Chương 1: TỔNG QUAN CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG TÔN GIÁO 1. Nghiên cứu lý luận về tôn giáo Thứ nhất, nghiên cứu quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và một số nhà khoa học về tôn giáo. Hướng nghiên cứu này phân tích, làm rõ quan điểm của Karl Heinrich Marx (1818 - 1883), Friedrich Engels (1820 - 1895), Vladimir Ilyich Lenin (1870 - 1924) (Mác - Lênin) và một số nhà triết học, xã hội học về vấn đề tôn giáo. Trong đó, chủ yếu là nghiên cứu việc vận dụng quan điểm duy vật về lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin để giải quyết những vấn đề tôn giáo ở Việt Nam.
Theo cách tiếp cận này, có các công trình tiêu biểu sau: Nhóm tác giả Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Anh Tuấn, Nguyễn Thanh, Lê Hải Thanh biên soạn (2005) công trình “Tôn giáo lý luận xưa và nay”. Công trình này có hai phần, phần thứ nhất nghiên cứu những tiền đề lý luận của tôn giáo học như lịch sử triết học tôn giáo, các lý thuyết tôn giáo học và phân tích tôn giáo với tư cách là một hiện tượng xã hội; phần thứ hai, nghiên cứu về lịch sử các tôn giáo lớn và một số phong trào tôn giáo mới trên thế giới. Năm 2006, nhóm tác giả Đỗ Minh Hợp (chủ biên), Nguyễn Công Oánh, Bùi Thành Phương biên soạn và xuất bản công trình “Tôn giáo học nhập môn”. Trong đó, các tác giả đã phân tích cơ sở lý luận về tôn giáo, đặc biệt là phân tích quan điểm về tôn giáo của các nhà triết học, xã hội học như E.v… Đồng thời phân tích lịch sử hình thành tôn giáo và tư tưởng triết học của một số tôn giáo, mối quan hệ giữa tôn giáo, con người, xã hội.
Năm 2011, tác giả Trần Quang Thái đã biên soạn công trình “Một số vấn đề triết học tôn giáo”, đã phân tích vấn đề thượng đế, niềm tin vào thượng đế, cái ác, mặc khải, số phận con người v.v… dưới nhiều góc độ tiếp cận, học thuyết, tư tưởng khác nhau như học thuyết xã hội học tôn giáo, thần học tôn 10 giáo, học thuyết tôn giáo của S.Freud và tư tưởng của nhiều nhà triết học khác giải thích, phân tích các vấn đề có liên quan. Đặc biệt, năm 2012, tác giả Đặng Nghiêm Vạn đã biên soạn và xuất bản công trình “Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam”, đã phân tích sâu sắc những vấn đề lý luận chung về tôn giáo như khái niệm, lịch sử hình thành ý thức tôn giáo, yếu tố cấu thành một hình thức tôn giáo, nhu cầu, vai trò và diễn biến tôn giáo trong đời sống. Trong đó, khẳng định “Những hình thức tôn giáo…. vừa mang tính tôn giáo, vừa mang tính thế tục, quan hệ chặt chẽ với đời sống một xã hội nông nghiệp, qua các phong tục, tập quán, theo chu kỳ đời người từ lúc sinh ra, qua thời trưởng thành khi về già, kéo dài sang thế giới bên kia với tổ tiên, với các vị thần linh.
Tôn giáo đã trở thành “một hiện tượng xã hội” [124,tr. Bên cạnh đó, còn có các bài viết “Hệ tư tưởng Đức trong sự tiến triển quan điểm của C.Ănghen về tôn giáo” của tác giả Nguyễn Quang Hưng, Tạp chí triết học, số 4 (179), tháng 4-2006; “Tư tưởng tôn giáo trong luận án tiến sĩ của C.Mác” của tác giả Ngô Đức Thịnh, Tạp chí nghiên cứu tôn giáo, số 6-2008; “Quan điểm của C.Ăngghen về lao động bị tha hóa và sự tha hóa của tôn giáo” của tác giả Trương Hải Cường, Tạp chí nghiên cứu tôn giáo, số 6-2001; “V.Lênin bảo vệ và phát triển tư tưởng của C.Ăngghen về tôn giáo” của tác giả Lê Đại Nghĩa, Tạp chí nghiên cứu tôn giáo, số 2-2002; “Lại bàn về Tôn giáo” của tác giả Đặng Nghiêm Vạn, Tạp chí nghiên cứu tôn giáo, số 04-2004; “Ph.Ăngghen về tôn giáo - những di sản quý giá” của tác giả Nguyễn Đức Lữ, Tạp chí nghiên cứu tôn giáo, số 5-2004; “Vài suy nghĩ về quan niệm của C.Ănghen về tôn giáo” của tác giả Nguyễn Quang Hưng, Tạp chí nghiên cứu tôn giáo, số 5-2005; “Tư tưởng của C.Lênin về chức năng, vai trò của tôn giáo qua một số công trình kinh điển” của tác giả Nguyễn Khắc Đức, Tạp chí nghiên cứu tôn giáo, số 10-2009; đã phân tích, chỉ ra bối cảnh lịch sử, cơ sở hình thành, những luận điểm chủ yếu của K.Engels về những vấn đề cốt lõi của tôn giáo, sự mâu thuẫn giữa ảo tưởng tôn giáo với đời sống hiện thực và nhiệm vụ của những 11 người cộng sản đối với tôn giáo. Đồng thời, phân tích các quá trình của tôn giáo qua một số giai đoạn lịch sử để nhận thức về tôn giáo trong mối quan hệ với lịch sử, văn hóa, dân tộc. Hệ thống quan điểm về tôn giáo của các nhà triết học đã cung cấp, luận giải dưới nhiều góc độ tiếp cận, góp phần cung cấp góc nhìn toàn diện về vấn đề liên quan đến tôn giáo.
Đặc biệt, triết học Mác - Lênin với quan điểm duy vật về lịch sử đã luận giải một cách khoa học về nguồn gốc, bản chất và vai trò của tôn giáo đối với đời sống xã hội. Đây là một trong những cơ sở lý luận quan trọng đối với quản lý nhà nước về hoạt động tôn giáo. Thứ hai, nghiên cứu tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về công tác tôn giáo. Hướng nghiên cứu này phân tích tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về công tác tôn giáo trong điều kiện đặc thù của dân tộc nhằm phát huy sức mạnh đoàn kết toàn dân.
Từ đó, nêu ra một số giải pháp giải quyết vấn đề tôn giáo hiện nay trên cơ sở kế thừa, vận dụng sáng tạo tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhóm tác giả Đặng Nghiêm Vạn, Ngô Phương Bá, Võ Minh Tuấn, Nguyễn Minh Ngọc nghiên cứu và xuất bản (1998) công trình “Hồ Chí Minh về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng” góp phần tìm hiểu tư tưởng, quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng. Đồng thời, tập hợp một số bài nói, viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vấn đề này. Năm 2003, nhóm tác giả Đỗ Quang Hưng (chủ biên), Lê Huy Hòa, Nguyễn Đăng Vinh đã xuất bản công trình “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân tộc, tôn giáo và đại đoàn kết trong cách mạng Việt Nam”, công trình này tuyển chọn các bài viết, bài phân tích của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc, tôn giáo; các bài nghiên cứu về tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với vấn đề tôn giáo, vấn đề dân tộc nhằm phát huy sức mạnh đoàn kết dân tộc.
Năm 2009, tác giả Vũ Văn Hậu xuất bản công trình “Củng cố mối quan hệ dân tộc và tôn giáo ở Việt Nam trong bối cảnh hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh”, trình bày mối quan hệ giữa dân tộc, tôn giáo theo tư tưởng Hồ Chí Minh và phân tích quan hệ giữa dân tộc, tôn giáo ở Việt Nam trong bối cảnh hiện nay. 12 Qua đó, công trình nêu ra một số giải pháp củng cố quan hệ giữa dân tộc và tôn giáo ở Việt Nam; trong đó, tập trung phân tích vai trò của việc phát huy tính đồng thuận xã hội, văn hóa, đổi mới nhận thức, chống lợi dụng tôn giáo. Năm 2012, tác giả Lê Bá Trình đã bảo vệ thành công Luận án tiến sĩ Triết học “Quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo và sự vận dụng quan điểm đó vào việc xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc ở nước ta hiện nay” tại Học viện Khoa học xã hội, Hà Nội. Công trình đã hệ thống những quan điểm cơ bản của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tôn giáo, đoàn kết dân tộc, nhất là đoàn kết lương giáo; đồng thời, phân tích kết quả việc vận dụng quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh để xây dựng, củng cố khối đoàn kết dân tộc, chủ yếu giai đoạn 1990 đến 2012.
Bên cạnh đó, tác giả cũng đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả việc vận dụng quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về đoàn kết dân tộc. Năm 2017, nhóm tác giả Phạm Ngọc Anh, Nguyễn Xuân Trung (đồng chủ biên) nghiên cứu, biên soạn công trình “tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng”. Công trình này nghiên cứu, tổng hợp có hệ thống, chặt chẽ về cơ sở hình thành, quá trình phát triển và những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo; đồng thời, phân tích quá trình vận dụng và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng của Đảng trong thời kỳ mới. Trong đó, công trình đã làm nổi bật tư tưởng xuyên suốt, nhất quán trong tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng là khoan dung, đoàn kết lương giáo.
Ngoài ra, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh đối với công tác tôn giáo còn có các bài viết như “Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa tôn giáo với một số lĩnh vực của đời sống xã hội” của tác giả Nguyễn Đức Lữ, Tạp chí nghiên cứu tôn giáo, số 6-2002, “Quan điểm của Hồ Chí Minh về đề cao sự tương đồng, tôn trọng sự khác biệt giữa tôn giáo và chủ nghĩa xã hội” của tác giả Phạm Hữu Xuyên, Tạp chí nghiên cứu tôn giáo, số 5-2006, v.v… đã phân tích khái quát về tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với tôn giáo và công tác tôn giáo ở Việt Nam. Các công trình nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác tôn giáo đã đạt được nhiều thành công, góp phần làm nổi bật những nguyên tắc, quan 13 điểm xuyên suốt của tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác tôn giáo là "khoan dung, đoàn kết lương giáo". Đồng thời, chứng minh những giá trị mang tính thời đại của những tư tưởng ấy qua những thành công trong chính sách tôn giáo hiện nay dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Thứ ba, nghiên cứu xu hướng vận động của các tôn giáo, những vấn đề về tôn giáo mới phát sinh trong thời kỳ phát triển của khoa học kỹ thuật và hội nhập quốc tế.
Năm 2007, tác giả Trịnh Quốc Tuấn, Hồ Trọng Hoài đã xuất bản công trình “Toàn cầu hóa và tôn giáo”; trong đó, phân tích các vấn đề toàn cầu hóa, tác động của toàn cầu hóa đến tôn giáo; đặc biệt là vấn đề tôn giáo trong những thập niên đầu thế kỷ XXI và các thái độ, quan điểm đối với tôn giáo trước những đổi thay của thời đại.