tôn giáo trong vùng đồng bào DTTS ở Việt Nam”, tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 02-2007. Phạm Văn Năm với cuốn hồi ký “Dâng trọn cuộc đời - hồi ký 55 năm phục vụ Chúa”, công bố năm 1995 đã thuật lại nhiều câu chuyện liên quan đến thời gian hoạt động truyền giáo cho đồng bào dân tộc Cơ-ho, X‟tiêng, Mạ tại vùng Di Linh, Lâm Đồng [115]. Năm 1995, tác giả Đỗ Hữu Nghiêm cho ra mắt cuốn Đạo Tin Lành du nhập vùng Nam Trường Sơn – Tây Nguyên, đã nghiên cứu quá trình du nhập và phát triển đạo Tin Lành ở vùng miền núi phía Nam Trƣờng Sơn – Tây Nguyên, lý giải những nguyên nhân cơ bản việc phát triển mạnh mẽ của đạo Tin Lành trong vùng đồng bào DTTS nói chung và ở Nam Trƣờng Sơn – Tây Nguyên nói riêng [119]. Từ đầu thế kỷ XXI đến nay, khi vấn đề đạo Tin Lành ở Việt Nam trở thành vấn đề “vừa mới, vừa lớn, vừa khó”, các nhà khoa học mới quan tâm nhiều đến nghiên cứu về đạo Tin Lành.

Thời kỳ này phải kể đến các ấn phẩm và công trình nghiên cứu của Nguyễn Đức Lữ, Nguyễn Xuân Hùng, Đặng Nghiêm Vạn, Hoàng Minh Đô, Lại Đức Hạnh, Nguyễn Văn Nam, Hồ Tấn Sáng, Ngô Văn Minh, Đỗ Quang Hƣng, Đoàn Triệu Long,. Nguyễn Đức Lữ (2005), Những đặc điểm cơ bản của một số tôn giáo lớn ở Việt Nam, NXB Tôn giáo, Hà Nội, đã chỉ rõ những đặc điểm của đạo Tin Lành ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, đó là: 1. Chủ yếu phát triển ở miền Nam trong thời kỳ 1954-1975; 2. Lấy truyền giáo là nội dung và chủ đích của mọi hoạt động; 3.

Phát triển chủ yếu trong hai đối tƣợng thị dân và đồng bào DTTS; 4. Có mối quan hệ quốc tế khá rộng rãi; 5. Các thế lực thù địch luôn tìm cách lợi dụng [100].