CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN CHO VAY TIÊU DÙNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Cho vay tiêu dùng của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm cho vay tiêu dùng của ngân hàng thương mại Theo luật các tổ chức tín dụng số 32/2024/QH15 ngày 18/01/2024, thì cấp tín dụng là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng, thư tín dụng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác. Cho vay là hình thức cấp tín dụng thông qua việc bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định, trong một thời gian nhất định, theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi theo thỏa thuận cho bên cho vay.
Như vậy, cho vay tiêu dùng là một trong các hình thức cấp tín dụng của các tổ chức tín dụng, được thực hiện để tài trợ cho nhu cầu tiêu dùng của khách hàng. Đối tượng của cho vay tiêu dùng chính là những chi phí chi tiêu cần thiết của cá nhân và hộ gia đình. Những chi phí này được xác định dựa trên cơ sở giá cả hàng hóa, dịch vụ mà khách hàng đang có nhu cầu tiêu dùng và dựa trên khả năng chi trả trong tương lai của họ. Có nhiều cách hiểu cũng như quan điểm khác nhau về cho vay tiêu dùng, nhưng tất cả các quan niệm đều có một điểm chung: Cho vay tiêu dùng là hoạt động cho vay của NHTM để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, sinh hoạt cá nhân, hộ gia đình, những người có nhu cầu nâng cao mức sống nhưng chưa có khả năng chi trả trong hiện tại.
Từ đó có thể hiểu rằng: Cho vay tiêu dùng là hình thức cấp tín dụng trong đó ngân hàng thoả thuận để khách hàng là cá nhân hay hộ gia đình sử dụng một khoản tiền với mục đích tiêu dùng theo nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi sau một thời gian nhất định. Đặc điểm cho vay tiêu dùng của ngân hàng thương mại - Về quy mô khoản vay: Đối với khoản cho vay tiêu dùng, quy mô từng hợp đồng vay thường nhỏ và số lượng các khoản vay lớn. Ngoài các khoản vay bất động sản, hầu hết các khoản vay tiêu dùng khác đều có quy mô nhỏ. Khách hàng vay tiêu dùng chủ yếu vay các khoản do các hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng không có giá trị quá lớn.
- Về lãi suất các khoản vay: Do quy mô của các khoản vay tiêu dùng thường nhỏ (trừ những khoản vay để mua bất động sản), dẫn đến chi phí để cho vay cao. Do đó lãi suất cho vay tiêu dùng thường cao hơn lãi suất cho vay thương mại. Mặt khác, các khoản cho vay tiêu dùng khá cứng nhắc, thường được áp dụng một mức lãi suất cố định trong suốt thời gian của hợp đồng tín dụng đặc biệt là hình thức cho vay trả góp. Khi vay tiền, người tiêu dùng cũng tỏ ra kém nhạy cảm với sự thay đổi của lãi suất mà thường chú ý nhiều hơn đến khoản tiền mà hàng tháng họ phải trả.
Tuy vậy, để giảm thiểu rủi ro cho cả hai bên thì các ngân hàng thường áp dụng lãi suất thả nổi với các khoản tín dụng trung và dài hạn. - Về thời hạn các khoản vay: Thời hạn của các khoản cho vay tiêu dùng đa dạng, bao gồm cả ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Điều này tùy thuộc vào sự thỏa thuận giữa khách hàng và ngân hàng trong hợp đồng tín dụng và phụ thuộc vào quy mô của khoản vay và nguồn trả nợ của khách hàng. - Về chi phí quản lý các khoản cho vay: Trong các khoản cho vay của NHTM thì cho vay tiêu dùng là một trong những hình thức cho vay có chi phí quản lý cao.
Lý do xuất phát từ đặc điểm quy mô của các khoản vay nhỏ, số lượng các khoản vay nhiều nên các NHTM phải bỏ nhiều thời gian và công sức cũng như nhân lực để thẩm định, giải ngân và theo dõi, giám sát khoản vay. Quá trình thu thập thông tin về khách hàng (tư cách pháp lý, mức thu nhập…) thường gặp khó khăn do khách hàng có tâm lý không muốn công khai về tài chính và các thông tin về tư cách pháp lý cá nhân, ngoài ra một phần đến từ hệ thống quản lý hành chính của nước ta còn hạn chế. 10 - Về lợi nhuận: Cho vay tiêu dùng là một trong những khoản mục đem lại lợi nhuận cho ngân hàng. Các khoản cho vay tiêu dùng thường có chi phí cao nên lãi suất cũng thường cao hơn, đủ bù đắp các khoản chi phí và mang lại lợi nhuận cho ngân hàng.
Lãi suất cho vay tiêu dùng là một trong những lãi suất hấp dẫn trên thị trường tài chính do đặc điểm loại lãi suất này là theo cơ chế thỏa thuận giữa ngân hàng và khách hàng. - Về nguồn trả nợ: Nguồn trả nợ của khách hàng được trích từ thu nhập, không nhất thiết phải là từ kết quả của việc sử dụng khoản vay đó. Các NHTM thường căn cứ vào thu nhập hàng tháng của khách hàng để xem xét và lập kế hoạch thu nợ. Mức thu nhập của khách hàng thường không ổn định và phụ thuộc vào nhiều yếu tố như chu kỳ, cơ cấu nền kinh tế, trình độ và các biến cố bất thường.
Chính vì khoản vay được đảm bảo bằng nguồn thu nhập của khách hàng nên mức độ rủi ro khá cao. Các NHTM thường yêu cầu khách hàng vay tiêu dùng phải có tài khoản tại ngân hàng và tiền trả lương hàng tháng qua tài khoản ngân hàng để giảm thiểu và kiểm soát được rủi ro. - Về rủi ro trong hoạt động cho vay tiêu dùng: Cho vay tiêu dùng là một trong những hoạt động tín dụng có rủi ro lớn của NHTM. Đối tượng cho vay tiêu dùng là các cá nhân, hộ gia đình và nguồn trả nợ chủ yếu là từ thu nhập hàng tháng, có thể biến động tùy theo tình trạng công việc và sức khỏe của mỗi cá nhân.
Hình thức cho vay này có thể xảy ra các trường hợp bất ngờ như khách hàng bị ốm, bệnh tật hay mất việc làm hoặc chết bất ngờ, ngân hàng sẽ khó khăn trong việc thu hồi nợ, đặc biệt là đối với các khoản vay dài hạn. Thêm vào đó, việc chứng minh tài chính của khách hàng cá nhân thường gặp nhiều khó khăn do chủ yếu dựa vào tiền lương, sự suy đoán chứ không đưa ra được bằng chứng cụ thể, chính xác, độ tin cậy không cao. Do đó việc thẩm định và quyết” định cho vay đối với các khoản vay tiêu dùng của các NHTM gặp nhiều khó khăn. Vai trò của cho vay tiêu dùng của ngân hàng thương mại Đối với nền kinh tế: Kinh tế tăng trưởng ổn định là điều kiện thuận lợi thúc đẩy hoạt động cho vay tiêu dùng phát triển.
Ngược lại, CVTD cũng có ảnh 11 hưởng tích cực đến hoạt động kinh tế xã hội. Cho vay tiêu dùng là đòn bẩy kinh tế quan trọng, thông qua việc kích cầu tiêu dùng sẽ kích thích nền sản xuất phát triển từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Nhờ có CVTD người dân có thể thỏa mãn những nhu cầu chi tiêu, nâng cao chất lượng cuộc sống, tạo ra tâm lý thoải mái, nâng cao hiệu quả công việc. Đối với các TCTD: Cho vay tiêu dùng hiện nay vẫn còn là một mảng kinh doanh có khả năng sinh lời tốt.
Việc khai thác mảng thị trường này sẽ mở ra cho NHTM một lĩnh vực kinh doanh mới bên cạnh sứ mệnh phục vụ đối tượng khách hàng doanh nghiệp. Vay tiêu dùng được xem là có nhiều rủi ro và chính vì thế các khoản vay tiêu dùng có lãi suất cao hơn hẳn các khoản vay khác, từ đây đem lại nhiều lợi nhuận cho NHTM. Nếu ngân hàng chấp nhận và biết cách quản trị rủi ro hiệu quả đi kèm với việc khai thác nhu cầu, mở rộng thị phần thì việc phát triển cho vay tiêu dùng sẽ giúp nâng cao vị thế của ngân hàng trên thị trường. Đối với người tiêu dùng: Về phía người đi vay, cho vay tiêu dùng mang lại khá nhiều lợi ích.
Khách hàng sẽ có một khoản tiền lớn ngay lúc cần thiết để chi tiêu và sẽ hoàn trả dần từ thu nhập trong tương lai và đặc biệt nó rất cần thiết trong những trường hợp khi cá nhân có nhu cầu chi tiêu cấp bách như chi tiêu cho giáo dục, y tế… Hoạt động cho vay tiêu dùng ra đời đã giúp người tiêu dùng kết hợp nhu cầu hiện tại với khả năng thanh toán trong tương lai. Các phương thức cho vay tiêu dùng của ngân hàng thương mại Để có cái nhìn tổng quát về CVTD ở những giác độ khác nhau, CVTD được phân loại dựa trên các tiêu thức tương tự trong phân loại cho vay nói chung: a. Căn cứ thời hạn vay - CVTD ngắn hạn: Từ 12 tháng trở xuống Hình thức vay ngắn hạn dưới 12 tháng của cho vay tiêu dùng chủ yếu là cho vay thấu chi và cho vay cán bộ công nhân viên, họ cần tiền để bù đắp nhu cầu chi tiêu thiếu hụt tạm thời và sẽ hoàn trả trong thời gian ngắn. - CVTD trung hạn: Từ trên 1 năm đến 5 năm 12 Cho vay này tính từ khi nhận tiền vay đến khi hoàn trả khoản vay cuối cùng là trên 1 năm và dưới 5 năm.
Thông thường các hình thức cho vay như: cho vay mua ô tô, cho vay xây nhà, cho vay hỗ trợ du học và lao động xuất khẩu đều là CDTD trung hạn. - CVTD dài hạn: Trên 5 năm Hình thức cho vay này thực tế rất ít và do thời gian dài nên rủi ro cho ngân hàng cao. Chủ yếu là cho vay mua đất làm nhà hoặc cho vay xây dựng nhà ở. Thông thường, cho vay tiêu dùng có thời hạn vay là ngắn hạn hoặc trung hạn.
Các sản phẩm cho vay tiêu dùng dài hạn là rất ít, chỉ mới có một số ngân hàng triển khai. Việc phân chia CVTD theo thời gian có liên quan mật thiết với phương thức hoàn trả của khoản vay đó. Căn cứ phương thức hoàn trả Theo phương thức này, CVTD gồm CVTD trả góp và CVTD phi trả góp. - CVTD trả góp: CVTD trả góp là khoản cho vay trong đó người đi vay phải trả cho ngân hàng bao gồm cả gốc và lãi làm nhiều lần, theo từng kỳ hạn nhất định trong thời hạn cho vay.
Loại cho vay này thường áp dụng đối với những khoản vay lớn và thời hạn vay dài như vay để mua nhà, mua ôtô.