Luận Án Tiến Sĩ: Phát Triển Bền Vững Ngành Thủy Sản Đồng Bằng Sông Cửu Long Đến Năm 2015

Luận án tiến sĩ phân tích chiến lược phát triển bền vững ngành thủy sản Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quốc Tế
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh tế, quản lý và kế hoạch hóa
• Đề tài: Phát Triển Bền Vững Ngành Thủy Sản Đồng Bằng Sông Cửu Long Đến Năm 2015
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Lời mở đầu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGÀNH THỦY SẢN
• 1.1. Lý luận cơ bản về phát triển bền vững kinh tế – xã hội
• 1.1.1. Những tố tưởng cơ bản về phát triển bền vững kinh tế – xã hội
• 1.2. Phát triển bền vững kinh tế – xã hội là tất yếu khách quan
• 1.3. Một số tiêu chí về tính bền vững kinh tế – xã hội và các phương thức phát triển
• 1.4. Cơ sở khoa học của phát triển bền vững ngành thủy sản
• 1.4.1. Một số quan niệm về phát triển bền vững ngành thủy sản
• 1.4.2. Một số chỉ tiêu đánh giá tính bền vững trong phát triển thủy sản
• 1.4.3. Các lý thuyết kinh tế liên quan phát triển bền vững ngành thủy sản
• 1.5. Khái quát tình hình sản xuất và tiêu thụ thủy sản trên thế giới
• 1.5.1. Điểm qua tình hình sản xuất và tiêu thụ thủy sản trên thế giới
• 1.5.2. Một số thị trường tiêu thụ thủy sản lớn trên thế giới
• 1.5.3. Hiện trạng nguồn lợi thủy sản và những nguy cơ nghèo cá thế giới
• 1.5.4. Kinh nghiệm một số nước về phát triển bền vững ngành thủy sản và vận dụng ở Việt Nam
• 1.5.4.1. Các nguyên tắc chung để bảo vệ nguồn lợi thủy sản
• 1.5.4.2. Một số giải pháp phát triển thủy sản bền vững của các nước trên thế giới
• 1.6. Ngành thủy sản đồng bằng sông Cửu Long trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội ở Việt Nam và vùng đồng bằng sông Cửu Long
• 1.6.1. Khái quát quá trình phát triển ngành thủy sản ở Việt Nam
• 1.6.2. Ngành thủy sản đồng bằng sông Cửu Long trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội ở Việt Nam và vùng đồng bằng sông Cửu Long
• 1.7. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGÀNH THỦY SẢN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG NHỮNG NĂM QUA
• 2.1. Tổng quan về vùng ĐBSCL và tiềm năng phát triển thủy sản
• 2.1.1. Đặc điểm tự nhiên, tài nguyên và môi trường ĐBSCL
• 2.1.2. Tình hình phát triển kinh tế - xã hội vùng ĐBSCL
• 2.1.3. Đánh giá tiềm năng phát triển ngành thủy sản ĐBSCL
• 2.2. Thực trạng phát triển bền vững ngành thủy sản đồng bằng sông Cửu Long những năm qua
• 2.2.1. Thực trạng khai thác, đánh bắt thủy sản ĐBSCL
• 2.2.2. Thực trạng nuôi trồng thủy sản ĐBSCL
• 2.2.3. Thực trạng chế biến và tiêu thụ thủy sản ĐBSCL
• 2.2.4. Thực trạng phát triển bền vững ngành thủy sản đồng bằng sông Cửu Long về tài nguyên và môi trường
• 2.2.5. Thực trạng phát triển bền vững ngành thủy sản đồng bằng sông Cửu Long về xã hội
• 2.3. Một số vấn đề rút ra từ phân tích thực trạng phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL những năm qua
• 2.3.1. Về kinh tế
• 2.3.2. Về xã hội
• 2.3.3. Về môi trường
• 2.3.4. Về quy hoạch và tổ chức quản lý
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGÀNH THỦY SẢN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG ĐẾN NĂM 2015
• 3.1. Dự báo tình hình sản xuất, tiêu thụ thủy sản và những thách thức đối với phát triển bền vững ngành thủy sản trong bối cảnh toàn cầu hóa
• 3.1.1. Toàn cầu hóa kinh tế và những tác động đến phát triển bền vững kinh tế – xã hội nước ta
• 3.1.2. Một số dự báo về sản xuất và tiêu thụ thủy sản thế giới
• 3.1.3. Xu hướng tiêu dùng sản phẩm thủy sản thời gian tới (2006-2015)
• 3.1.4. Triển vọng tiêu thụ một số sản phẩm thủy sản chủ lực ĐBSCL
• 3.1.5. Cơ hội và thách thức đối với phát triển bền vững thủy sản ĐBSCL
• 3.2. Phương hướng và mục tiêu phát triển ngành thủy sản đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015
• 3.2.1. Một số chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển ngành thủy sản đồng bằng sông Cửu Long
• 3.2.2. Phương hướng và mục tiêu phát triển ngành thủy sản đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015
• 3.3. Một số giải pháp phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL đến 2015
• 3.3.1. Các giải pháp phát triển bền vững khai thác thủy sản
• 3.3.2. Các giải pháp phát triển bền vững nuôi trồng thủy sản
• 3.3.3. Các giải pháp phát triển bền vững chế biến, tiêu thụ thủy sản
• 3.3.4. Các giải pháp hỗ trợ phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL
• 3.4. Kiến nghị
• 3.5. Kết luận chương 3
• Phần kết luận
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận của phát triển bền vững ngành thủy sản

Chương này trình bày các lý thuyết cơ bản về phát triển bền vững kinh tế - xã hội, đặc biệt tập trung vào ngành thủy sản. Các khái niệm về phát triển bền vững được phân tích từ góc độ kinh tế, xã hội và môi trường. Các tiêu chí đánh giá tính bền vững trong ngành thủy sản được đề cập, bao gồm các chỉ số về quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, và phát triển cộng đồng. Ngoài ra, chương cũng khái quát tình hình sản xuất và tiêu thụ thủy sản trên thế giới, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

1.1 Lý luận cơ bản về phát triển bền vững kinh tế xã hội

Phần này trình bày các tư tưởng cơ bản về phát triển bền vững, nhấn mạnh sự cần thiết của việc kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và công bằng xã hội. Các tiêu chí đánh giá tính bền vững được đề xuất, bao gồm hiệu quả sử dụng tài nguyên, chất lượng môi trường, và sự phát triển của cộng đồng.

1.2 Cơ sở khoa học của phát triển bền vững ngành thủy sản

Phần này tập trung vào các quan niệm và chỉ tiêu đánh giá tính bền vững trong ngành thủy sản. Các lý thuyết kinh tế liên quan được phân tích, bao gồm lý thuyết về quản lý tài nguyên bền vững và các mô hình phát triển kinh tế thủy sản.

II. Đánh giá thực trạng phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL

Chương này đánh giá thực trạng phát triển ngành thủy sản tại ĐBSCL trong những năm qua. Các vấn đề về khai thác, nuôi trồng, chế biến và tiêu thụ thủy sản được phân tích chi tiết. Các thách thức về bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên, và phát triển cộng đồng được nhấn mạnh. Chương cũng chỉ ra những mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, đồng thời đề xuất các giải pháp để giải quyết các vấn đề này.

2.1 Tổng quan về vùng ĐBSCL và tiềm năng phát triển thủy sản

Phần này khái quát đặc điểm tự nhiên, tài nguyên và môi trường của ĐBSCL, đồng thời đánh giá tiềm năng phát triển ngành thủy sản trong khu vực.

2.2 Thực trạng phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL

Phần này phân tích thực trạng khai thác, nuôi trồng, chế biến và tiêu thụ thủy sản tại ĐBSCL. Các vấn đề về bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên, và phát triển cộng đồng được đánh giá chi tiết.

III. Giải pháp phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL đến năm 2015

Chương này đề xuất các giải pháp để phát triển bền vững ngành thủy sản tại ĐBSCL đến năm 2015. Các giải pháp bao gồm cải thiện công nghệ, nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên, và tăng cường bảo vệ môi trường. Chương cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các chính sách phát triển bền vững và sự tham gia của cộng đồng trong quá trình thực hiện.

3.1 Dự báo tình hình sản xuất và tiêu thụ thủy sản

Phần này dự báo nhu cầu tiêu thụ thủy sản trên thế giới và những thách thức đối với ngành thủy sản trong bối cảnh toàn cầu hóa. Các cơ hội và thách thức đối với ĐBSCL được phân tích chi tiết.

3.2 Phương hướng và mục tiêu phát triển ngành thủy sản ĐBSCL

Phần này đề xuất các phương hướng và mục tiêu phát triển ngành thủy sản tại ĐBSCL đến năm 2015, bao gồm các mục tiêu về tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và phát triển cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Phát triển bền vững ngành Thủy sản đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015" do nghiên cứu sinh Lâm Văn Mẫn thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Quốc Tế và Tiến sĩ Phước Minh Hiệp, bảo vệ năm 2006. Luận án thuộc chuyên ngành Kinh tế, quản lý và kế hoạch hoá kinh tế quốc dân (mã số 5.05).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) sở hữu bờ biển dài và hệ sinh thái đất ngập nước đa dạng, giữ vai trò trung tâm khi đóng góp từ 45% đến 60% tỷ trọng toàn quốc ở các lĩnh vực khai thác, nuôi trồng và chế biến xuất khẩu thủy sản. Mặc dù đạt tốc độ tăng trưởng cao sau giai đoạn đổi mới, sự phát triển của ngành đang đối mặt với chu kỳ luẩn quẩn: sản xuất mang tính tự phát, nguồn nguyên liệu không ổn định, dịch bệnh bùng phát thường xuyên, nguồn lợi tự nhiên cạn kiệt, kết cấu hạ tầng kỹ thuật yếu kém, phẩm cấp và năng lực cạnh tranh hàng hóa chưa cao, đời sống của ngư nông dân bấp bênh và các mâu thuẫn xã hội nghề cá diễn biến phức tạp. Việc tập trung chủ yếu vào mục tiêu kinh tế ngắn hạn mà xem nhẹ bảo vệ môi trường sinh thái và ổn định xã hội đã tạo ra những tổn hại dài hạn. Hơn nữa, tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế đặt ra nhiều rào cản kỹ thuật và tranh chấp thương mại gay gắt. Các nghiên cứu trước đó phần lớn tiếp cận riêng rẽ hoặc chỉ giải quyết bài toán quản lý mang tính cục bộ của từng địa phương, thiếu sự phối hợp liên vùng.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được văn bản xác định cụ thể qua ba nội dung đánh số như sau:

1. Nghiên cứu và vận dụng lý thuyết phát triển bền vững để phân tích thực trạng ngành Thủy sản ĐBSCL (khai thác, nuôi trồng và chế biến, tiêu thụ thủy sản) trong những năm qua theo quan điểm phát triển bền vững.
2. Đi sâu nghiên cứu để làm rõ những mâu thuẫn cụ thể giữa phát triển kinh tế thủy sản với bảo vệ tài nguyên và môi trường sinh thái; nhận diện những vấn đề xã hội đang nảy sinh trong quá trình phát triển nghề cá ĐBSCL.
3. Đưa ra hệ thống giải pháp phát triển bền vững ngành Thủy sản đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là ngành Thủy sản ĐBSCL trong tương quan tổng thể cả nước, bao gồm bốn phân ngành: khai thác, nuôi trồng, chế biến và tiêu thụ thủy sản. Các yếu tố xem xét cụ thể gồm tiềm năng nguồn lợi, sản lượng, thực trạng tàu thuyền, hợp tác xã nghề cá, nông hộ nuôi trồng, doanh nghiệp chế biến xuất khẩu, nguồn lực lao động, vốn, khoa học - công nghệ, tài nguyên môi trường, cơ chế chính sách và tổ chức quản lý. Về phạm vi không gian, luận án tập trung khảo sát chuyên sâu tại các tỉnh ven biển thuộc bán đảo Cà Mau và các tỉnh ngập lũ thuộc vùng tứ giác Long Xuyên nhằm bảo đảm tính đại diện. Về phạm vi thời gian, tác giả phân tích thực trạng giai đoạn 1995–2004 và đề xuất định hướng, giải pháp đến năm 2015.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan, tác giả hệ thống hóa các công trình nghiên cứu khoa học có liên quan theo từng nhóm nội dung:

• Nhóm công trình quy hoạch và định hướng ngành thủy sản Việt Nam: "Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội ngành Thủy sản Việt Nam đến năm 2010 và tầm nhìn đến năm 2020" do Chính phủ phê duyệt; đề tài cấp Bộ "Phát triển nuôi trồng thủy sản ở các tỉnh ven biển – một năm thực hiện Nghị quyết 09/2000/NQ-CP của Chính phủ"; đề tài khoa học cấp Bộ "Định hướng phát triển thủy sản Việt Nam đến 2010" do Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Thị Chỉnh làm chủ nhiệm; và đề tài khoa học cấp Bộ "Những giải pháp thị trường cho sản phẩm thủy sản xuất khẩu của Việt Nam" do Giáo sư, Tiến sĩ Võ Thanh Thu làm chủ nhiệm. Các nghiên cứu này đã phân tích toàn diện ngành thủy sản cả nước và xác lập các định hướng phát triển tổng quan.
• Nhóm công trình về kinh tế - xã hội và tài nguyên ĐBSCL: Nghiên cứu tổng quát về khai thác và sử dụng nguồn nước sông Mê Kông của Ủy ban quốc tế sông Mê Kông; dự án "Quy hoạch tổng thể ĐBSCL" (VIE 87/031) giai đoạn 1990–1993 do UNDP tài trợ và công ty NEDECO (Hà Lan) làm cố vấn kỹ thuật; cùng các chương trình nghiên cứu hệ thống thủy lợi toàn vùng.
• Nhóm công trình chuyên sâu về thủy sản ĐBSCL: Đề tài cấp Bộ "Điều tra các yếu tố môi trường sinh thái, mô hình sản xuất, hiện trạng kinh tế - xã hội để xác định cơ cấu nuôi trồng thủy sản bền vững ở đồng bằng Nam bộ" (mã số DA 10) do Tiến sĩ Nguyễn Việt Thắng làm chủ nhiệm; Đề án "Quy hoạch tổng thể phát triển nuôi trồng thủy sản vùng ĐBSCL thời kỳ 2002–2010".

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là các công trình trước chưa tiếp cận một cách toàn diện và hài hòa cả ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường theo quan điểm phát triển bền vững trên phạm vi tổng thể toàn vùng ĐBSCL. Thực tiễn tổ chức sản xuất và công tác chỉ đạo trước đây mang tính phân tán theo địa giới hành chính của từng địa phương, thiếu sự gắn kết vùng. Sự trùng lặp trong mô hình sản xuất giữa các tỉnh đã dẫn đến tranh chấp nguồn nước, lây lan dịch bệnh, cạnh tranh thu mua nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách xây dựng luận cứ khoa học liên kết vùng và liên ngành để phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án tiếp thu các quan niệm quốc tế về phát triển bền vững từ Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (IUCN, 1980), Ủy ban Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED, 1987 trong báo cáo "Tương lai chung của chúng ta"), Tuyên bố Rio năm 1992 (Nguyên tắc 4 và Chương trình Nghị sự 21), Ủy ban Phát triển Bền vững Liên Hợp Quốc (CSD, bổ sung khía cạnh thể chế) và Hội nghị Thượng đỉnh Johannesburg năm 2002. Tác giả kết hợp khung pháp lý và đường lối phát triển bền vững tại Việt Nam, bao gồm Kế hoạch quốc gia về môi trường và phát triển bền vững 1991–2000, Luật Môi trường, Chỉ thị 36-CT/TW năm 1998 của Bộ Chính trị, Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX, Định hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam (Chương trình Nghị sự 21 của Việt Nam) và Nghị quyết số 41-NQ/TW năm 2004 của Bộ Chính trị.

Luận án vận dụng sáu lý thuyết kinh tế cụ thể:

1. Nguyên lý bảo toàn giá trị tài nguyên môi trường: Xem xét mối quan hệ cân bằng giữa nguồn vốn tự nhiên ($K_n$) và nguồn vốn nhân tạo ($K_m$), đòi hỏi việc chuyển giao tài nguyên cho thế hệ tương lai không nhỏ hơn hiện tại, mức độ khai thác thủy sản không được vượt quá trữ lượng và năng lực tự tái tạo tự nhiên.
2. Lý thuyết tiếp cận hệ thống, liên ngành và liên vùng: Đặt ngành thủy sản trong mối tương tác qua lại với hệ sinh thái rừng ngập mặn, hệ thống thủy lợi phục vụ nông nghiệp và điều tiết nguồn nước, gắn kết chặt chẽ giữa nuôi trồng và nhà máy chế biến nguyên liệu.
3. Lý thuyết thay đổi cơ cấu của Arthur Lewis và Hollis Chenery: Luận giải việc chuyển dịch lực lượng lao động và nguồn lực từ trồng lúa năng suất thấp, bấp bênh sang nuôi trồng thủy sản có giá trị kinh tế cao, kích thích công nghiệp và dịch vụ nông thôn.
4. Lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith: Định vị chuyên môn hóa sản xuất theo điều kiện tự nhiên, phân bố vùng nuôi mặn lợ tại bán đảo Cà Mau và nuôi nước ngọt tại tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười.
5. Lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo: Dựa trên trình độ các yếu tố sản xuất để chuyển đổi từ đánh bắt ven bờ sang xa bờ, từ nuôi quảng canh sang thâm canh, từ chế biến thô sang chế biến hàng có giá trị gia tăng cao.
6. Lý thuyết phát triển cân đối và không cân đối: Kết hợp giữa mục tiêu cân đối dài hạn với việc chấp nhận mất cân đối tạm thời có kiểm soát trong ngắn hạn, tập trung nguồn lực phục vụ xuất khẩu và xây dựng hạ tầng dịch vụ hậu cần tại các vùng trọng điểm trước khi nhân rộng.

Về phương pháp nghiên cứu thực tế, luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp phân tích thống kê mô tả:

• Khảo sát thực địa tại các tiểu vùng sinh thái đặc thù ven biển thuộc bán đảo Cà Mau và vùng ngập lũ tứ giác Long Xuyên.
• Khảo sát thực tế tại 03 doanh nghiệp lớn về chế biến và xuất khẩu thủy sản trên địa bàn các tỉnh Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau.
• Ứng dụng phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham dự của cộng đồng (PRA) với chuyên đề "Quản lý chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp".
• Ứng dụng phương pháp Đánh giá nghèo đói có sự tham dự của người dân (PPA) với chuyên đề "Đời sống nông dân nghèo không đất và ít đất khi chuyển đổi từ trồng lúa sang nuôi tôm".
• Sử dụng bản đồ địa lý kinh tế và môi trường sinh thái để phân tích không gian phát triển.
• Công cụ xử lý: Ứng dụng phần mềm SPSS for Windows để xử lý và phân tích cơ sở dữ liệu thứ cấp và dữ liệu khảo sát.
• Nguồn tư liệu: Dữ liệu thống kê ngành thủy sản Việt Nam, báo cáo kinh tế - xã hội của các địa phương ĐBSCL, tài liệu thống kê của FAO, UNDP, UNEP, các đề tài khoa học và kết quả điều tra thực địa.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1 - Cơ sở lý luận của phát triển bền vững ngành Thủy sản

Chương 1 hệ thống hóa các quan điểm phát triển bền vững kinh tế - xã hội và xác định ba trụ cột thiết yếu: bền vững về kinh tế (duy trì tốc độ tăng trưởng GDP ổn định lâu dài, cơ cấu hợp lý); bền vững về xã hội (thực hiện công bằng xã hội, nâng cao chỉ số HDI, bảo đảm việc làm, cải thiện mức sống); bền vững về môi trường và tài nguyên thiên nhiên (khai thác tài nguyên tái tạo trong giới hạn cho phép, kiểm soát lượng chất thải không vượt quá ngưỡng hấp thụ của tự nhiên).

Để lượng hóa tính bền vững của nghề cá, tác giả giới thiệu khung chỉ số gồm bốn nhóm: chỉ số năng lực đánh bắt (số tàu, công suất, loại và số lượng ngư cụ, thời gian khai thác); chỉ số thu hoạch và nguồn lợi (sản lượng cập bến, năng suất đánh bắt trên một đơn vị khai thác CPUE, sinh khối, số lượng loài); chỉ số kinh tế - xã hội (doanh số trên mỗi đơn vị khai thác RPUE, kim ngạch xuất nhập khẩu, mức tiêu thụ bình quân đầu người, thu nhập và trình độ văn hóa của ngư dân); chỉ số môi trường sinh thái (trữ lượng rạn san hô, diện tích rừng ngập mặn, mức độ ô nhiễm, đa dạng sinh học).

Tác giả phân tích dữ liệu tổng hợp từ Bảng 1.1 để làm rõ xu thế phát triển của thủy sản thế giới:

Chỉ tiêu	1995	2001	2002	2003	Tỷ lệ 2003/1995 (%)
1. Tổng sản lượng thủy sản thế giới (triệu tấn)	116,10	131,50	134,50	131,80	113,50
- Sản lượng khai thác thủy sản (triệu tấn)	91,60	93,67	94,60	90,00	98,25
- Sản lượng nuôi trồng thủy sản (triệu tấn)	24,60	37,80	39,79	41,80	169,90
2. Xuất nhập khẩu thủy sản thế giới
- Giá trị thủy sản xuất khẩu (tỷ USD)	51,70	56,19	58,21	63,50	124,50
- Giá trị thủy sản nhập khẩu (tỷ USD)	56,10	59,42	61,44	68,30	121,80

Dữ liệu cho thấy sản lượng khai thác tự nhiên có xu hướng suy giảm (năm 2003 chỉ bằng 98,25% năm 1995), trong khi nuôi trồng thủy sản tăng trưởng 169,90%, đóng vai trò bù đắp nhu cầu tiêu thụ toàn cầu đạt bình quân 17,7 kg/người/năm. Tác giả khảo sát bốn thị trường chính: Nhật Bản (tiêu thụ 67,8 kg/người/năm, nhập khẩu 3,5 triệu tấn trị giá hơn 15,7 tỷ USD năm 2004); Hoa Kỳ (tiêu thụ 8% sản lượng toàn cầu, nhập khẩu đạt trên 11,1 tỷ USD năm 2004); Liên minh châu Âu (tiêu thụ trên 5 triệu tấn/năm, nhập khẩu 9,7 triệu tấn trị giá 23.791 triệu EUR năm 2004); Trung Quốc (xuất khẩu 2,4 triệu tấn đạt 7 tỷ USD, nhập khẩu gần 3 triệu tấn đạt 3,2 tỷ USD năm 2004).

Về hiện trạng nguồn lợi, trích dẫn báo cáo của FAO đối với 590 đối tượng kinh tế biển, cơ cấu khai thác toàn cầu gồm: 4% ít được khai thác (U); 21% khai thác ở mức vừa phải (M); 47% đã khai thác hoàn toàn (F); 18% bị khai thác quá mức (O); 9% cạn kiệt hoàn toàn (D); 1% đã phục hồi (R). Tổng cộng có 28% nguồn lợi lâm vào tình trạng nguy cấp (O+D+R) và 75% ở mức báo động (F+O+D+R). Riêng ngư trường Trung - Tây Thái Bình Dương của ASEAN, nhóm F+O+D+R chiếm 60% và nguồn lợi ven bờ cơ bản đã cạn kiệt. Kinh nghiệm quốc tế chỉ ra nguyên tắc: giảm sản lượng đối với nhóm F; điều tra xác định sản lượng khai thác tối đa cho phép (MSY) đối với nhóm U+M; ngừng khai thác để tái tạo đối với nhóm O+D.

Chương 2 - Đánh giá thực trạng phát triển bền vững ngành Thủy sản đồng bằng sông Cửu Long những năm qua

Chương 2 tập trung phân tích nguồn dữ liệu thực chứng của vùng ĐBSCL:

• Về tiềm năng và bối cảnh kinh tế: Trình bày cơ cấu GDP phân theo khu vực kinh tế (Bảng 2.1), đặc điểm thủy văn, hệ thống đất ngập nước và phân bố tài nguyên sinh vật biển.
• Về hoạt động khai thác hải sản: Dẫn số liệu từ Bảng 2.2 và Bảng 2.3 về sản lượng và cơ cấu sản phẩm đánh bắt, kết hợp Biểu đồ 2.1 và 2.2 giai đoạn 2000–2004. Đánh giá cơ cấu tàu thuyền qua Bảng 2.4 cho thấy tàu thuyền công suất nhỏ hoạt động ven bờ chiếm tỷ trọng lớn, gây suy giảm nghiêm trọng nguồn lợi cá nổi và cá đáy tầng nông; chương trình đánh bắt xa bờ gặp nhiều vướng mắc về vốn, kỹ thuật và dịch vụ hậu cần cảng cá.
• Về hoạt động nuôi trồng thủy sản: Phân tích chỉ tiêu diện tích và sản lượng NTTS so với cả nước năm 2004 (Bảng 2.5) và biến động diện tích, sản lượng của vùng ĐBSCL (Bảng 2.6). Sơ đồ 2.1 phân loại các hình thức và đối tượng nuôi chính (tôm sú, cá tra, cá ba sa, nhuyễn thể). Đánh giá kinh tế các mô hình nuôi tại bán đảo Cà Mau qua Bảng 2.7 và mô hình thủy sản vùng ngập lũ qua Bảng 2.8 chứng minh hiệu quả tài chính ngắn hạn cao của mô hình nuôi tôm thâm canh và luân canh lúa - tôm, nuôi cá trong mùa lũ, song cũng bộc lộ rủi ro cao về dịch bệnh và giá cả thị trường.
• Về chế biến và thị trường xuất khẩu: Đánh giá chất lượng và an toàn vệ sinh thực phẩm qua Bảng 2.9, kim ngạch xuất khẩu qua Biểu đồ 2.3 và phân tích lợi thế so sánh hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 1997–2002 qua Bảng 2.12. Hạn chế lớn nằm ở tỷ trọng sản phẩm thô đông lạnh cao, hàng tinh chế có giá trị gia tăng thấp, cùng sự gia tăng các rào cản kỹ thuật kiểm tra dư lượng kháng sinh từ phía thị trường EU, Nhật Bản và vụ kiện chống bán phá giá cá tra, tôm tại Hoa Kỳ.
• Về tài nguyên, môi trường và xã hội: Phân tích thực trạng chuyển đổi ồ ạt đất nông nghiệp sang nuôi tôm làm suy giảm gần 3/4 diện tích rừng ngập mặn; hệ thống kênh rạch bị ô nhiễm do nước thải nuôi tôm và chế biến chưa qua xử lý. Về mặt xã hội, khảo sát PRA và PPA cho thấy sự xuất hiện của tình trạng phân hóa giàu nghèo, hiện tượng nông dân nghèo thiếu vốn, thiếu đất hoặc bị mất đất do nuôi tôm thua lỗ, lao động nghề cá chưa được đào tạo bài bản và thiếu bảo trợ an toàn xã hội.
• Bốn hạn chế tổng hợp: cơ cấu kinh tế nội ngành chưa cân đối; phân hóa xã hội gia tăng; suy thoái môi trường nước và rừng ngập mặn; công tác quy hoạch, quản lý mang tính cục bộ địa phương, thiếu sự điều phối thống nhất liên tỉnh.

Chương 3 – Một số giải pháp phát triển bền vững ngành Thủy sản đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015

Chương 3 đưa ra các dự báo quốc tế về nhu cầu tiêu dùng sản phẩm thủy sản đến năm 2015 (Biểu đồ 3.1) và các cơ hội, thách thức khi Việt Nam tham gia AFTA và chuẩn bị gia nhập WTO. Tác giả tổng hợp phương hướng và các chỉ tiêu phát triển của ngành thủy sản ĐBSCL đến năm 2015 qua hệ thống các bảng mục tiêu: Bảng 3.1 (Các mục tiêu tổng quát của ngành thủy sản ĐBSCL đến 2015), Bảng 3.2 (Mục tiêu khai thác thủy sản đến 2015) và Bảng 3.3 (Mục tiêu phát triển nuôi trồng thủy sản đến 2015).

Hệ thống giải pháp phát triển bền vững bao gồm bốn nhóm:

1. Nhóm giải pháp khai thác thủy sản: Cắt giảm áp lực khai thác vùng biển ven bờ, chuyển dịch cơ cấu đội tàu sang đánh bắt xa bờ một cách hợp lý; quy định kích thước mắt lưới, cấm sử dụng chất nổ, xung điện và hóa chất độc hại; thiết lập hệ thống quan trắc và giám sát kiểm soát nguồn lợi (MCS); tổ chức lại các mô hình tổ, đội, hợp tác xã khai thác trên biển.
2. Nhóm giải pháp nuôi trồng thủy sản: Rà soát quy hoạch vùng nuôi mặn, lợ, ngọt gắn với đặc điểm sinh thái tiểu vùng; kiên quyết ngăn chặn việc phá rừng ngập mặn để đào ao tôm; đầu tư đồng bộ hệ thống thủy lợi cấp và thoát nước riêng biệt; chuẩn hóa mạng lưới sản xuất giống sạch bệnh; triển khai các quy phạm nuôi có trách nhiệm như GAP, BMP và CoC; kiểm soát nghiêm ngặt dư lượng hóa chất, kháng sinh.
3. Nhóm giải pháp chế biến và tiêu thụ: Cơ cấu lại sản phẩm chế biến, gia tăng tỷ trọng mặt hàng có giá trị gia tăng cao; áp dụng triệt để các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm như GMP, SSOP, HACCP; xây dựng thương hiệu quốc gia và cấp chứng nhận chất lượng (CoQ); mở rộng thị trường nội địa kết hợp giữ vững và đa dạng hóa các thị trường Hoa Kỳ, Nhật Bản, EU và Trung Quốc.
4. Nhóm giải pháp hỗ trợ liên ngành: Xây dựng cơ chế liên kết vùng ĐBSCL trong quản lý môi trường nước, con giống và thị trường; mở rộng chính sách tín dụng ưu đãi cho hộ nghèo và doanh nghiệp chế biến; ứng dụng khoa học - công nghệ trong bảo quản sau thu hoạch; triển khai đào tạo nghề và các giải pháp an sinh xã hội cho nhóm cư dân nghèo ven biển.

Phần kiến nghị của chương đề xuất Chính phủ, Bộ Thủy sản, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng UBND các tỉnh ĐBSCL hoàn thiện thể chế phối hợp liên vùng và ban hành cơ chế giám sát thực thi quy hoạch.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án đã hệ thống hóa và cụ thể hóa lý thuyết phát triển bền vững áp dụng cho ngành kinh tế - kỹ thuật thủy sản tại vùng đồng bằng châu thổ. Công trình đã kết hợp các lý thuyết kinh tế kinh điển (nguyên lý bảo toàn giá trị tài nguyên môi trường, tiếp cận hệ thống, thay đổi cơ cấu, lợi thế tuyệt đối, lợi thế so sánh, phát triển cân đối và không cân đối) vào phân tích một ngành kinh tế đặc thù, đồng thời xây dựng hệ thống bốn nhóm chỉ số đánh giá tính bền vững nghề cá thích hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp các đóng góp:

• Đánh giá toàn diện bức tranh ngành thủy sản ĐBSCL trên bình diện không gian vùng tổng thể, khắc phục tư duy quản lý khép kín theo địa giới hành chính của từng địa phương.
• Làm rõ các mâu thuẫn nội tại giữa gia tăng sản lượng với ô nhiễm nguồn nước và suy giảm rừng ngập mặn; chỉ rõ tình trạng lây lan dịch bệnh chéo giữa các tỉnh do chia sẻ cùng mạng lưới sông ngòi và kênh rạch.
• Vận dụng các phương pháp điều tra có sự tham gia của người dân (PRA, PPA) để phát hiện và phản ánh các vấn đề xã hội nghề cá tại cơ sở, đặc biệt là nguy cơ tái nghèo và tình trạng mất đất của nông dân chuyển đổi từ lúa sang tôm.
• Đề xuất hệ thống giải pháp phát triển bền vững mang tính khả thi cho bốn lĩnh vực (khai thác, nuôi trồng, chế biến, dịch vụ hỗ trợ) đến năm 2015, gắn với các kiến nghị chính sách liên ngành và điều phối liên vùng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do nguồn lực và điều kiện nghiên cứu, phạm vi khảo sát thực địa của luận án chỉ tập trung chủ yếu vào một số tỉnh đại diện thuộc bán đảo Cà Mau và tứ giác Long Xuyên, chưa thể mở rộng điều tra thực tế đồng đều trên toàn bộ 13 tỉnh thành vùng ĐBSCL. Bên cạnh đó, việc điều tra doanh nghiệp chế biến xuất khẩu mới dừng lại ở quy mô mẫu là 03 doanh nghiệp tại Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau. Dữ liệu phục vụ đánh giá nguồn lợi hải sản còn phụ thuộc vào các thống kê thứ cấp do thiếu hệ thống kiểm soát và giám sát đánh bắt (MCS) hoàn chỉnh tại các bến cá địa phương.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, các công trình kế tiếp có thể mở rộng địa bàn điều tra khảo sát định lượng đến tất cả các tỉnh còn lại trong vùng; lượng hóa cụ thể hơn các chỉ số kinh tế - sinh thái bằng các mô hình toán kinh tế chuyên sâu; và nghiên cứu bổ sung tác động trực tiếp của các cam kết thương mại khi Việt Nam chính thức gia nhập WTO đối với chuỗi giá trị ngành hàng thủy sản ĐBSCL.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Các nhà quản lý và hoạch định chính sách tại các cơ quan Trung ương (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài nguyên và Môi trường) và chính quyền các tỉnh vùng ĐBSCL: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết lập quy hoạch không gian liên vùng, xây dựng chính sách quản lý tài nguyên nước mặt, kiểm soát dịch bệnh và ban hành cơ chế phối hợp phát triển thủy sản bền vững.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các ngành kinh tế học, quản lý kinh tế, kế hoạch hóa kinh tế quốc dân và kinh tế nông nghiệp: Có thể tham khảo khung lý thuyết kết hợp đa ngành và quy trình phối hợp giữa phân tích số liệu thống kê bằng SPSS với phương pháp đánh giá có sự tham gia (PRA, PPA).
• Các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu và tổ chức nghề cá: Có thể khai thác các phân tích thực trạng về rào cản kỹ thuật quốc tế, lợi thế so sánh và các đề xuất áp dụng quy chuẩn quản lý chất lượng (GAP, BMP, CoC, GMP, SSOP).

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án nhấn mạnh việc tiếp cận phát triển ngành thủy sản ĐBSCL theo quy mô toàn vùng thay vì chia cắt theo địa giới hành chính? Tác giả giải thích rằng các tỉnh ĐBSCL có sự tương đồng lớn về địa hình, khí hậu, chế độ thủy văn và sử dụng chung hệ thống thủy lợi liên thông. Việc quản lý cục bộ theo từng tỉnh trước đây dẫn đến tình trạng sao chép mô hình tự phát, ô nhiễm nguồn nước lây lan chéo (nước ô nhiễm ở Sóc Trăng ảnh hưởng trực tiếp đến Bạc Liêu, Cà Mau), tranh chấp nguồn tôm cá giống và cạnh tranh thu mua nguyên liệu, làm giảm hiệu quả chung của toàn vùng kinh tế.

2. Nguyên lý bảo toàn giá trị tài nguyên môi trường được tác giả vận dụng vào ngành thủy sản như thế nào? Nguyên lý này quy định việc sử dụng vốn tự nhiên ($K_n$) phải được bù đắp tương ứng bằng vốn nhân tạo ($K_m$) để không làm giảm tổng tài sản chuyển giao cho thế hệ tương lai. Vận dụng vào thủy sản, việc khai thác hải sản không được vượt quá sản lượng khai thác tối đa cho phép (MSY) và trữ lượng tự nhiên; việc mở rộng diện tích ao nuôi không được làm suy thoái chất lượng đất và nguồn nước ngầm vượt quá ngưỡng tự phục hồi; đồng thời phải đầu tư các công trình xử lý chất thải và tái tạo nguồn lợi tương xứng với mức độ sử dụng tài nguyên.

3. Tác giả đã sử dụng những phương pháp và công cụ nghiên cứu thực tế nào để thu thập và xử lý thông tin? Tác giả đã kết hợp điều tra khảo sát thực địa tại các tiểu vùng sinh thái (bán đảo Cà Mau và tứ giác Long Xuyên), điều tra trực tiếp tại 03 doanh nghiệp chế biến lớn (tại Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau); sử dụng phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham dự của cộng đồng (PRA) về chuyển đổi cơ cấu sản xuất; phương pháp Đánh giá nghèo đói có sự tham dự của người dân (PPA) về đời sống nông dân ít đất/mất đất khi chuyển đổi sang nuôi tôm; phân tích bản đồ kinh tế - sinh thái và ứng dụng phần mềm SPSS for Windows để xử lý dữ liệu.

4. Theo số liệu của FAO được dẫn trong luận án, hiện trạng nguồn lợi thủy sản thế giới và khu vực ASEAN phân bổ như thế nào? Theo FAO khảo sát trên 590 đối tượng kinh tế biển toàn cầu, có 4% nguồn lợi ít bị khai thác (U), 21% khai thác vừa phải (M), 47% đã khai thác hoàn toàn (F), 18% bị khai thác quá mức (O), 9% hoàn toàn cạn kiệt (D) và 1% đã phục hồi (R); tổng cộng 28% ở tình trạng nguy cấp (O+D+R) và 75% ở mức báo động cần quản lý chặt chẽ. Đối với vùng biển Trung - Tây Thái Bình Dương của các nước ASEAN, tỷ lệ F+O+D+R chiếm 60% và nguồn lợi ven bờ cơ bản đã cạn kiệt.

5. Luận án vận dụng lý thuyết thay đổi cơ cấu của Arthur Lewis và Hollis Chenery vào thực tiễn ĐBSCL ra sao? Luận án vận dụng lý thuyết này để luận giải quá trình chuyển đổi cơ cấu nội bộ ngành nông nghiệp, cụ thể là chuyển đổi những vùng đất trồng lúa năng suất thấp, bấp bênh sang nuôi trồng thủy sản có năng suất và hiệu quả kinh tế cao hơn. Quá trình chuyển dịch này giúp giải phóng và phân bổ lại nguồn lao động nông thôn dư thừa sang các khâu nuôi trồng, chế biến và dịch vụ hậu cần kỹ thuật, tạo động lực công nghiệp hóa và hiện đại hóa khu vực nông thôn ĐBSCL.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lâm Văn Mẫn là công trình khoa học chuyên ngành Kinh tế, quản lý và kế hoạch hoá kinh tế quốc dân, nghiên cứu thực trạng và giải pháp phát triển bền vững ngành Thủy sản ĐBSCL đến năm 2015. Bằng việc kết hợp các lý thuyết kinh tế học với phương pháp nghiên cứu thực tiễn định tính và thống kê mô tả, luận án đã làm rõ các mâu thuẫn giữa gia tăng sản lượng với suy thoái tài nguyên, môi trường và các rủi ro xã hội nghề cá tại địa phương. Hệ thống mục tiêu và giải pháp đồng bộ được đề xuất dựa trên quan điểm liên kết vùng và phối hợp liên ngành, mang lại giá trị tham khảo khoa học cho công tác quản lý nhà nước và hoạch định chính sách phát triển thủy sản bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KINH TEÁ TP.HCM ---------------------------- LAÂM VAÊN MAÃN PHAÙT TRIEÅN BEÀN VÖÕNG NGAØNH THUÛY SAÛN ÑOÀNG BAÈNG SOÂNG CÖÛU LONG ÑEÁN NAÊM 2015 LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ KINH TEÁ Thaønh phoá Hoà Chí Minh - Naêm 2006 2 BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KINH TEÁ TP.HCM ---------------------------- LAÂM VAÊN MAÃN PHAÙT TRIEÅN BEÀN VÖÕNG NGAØNH THUÛY SAÛN ÑOÀNG BAÈNG SOÂNG CÖÛU LONG ÑEÁN NAÊM 2015 Chuyeân ngaønh: Kinh teá, quaûn lyù vaø keá hoaïch hoaù KTQD Maõ soá: 5.05 LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ KINH TEÁ Ngöôøi höôùng daãn khoa hoïc: 1.TS Nguyeãn Quoác Teá 2.TS Phöôùc Minh Hieäp Thaønh phoá Hoà Chí Minh - Naêm 2006 3 MUÏC LUÏC Trang phuï bìa Lôøi cam ñoan Muïc luïc Danh muïc caùc kyù hieäu, caùc chöõ vieát taét Danh muïc caùc baûng Danh muïc caùc hình veõ, ñoà thò Phaàn môû ñaàu trang 01 Chöông 1 - Cô sôû lyù luaän cuûa phaùt trieån beàn vöõng ngaønh Thuûy saûn 1.1 Lyù luaän cô baûn veà phaùt trieån beàn vöõng kinh teá – xaõ hoäi 1.1 Nhöõng tö töôûng cô baûn veà phaùt trieån beàn vöõng kinh teá – xaõ hoäi 10 1.2 Phaùt trieån beàn vöõng kinh teá – xaõ hoäi laø taát yeáu khaùch quan 15 1.3 Moät soá tieâu chí veà tính beàn vöõng kinh teá – xaõ hoäi vaø caùc phöông thöùc phaùt trieån 20 1.2 Cô sôû khoa hoïc cuûa phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn 1.1 Moät soá quan nieäm veà phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn 27 1.2 Moät soá chæ tieâu ñaùnh giaù tính beàn vöõng trong phaùt trieån thuûy saûn 29 1.3Caùc lyù thuyeát kinh teá lieân quan phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn 31 1.3 Khaùi quaùt tình hình saûn xuaát vaø tieâu thuï thuûy saûn treân theá giôùi 1.1 Ñieåm qua tình hình saûn xuaát vaø tieâu thuï thuûy saûn treân theá giôùi 36 1.2 Moät soá thò tröôøng tieâu thuï thuûy saûn lôùn treân theá giôùi 38 1.3 Hieän traïng nguoàn lôïi thuûy saûn vaø nhöõng nguy cô ngheà caù theá giôùi 40 1.4 Kinh nghieäm moät soá nöôùc veà phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn vaø vaän duïng ôû Vieät Nam 41 1.1 Caùc nguyeân taéc chung ñeå baûo veä nguoàn lôïi thuûy saûn 42 4 1.2 Moät soá giaûi phaùp phaùt trieån thuûy saûn beàn vöõng cuûa caùc nöôùc treân theá giôùi42 1.5 Ngaønh thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long trong chieán löôïc phaùt trieån kinh teá – xaõ hoäi ôû Vieät Nam vaø vuøng ñoàng baèng soâng Cöûu Long 1.1 Khaùi quaùt quaù trình phaùt trieån ngaønh thuûy saûn ôû Vieät Nam 47 1.2 Ngaønh thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long trong chieán löôïc phaùt trieån kinh teá – xaõ hoäi ôû Vieät Nam vaø vuøng ñoàng baèng soâng Cöûu Long 49 Keát luaän chöông 1 51 Chöông 2 - Ñaùnh giaù thöïc traïng phaùt trieån beàn vöõng ngaønh Thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long nhöõng naêm qua 2.1 Toång quan veà vuøng ÑBSCL vaø tieàm naêng phaùt trieån thuûy saûn 2.1 Ñaëc ñieåm töï nhieân, taøi nguyeân vaø moâi tröôøng ñbscl 52 2.2 Tình hình phaùt trieån kinh teá - xaõ hoäi vuøng ñbscl 56 2.3 Ñaùnh giaù tieàm naêng phaùt trieån ngaønh thuûy saûn ñbscl 59 2.2 Thöïc traïng phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn ñoàng baèng soâng cöûu long nhöõng naêm qua 61 2.1 Thöïc traïng khai thaùc, ñaùnh baét thuûy saûn ÑBSCL 63 2.2 Thöïc traïng nuoâi troàng thuûy saûn ÑBSCL 76 2.3 Thöïc traïng cheá bieán vaø tieâu thuï thuûy saûn ÑBSCL 97 2.4 thöïc traïng phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuyû saûn ñoàng baèng soâng cöûu long veà taøi nguyeân vaø moâi tröôøng 113 2.5 Thöïc traïng phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuyû saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long veà xaõ hoäi 119 2.3 Moät soá vaán ñeà ruùt ra töø phaân tích thöïc traïng phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn ÑBSCL nhöõng naêm qua 2.1 Veà kinh teá 127 2.2 Veà xaõ hoäi 130 2.3 Veà moâi tröôøng 131 2.4 Veà quy hoaïch vaø toå chöùc quaûn lyù 132 5 Keát luaän chöông 2 136 Chöông 3 – Moät soá giaûi phaùp phaùt trieån beàn vöõng ngaønh Thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long ñeán naêm 2015 3.1 Döï baùo tình hình saûn xuaát, tieâu thuï thuûy saûn vaø nhöõng thaùch thöùc ñoái vôùi phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn trong boái caûnh toaøn caàu hoaù 3.1 Toaøn caàu hoaù kinh teá vaø nhöõng taùc ñoäng ñeán phaùt trieån beàn vöõng kinh teá – xaõ hoäi nöôùc ta 137 3.2 Moät soá döï baùo veà saûn xuaát vaø tieâu thuï thuyû saûn theá giôùi 140 3.3 Xu höôùng tieâu duøng saûn phaåm thuyû saûn thôøi gian tôùi (2006-2015) 142 3.4 Trieån voïng tieâu thuï moät soá saûn phaåm thuûy saûn chuû löïc ÑBSCL 143 3.5 Cô hoäi vaø thaùch thöùc ñoái vôùi phaùt trieån beàn vöõng thuyû saûn ÑBSCL 144 3.2 Phöông höôùng vaø muïc tieâu phaùt trieån ngaønh thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long ñeán naêm 2015 3.1 Moät soá chuû tröông, chính saùch cuûa Ñaûng vaø Nhaø nöôùc veà phaùt trieån ngaønh thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long 148 3.2 Phöông höôùng vaø muïc tieâu phaùt trieån ngaønh thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long ñeán naêm 2015 149 3.3 Moät soá giaûi phaùp phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn ÑBSCL ñeán 2015 3.1 Caùc giaûi phaùp phaùt trieån beàn vöõng khai thaùc thuûy saûn 152 3.2 Caùc giaûi phaùp phaùt trieån beàn vöõng nuoâi troàng thuûy saûn 159 3.3 Caùc giaûi phaùp phaùt trieån beàn vöõng cheá bieán, tieâu thuï thuûy saûn 170 3.4 Caùc giaûi phaùp hoã trôï phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn ÑBSCL 179 3.4 Kieán nghò 191 Keát luaän chöông 3 196 Phaàn Keát luaän 197 Danh muïc coâng trình cuûa taùc giaû Taøi lieäu tham khaûo Phuï luïc 6 DANH SAÙCH CAÙC CUÏM TÖØ VAØ CHÖÕ VIEÁT TAÉT PTBV Phaùt trieån beàn vöõng TNTN Taøi nguyeân thieân nhieân KTTS Khai thaùc thuûy saûn KTHS Khai thaùc haûi saûn NTTS Nuoâi troàng thuûy saûn CB Cheá bieán CBTS Cheá bieán thuûy saûn XK Xuaát khaåu XKTS Xuaát khaåu thuûy saûn CB VAØ XKTS Cheá bieán vaø xuaát khaåu thuûy saûn ATVSTP An toaøn veä sinh thöïc phaåm GTGT Giaù trò gia taêng SXKD Saûn xuaát kinh doanh KT – XH Kinh teá – xaõ hoäi CNH, HÑH Coâng nghieäp hoaù, hieän ñaïi hoaù KH - CN Khoa hoïc - coâng ngheä HTX Hôïp taùc xaõ RNM Röøng ngaäp maën CSVB Cöûa soâng ven bieån CSHT Cô sôû haï taàng UBND Uyû ban nhaân daân ÑBSCL Ñoàng baèng soâng cöûu long ÑBSH Ñoàng baèng soâng hoàng BOÄ KH - ÑT Boä keá hoaïch – ñaàu tö BOÄ KH-CN Boä khoa hoïc - coâng ngheä BOÄ NN&PTNT Boä noâng nghieäp vaø phaùt trieån noâng thoân BOÄ TN-MT Boä taøi nguyeân vaø moâi tröôøng CUÏC BVMT Cuïc baûo veä moâi tröôøng VIEÄN KT&QH Vieän kinh teá vaø qui hoaïch thuûy saûn TCH Toaøn caàu hoaù HNKTQT Hoäi nhaäp kinh teá quoác teá WTO Toå chöùc thöông maïi theá giôùi FAO Toå chöùc noâng löông theá giôùi IUCN Toå chöùc baûo toàn thieân nhieân theá giôùi IMO Toå chöùc bieån quoác teá ADB Ngaân haøng phaùt trieån chaâu aù 7 WB Ngaân haøng theá giôùi ASEAN Hieäp hoäi caùc nöôùc ñoâng nam aù EU Lieân minh chaâu aâu CDS Uyû ban cuûa lieân hôïp quoác veà phaùt trieån beàn vöõng WCED Uyû ban theá giôùi veà moâi tröôøng vaø phaùt trieån VCEP Chöông trình moâi tröôøng vieät nam – canada UNDP Chöông trình phaùt trieån lieân hôïp quoác UNEP Chöông trình moâi tröôøng lieân hôïp quoác DANIDA Quyõ hoã trôï phaùt trieån ñan maïch VEPF Quyõ baûo veä moâi tröôøng vieät nam GEF Quyõ moâi tröôøng toaøn caàu WWF Quõy baûo toàn caùc loaøi ñoäng vaät hoang daõ theá giôùi MARPOL Coâng öôùc veà ngaên ngöøa oâ nhieãm töø daàu RAMSAR Coâng öôùc veà caùc vuøng ñaát ngaäp nöôùc SOLAS Coâng öôùc veà an toaøn tính maïng treân bieån CITES Coâng öôùc veà buoân baùn quoác teá nhöõng loaøi ñoäng thöïc vaät coù nguy cô bò doaï tuyeät chuûng HDI Chæ soá phaùt trieån con ngöôøi GINI Heä soá phaân hoùa thu nhaäp GDP Toång saûn phaåm trong nöôùc ICOR Chæ soá naøy cho bieát ñeå taêng leân moät ñoàng gdp caàn phaûi coù bao nhieâu ñoàng voán ñaàu tö GAP Qui phaïm thöïc haønh nuoâi thuyû saûn toát BMP Thöïc haønh quaûn lyù toát COC Qui taéc nuoâi troàng coù traùch nhieäm COQ Xaùc nhaän chaát löôïng vaø daùn nhaõn maùc saûn phaåm GMP Qui phaïm saun xuaat toat SSOP Qui phaïm veä sinh toat MSY Saûn löôïng toái ña ñöôïc pheùp khai thaùc U Nguoàn lôïi ít ñöôïc khai thaùc coøn nhieàu khaû naêng taêng saûn löôïng M Nguoàn lôïi ñöôïc khai thaùc ôû möùc ñoä vöøa phaûi coøn khaû naêng duy trì vaø taêng saûn löôïng F Nguoàn lôïi ñaõ ñöôïc khai thaùc hoaøn toaøn O Nguoàn lôïi ñaõ bò khai thaùc vöôït qua giôùi haïn cho pheùp vaø ñaõ caïn kieät D Nguoàn lôïi bò hoaøn toaøn caïn kieät, khoù khaû naêng töï taùi taïo, phaûi ñöôïc khoâi phuïc R Nguoàn lôïi ñaõ ñöôïc taùi taïo vaø khoâi phuïc laïi 8 Danh muïc caùc baûng Trang Baûng 1.1 Tình hình saûn löôïng vaø xuaát nhaäp khaåu thuûy saûn theá giôùi 36 Baûng 2.1 GDP chia theo khu vöïc vuøng ÑBSCL qua caùc naêm 57 Baûng 2.2 Saûn löôïng khai thaùc thuyû saûn vuøng ÑBSCL 64 Baûng 2.3 Cô caáu saûn löôïng khai thaùc thuyû saûn ÑBSCL theo saûn phaåm 65 Baûng 2.4 Taøu thuyeàn ñaùnh baét xa bôø vuøng ÑBSCL 71 Baûng 2.5 Dieän tích, saûn löôïng NTTS cuûa Vieät Nam naêm 2004 77 Baûng 2.6 Dieän tích, saûn löôïng nuoâi troàng thuûy saûn vuøng ÑBSCL 78 Baûng 2.7 Phaân tích kinh teá moät soá moâ hình saûn xuaát vuøng Baùn ñaûo Caø Mau 94 Baûng 2.8 Naêng suaát vaø hieäu quaû kinh teá cuûa moät soá moâ hình nuoâi thuûy saûn vuøng ñaát ngaäp luõ ñang hieâïn höõu ôû ÑBSCL 96 Baûng 2.9 Tình hình chaát löôïng vaø ATVSTP thuyû saûn ôû ÑBSCL 99 Baûng 2.12 Lôïi theá so saùnh haøng thuyû saûn xuaát khaåu Vieät Nam 1997-2002 107 Baûng 3.1 Caùc muïc tieâu cuûa ngaønh thuyû saûn ÑBSCL ñeán 2015 152 Baûng 3.2 Muïc tieâu khai thaùc thuûy saûn vuøng ÑBSCL ñeán 2015 153 Baûng 3.3 Muïc tieâu phaùt trieån nuoâi troàng thuyû saûn ÑBSCL ñeán 2015 161 Danh muïc caùc hình veõ, ñoà thò Trang Bieåu ñoà 2.1 Saûn löôïng thuûy saûn ÑBSCL thôøi kyø 2000-2004 61 Bieåu ñoà 2.2 Giaù trò saûn xuaát thuûy saûn ÑBSCL thôøi kyø 2000-2004 62 Bieåu ñoà 2.3 Kim ngaïch xuaát khaåu thuûy saûn vuøng ÑBSCL 101 Bieåu ñoà 3.1 Döï baùo nhu caàu tieâu thuï thuûy saûn theá giôùi nhöõng naêm tôùi 141 Sô ñoà 2.1 Caùc hình thöùc vaø ñoái töôïng nuoâi troàng thuûy saûn vuøng ÑBSCL 80 9 MÔÛ ÑAÀU 1. Lyù do choïn ñeà taøi Vieät nam laø quoác gia ven bieån ôû Ñoâng Nam aù, naèm trong vuøng khí haäu nhieät ñôùi vaø caän nhieät ñôùi, neân coù tieàm naêng thuûy saûn to lôùn, phong phuù vaø coù giaù trò cao. Ñoàng baèng soâng cöûu long (ñbscl) coù bôø bieån daøi vaø giaøu ñaát ngaäp nöôùc, laø nhöõng heä sinh thaùi thuûy sinh quan troïng, laø nôi cung caáp nguoàn taøi nguyeân ña daïng sinh hoïc ñeå phaùt trieån laâu daøi ngaønh thuûy saûn.