Nâng cao tính tích cực của học sinh trong dạy học sinh học lớp 11 tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn thạc sĩ khám phá phương pháp phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học sinh học lớp 11, nâng cao hiệu quả học tập.

• Tác giả: Nguyễn Bích Ngân
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thế Hưng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm sinh học
• Đề tài: Phát huy tính tích cực học sinh trong dạy học sinh học
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tính tích cực học tập của học sinh
• 1.2. Quan hệ giữa phát huy tính tích cực học tập và đặc điểm tâm sinh lý tuổi học sinh THPT
• 1.3. Phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC SINH HỌC LỚP 11
• 2.1. Quy trình thiết kế một bài giảng theo phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh
• 2.2. Bố cục một bài giảng thiết kế theo phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh
• 2.3. Vận dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích, nội dung và phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Xử lý số liệu
• 3.3. Kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC A
• PHỤ LỤC B

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát huy tính tích cực học sinh trong dạy học sinh học

Phát huy tính tích cực học sinh trong dạy học sinh học là một trong những yếu tố quan trọng giúp nâng cao chất lượng giáo dục. Tính tích cực học tập không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn phát triển kỹ năng tư duy, sáng tạo và khả năng tự học. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực là cần thiết để khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động.

1.1. Định nghĩa và vai trò của tính tích cực học tập

Tính tích cực học tập được hiểu là trạng thái chủ động, hăng hái trong việc tiếp thu kiến thức. Nó không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện và sáng tạo. Theo nghiên cứu của Sukina (1979), tính tích cực học tập biểu hiện qua nhiều dấu hiệu như sự hăng hái tham gia, đặt câu hỏi và tìm tòi kiến thức mới.

1.2. Tác động của tính tích cực đến kết quả học tập

Nghiên cứu cho thấy, học sinh có tính tích cực cao thường đạt kết quả học tập tốt hơn. Họ có khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn và giải quyết vấn đề một cách hiệu quả. Việc phát huy tính tích cực không chỉ giúp học sinh học tốt hơn mà còn tạo ra những công dân có trách nhiệm và sáng tạo trong xã hội.

II. Những thách thức trong việc phát huy tính tích cực học sinh

Mặc dù việc phát huy tính tích cực học sinh trong dạy học sinh học mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các giáo viên thường gặp khó khăn trong việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực do thiếu kinh nghiệm hoặc tài liệu hỗ trợ. Bên cạnh đó, tâm lý học sinh cũng có thể là một rào cản lớn.

2.1. Khó khăn trong việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực

Nhiều giáo viên vẫn còn lúng túng trong việc lựa chọn và áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Họ thường dựa vào phương pháp truyền thống, dẫn đến việc không phát huy được tính tích cực của học sinh. Việc thiếu tài liệu và khóa đào tạo cũng là một nguyên nhân chính.

2.2. Tâm lý học sinh và ảnh hưởng đến tính tích cực

Tâm lý học sinh, đặc biệt là ở lứa tuổi THPT, có thể ảnh hưởng lớn đến tính tích cực học tập. Nhiều học sinh có thể cảm thấy áp lực từ điểm số hoặc kỳ vọng của gia đình, dẫn đến việc họ không dám thể hiện ý kiến hoặc tham gia vào các hoạt động học tập.

III. Phương pháp dạy học phát huy tính tích cực học sinh hiệu quả

Để phát huy tính tích cực học sinh trong dạy học sinh học, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như phương pháp hợp tác, phương pháp khám phá và phương pháp vấn đáp. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tham gia tích cực mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm và tư duy phản biện.

3.1. Phương pháp dạy học hợp tác

Phương pháp dạy học hợp tác khuyến khích học sinh làm việc nhóm, trao đổi ý kiến và hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình học tập. Nghiên cứu cho thấy, học sinh tham gia vào các hoạt động nhóm thường có khả năng ghi nhớ và hiểu bài học tốt hơn.

3.2. Phương pháp khám phá

Phương pháp khám phá cho phép học sinh tự tìm tòi và phát hiện kiến thức mới thông qua các hoạt động thực hành và thí nghiệm. Điều này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức mà còn kích thích sự sáng tạo và khả năng tự học.

3.3. Phương pháp vấn đáp

Phương pháp vấn đáp giúp giáo viên kiểm tra kiến thức và khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập. Học sinh sẽ cảm thấy tự tin hơn khi được đặt câu hỏi và trả lời, từ đó phát huy tính tích cực trong học tập.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về tính tích cực học sinh

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực có thể nâng cao tính tích cực học sinh trong dạy học sinh học. Các trường học đã thực hiện nhiều chương trình đào tạo cho giáo viên nhằm cải thiện phương pháp giảng dạy và khuyến khích học sinh tham gia tích cực hơn.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực nghiệm

Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy, khi áp dụng phương pháp dạy học tích cực, tỷ lệ học sinh đạt điểm cao trong các bài kiểm tra tăng lên rõ rệt. Học sinh cũng thể hiện sự hứng thú và chủ động hơn trong việc học tập.

4.2. Các mô hình dạy học thành công

Nhiều trường học đã áp dụng thành công các mô hình dạy học tích cực, như mô hình lớp học đảo ngược hay lớp học hợp tác. Những mô hình này không chỉ giúp học sinh học tốt hơn mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực và sáng tạo.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai trong dạy học sinh học

Việc phát huy tính tích cực học sinh trong dạy học sinh học là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học tích cực, đồng thời tạo điều kiện cho giáo viên và học sinh tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động.

5.1. Định hướng phát triển giáo dục

Cần có những chính sách hỗ trợ giáo viên trong việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Điều này bao gồm việc tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo và cung cấp tài liệu hỗ trợ.

5.2. Tạo môi trường học tập tích cực

Môi trường học tập cần được cải thiện để khuyến khích học sinh tham gia tích cực. Các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ học tập và các chương trình giao lưu sẽ giúp học sinh phát triển kỹ năng và tính tích cực trong học tập.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng đổi mới giáo dục phổ thông theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (tháng 12/1996) và Điều 24.2 Luật Giáo dục năm 1998 đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc chuyển dịch từ lối dạy học truyền thụ thụ động sang phát huy tính tích cực, tự giác và sáng tạo của người học. Khảo sát thực tế từ Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cho thấy hơn 70% các giờ dạy Sinh học bậc Trung học phổ thông vẫn nặng về thuyết trình và đàm thoại tái hiện, trong khi các tiết thực nghiệm khoa học chỉ chiếm dưới 15% thời lượng giảng dạy. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu phát triển năng lực tư duy độc lập của học sinh với thực trạng dạy học thụ động, nặng tính áp đặt kiến thức lý thuyết trong bộ môn Sinh học lớp 11.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là xác định hệ thống phương pháp dạy học tích cực, xây dựng quy trình thiết kế bài giảng Sinh học 11 và kiểm chứng tính khả thi thông qua thực nghiệm sư phạm. Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại trường THPT Vân Nội (Hà Nội) trong năm học 2008 - 2009, tập trung vào đối tượng học sinh khối 11 với 5 phương pháp dạy học cốt lõi. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi thiết lập bộ công cụ sư phạm giúp nâng tỷ lệ học sinh đạt mức độ nhận thức sáng tạo lên trên 25%, đồng thời giảm tỷ lệ học sinh tiếp thu thụ động xuống dưới 15%, tạo nền tảng vững chắc cho việc đổi mới phương pháp giảng dạy bộ môn Sinh học trong hệ thống trường phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết hoạt động nhận thức của I. Kharlamov (1978) về việc kết hợp tác động tư duy với xúc cảm nội tại, cùng mô hình phân loại 3 cấp độ tính tích cực học tập của G.I. Sukina (1979) gồm: bắt chước, tìm tòi và sáng tạo. Đồng thời, công trình kế thừa 5 nguyên tắc dạy học phát triển của L.V. Zankov (1979) và 4 đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy học tích cực do nhóm tác giả Trần Bá Hoành xác lập (tổ chức hoạt động cho học sinh, rèn luyện phương pháp tự học, kết hợp học tập cá thể với hợp tác, phối hợp đánh giá của giáo viên và tự đánh giá của học sinh).

Năm khái niệm và mô hình phương pháp chính được tích hợp gồm:

• Phương pháp vấn đáp Orixtic (hệ thống câu hỏi tìm tòi bộ phận kích thích tư duy phân tích, tổng hợp).
• Phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ (cơ cấu 4 đến 6 học sinh với quy trình tương tác 9 bước).
• Phương pháp dạy học giải quyết tình huống có vấn đề (cấu trúc 3 giai đoạn: tạo tình huống mâu thuẫn nhận thức, giải quyết vấn đề, vận dụng thực tiễn).
• Phương pháp dạy học khám phá (tổ chức các nhiệm vụ nhận thức nhỏ từ 5 đến 10 phút giúp người học tự chiếm lĩnh tri thức).
• Phương pháp tổ chức học sinh tự lực nghiên cứu sách giáo khoa (quy trình đọc sâu 7 bước và xử lý thông tin độc lập).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập từ đợt thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Vân Nội trong năm học 2008 - 2009. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 180 học sinh khối 11 (chia đều thành các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng) cùng 15 giáo viên thuộc tổ Tự nhiên tham gia dự giờ và đánh giá chuyên môn. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu chùm tương đương (purposive cluster sampling), đảm bảo sự tương đồng về năng lực học tập đầu vào dựa trên điểm tổng kết môn Sinh học lớp 10.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học kết hợp phần mềm Microsoft Excel là nhằm đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học khi so sánh kết quả định lượng. Các tham số thống kê gồm điểm trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên và kiểm định Student (t-test) được tính toán để kiểm tra mức độ khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng với độ tin cậy trên 95% (p < 0,05).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích định lượng và định tính sau giai đoạn thực nghiệm sư phạm mang lại 3 phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, kết quả học tập của nhóm thực nghiệm vượt trội rõ rệt so với nhóm đối chứng. Điểm trung bình kiểm tra của lớp thực nghiệm đạt 7,85 điểm, cao hơn 0,93 điểm so với mức 6,92 điểm của lớp đối chứng. Tỷ lệ học sinh đạt loại khá và giỏi ở nhóm thực nghiệm đạt mức 68,5%, cao hơn 23,3% so với tỷ lệ 45,2% ở nhóm đối chứng.

Thứ hai, có sự chuyển dịch mạnh mẽ về cấp độ tích cực nhận thức. Tỷ lệ học sinh đạt cấp độ nhận thức sáng tạo ở nhóm thực nghiệm đạt 28,4%, gấp gần 2,5 lần so với mức 11,5% của nhóm đối chứng. Ngược lại, tỷ lệ học sinh dừng lại ở mức độ bắt chước thụ động giảm mạnh từ 42,6% ở nhóm đối chứng xuống còn 14,8% ở nhóm thực nghiệm.

Thứ ba, kỹ năng làm việc nhóm và tự học qua sách giáo khoa được cải thiện toàn diện. Có tới 84,2% học sinh ở nhóm thực nghiệm làm chủ quy trình 7 bước tự nghiên cứu tài liệu, giúp thời gian chiếm lĩnh nội dung lý thuyết mới trong tiết học rút ngắn từ 15% đến 20%, tạo khoảng trống thời gian cho các hoạt động thảo luận chuyên sâu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của sự tiến bộ vượt bậc này xuất phát từ việc thay đổi vai trò người học từ người nghe thụ động thành chủ thể trực tiếp giải quyết mâu thuẫn nhận thức. Các câu hỏi Orixtic và tình huống có vấn đề đã kích thích vùng phát triển gần nhất của học sinh lứa tuổi 15 - 18, khai thác tối đa năng lực tư duy trừu tượng và nhu cầu khẳng định bản thân. Kết quả này hoàn toàn nhất quán với các luận điểm của Trần Bá Hoành và Phạm Văn Lập về ưu thế của dạy học tích cực trong môn Sinh học.

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột so sánh phân phối tần suất điểm số và đường lũy tích phân bố điểm kiểm tra. Đường lũy tích của nhóm thực nghiệm luôn dịch chuyển về phía bên phải (vùng điểm 8 đến 10), chứng minh sự vượt trội toàn diện. Bảng tổng hợp hệ số biến thiên cho thấy hệ số biến thiên của nhóm thực nghiệm chỉ ở mức 14,2% so với 21,8% của nhóm đối chứng, khẳng định chất lượng nắm bắt kiến thức của nhóm áp dụng phương pháp tích cực đồng đều và bền vững hơn rất nhiều.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp cụ thể được đề xuất nhằm nhân rộng hiệu quả phát huy tính tích cực học tập:

Một là, chuẩn hóa quy trình soạn giáo án tích hợp 5 phương pháp dạy học tích cực. Giáo viên bộ môn Sinh học cần chủ động xây dựng ngân hàng câu hỏi Orixtic phân hóa theo 3 cấp độ nhận thức và hệ thống phiếu học tập cho các bài học trọng tâm. Mục tiêu phấn đấu đạt 100% tiết dạy lý thuyết có lồng ghép ít nhất một hoạt động nhóm nhỏ hoặc tình huống có vấn đề, thực hiện liên tục ngay từ học kỳ I.

Hai là, huấn luyện học sinh thành thạo quy trình 7 bước tự lực nghiên cứu sách giáo khoa. Tổ chuyên môn cần dành 2 đến 3 tuần đầu năm học để hướng dẫn học sinh kỹ năng đọc lướt, đọc trọng điểm, đọc sâu và lập sơ đồ tư duy tóm tắt nội dung bài học. Mục tiêu đặt ra là 90% học sinh hoàn thành việc tự nghiên cứu trước khi đến lớp, nâng cao năng lực tự học suốt đời.

Ba là, tái cơ cấu không gian lớp học và đầu tư thiết bị dạy học trực quan. Ban Giám hiệu nhà trường cần bố trí sắp xếp lại bàn ghế linh hoạt theo cụm 4 đến 6 chỗ ngồi hoặc mô hình chữ U, đồng thời trang bị bổ sung máy chiếu và mẫu vật sống cho phòng học bộ môn. Lộ trình triển khai hoàn thành trong 6 tháng, đảm bảo 100% các lớp học đáp ứng tốt điều kiện thảo luận nhóm.

Bốn là, đổi mới toàn diện quy trình kiểm tra và đánh giá kết quả học tập. Sở Giáo dục và Đào tạo cùng Ban Giám hiệu cần chỉ đạo chuyển đổi cơ cấu đề kiểm tra: giảm tỷ lệ câu hỏi tái hiện xuống dưới 30%, tăng tỷ lệ câu hỏi vận dụng thực tiễn lên trên 50%, đồng thời áp dụng công thức tính điểm nhóm có sự tham gia đánh giá chéo giữa học sinh với trọng số 50% trong suốt năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn thạc sĩ mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

Giáo viên bộ môn Sinh học tại các trường THPT: Cung cấp cẩm nang thực hành chi tiết với các giáo án mẫu Sinh học 11 được thiết kế sẵn theo hướng tích cực hóa. Giáo viên có thể ứng dụng trực tiếp vào quá trình soạn giảng hàng ngày để tăng tính tương tác và hứng thú học tập cho học sinh.

Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng tổ bộ môn Tự nhiên: Cung cấp khung tiêu chí khoa học để đánh giá giờ dạy tích cực, quản lý chất lượng chuyên môn và xây dựng các buổi sinh hoạt chuyên đề đổi mới phương pháp giảng dạy cấp trường và cấp cụm.

Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Sinh học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo học thuật chuẩn mực về lý luận dạy học, phương pháp thiết kế nghiên cứu thực nghiệm sư phạm và kỹ thuật xử lý dữ liệu thống kê bằng Microsoft Excel cho các đề tài khóa luận và luận văn thạc sĩ.

Các chuyên gia phát triển chương trình và biên soạn sách giáo khoa: Cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng về đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi 15 - 18 cùng các rào cản thực tế trong lớp học phổ thông, hỗ trợ tối ưu hóa cấu trúc kênh chữ và kênh hình trong tài liệu giảng dạy.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp vấn đáp Orixtic khác gì so với hỏi đáp truyền thống? Phương pháp vấn đáp Orixtic sử dụng hệ thống câu hỏi gợi mở, dẫn dắt học sinh tự phát hiện và giải quyết mâu thuẫn nhận thức theo chuỗi tư duy logic. Khác với hỏi đáp tái hiện truyền thống chỉ yêu cầu nhớ lại định nghĩa có sẵn trong sách giáo khoa, vấn đáp Orixtic giúp hơn 80% học sinh trong lớp cùng tư duy và tự rút ra kết luận khoa học.

Quy mô nhóm bao nhiêu học sinh là tối ưu nhất cho tiết học Sinh học? Quy mô tối ưu nhất là từ 4 đến 6 học sinh cho các nhiệm vụ thảo luận lý thuyết, giải quyết tình huống và từ 2 đến 4 học sinh cho các nhiệm vụ thực hành phức tạp. Quy mô này đảm bảo 100% thành viên đều được phân công vai trò cụ thể như nhóm trưởng, thư ký, người phản biện, triệt tiêu hoàn toàn tình trạng ỷ lại.

Làm thế nào để chấm điểm công bằng khi học sinh làm việc theo nhóm? Luận văn đề xuất công thức tính điểm nhóm kết hợp giữa giáo viên và học sinh: Điểm nhóm bằng trung bình cộng điểm chấm của các nhóm bạn cộng với điểm của giáo viên, sau đó chia đôi và nhân với số lượng thành viên. Cách tính này phản ánh khách quan trên 95% mức độ đóng góp thực tế của tập thể và cá nhân.

Phương pháp dạy học khám phá có gây thiếu thời gian trong tiết học 45 phút không? Dạy học khám phá không làm cháy giáo án vì được thiết kế cho các vấn đề nhỏ, định lượng thời gian làm việc nhóm từ 5 đến 10 phút. Nhờ học sinh đã tự đọc sách giáo khoa theo quy trình 7 bước trước tiết học, thời lượng 45 phút hoàn toàn đủ để giáo viên chốt kiến thức trọng tâm.

Yếu tố nào quyết định sự thành công của phương pháp dạy học tình huống có vấn đề? Yếu tố quyết định hàng đầu là chất lượng của tình huống mâu thuẫn nhận thức do giáo viên thiết kế, phải vừa sức và gắn liền với thực tiễn đời sống. Bên cạnh đó, học sinh cần có kỹ năng tự học tự giác và thư viện nhà trường cần đáp ứng đủ nguồn tài liệu tham khảo phong phú.

Kết luận

Nghiên cứu đã đạt được những thành quả khoa học và đóng góp thực tiễn quan trọng:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về 5 phương pháp dạy học tích cực phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý học sinh THPT lứa tuổi 15 - 18.
• Xây dựng thành công quy trình thiết kế bài giảng Sinh học 11 chuẩn mực, nâng cao tính trực quan và khả năng tư duy độc lập của người học.
• Minh chứng bằng thực nghiệm sư phạm về việc gia tăng 23,3% tỷ lệ học sinh khá - giỏi và tăng 2,5 lần tỷ lệ học sinh đạt cấp độ nhận thức sáng tạo.
• Đề xuất công thức đánh giá kết hợp giữa giáo viên và học sinh, bảo đảm tính công bằng và kích thích động lực học tập hợp tác.
• Hoàn thiện cẩm nang 7 bước hướng dẫn học sinh tự lực nghiên cứu sách giáo khoa, đặt nền móng cho năng lực tự học suốt đời.

Trong lộ trình đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục phổ thông, các nhà trường và giáo viên cần nhanh chóng áp dụng đồng bộ các phương pháp này vào thực tiễn giảng dạy. Hãy tham khảo và áp dụng toàn văn luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Bích Ngân để nâng cao chất lượng dạy học Sinh học ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề dạy học tích cực ở tầm quan trọng đúng mức trong sự phối hợp với các hoạt động toàn diện của trƣờng. Ban lãnh đạo nhà trƣờng cần có thái độ trân trọng, ủng hộ, khuyến khích mỗi sáng kiến, cải tiến dù nhỏ của giáo viên nhƣng cũng cần biết hƣớng dẫn, giúp đỡ vận dụng phƣơng pháp tích cực thích hợp với môn học, làm cho phong trào dạy học tích cực phát triển sâu rộng và hiệu quả trong toàn trƣờng. Một số phƣơng pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học Sinh học THPT. Phương pháp vấn đáp Orixtic 1.

Định nghĩa: Phƣơng pháp vấn đáp tìm tòi bộ phận (vấn đáp Orixtic): là phƣơng pháp sử dụng những câu hỏi nêu vấn đề yêu cầu học sinh độc lập giải quyết. 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Mỗi câu hỏi hay một nhóm câu hỏi nào đó đƣợc xây dựng sao cho khi trả lời, học sinh nhận đƣợc một lƣợng kiến thức nhất định. Phƣơng pháp vấn đáp Orixtic đƣợc sử dụng phổ biến, thích hợp với hầu hết các bài và thƣờng đƣợc sử dụng kết hợp với các phƣơng pháp dạy học khác. Đặc biệt, nó đƣợc sử dụng hiệu quả khi hƣớng dẫn học sinh quan sát mẫu, theo dõi biểu diễn thí nghiệm hay tiến hành thí nghiệm, khi nghiên cứu sách giáo khoa và tài liệu… 1.

Ưu điểm và hạn chế của phương pháp hỏi đáp Orixtic. * Ƣu điểm: Khi trả lời, học sinh phải nhớ lại kiến thức đã có, sử dụng các thao tác logic nhƣ: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hoá… qua đó phát triển các kỹ năng tƣ duy tƣơng ứng. Học sinh không chỉ lĩnh hội đựơc nội dung tri thức mà còn rèn luyện đƣợc cả phƣơng pháp nhận thức và cách diễn đạt tƣ tƣởng bằng ngôn ngữ nói một cách logic, chặt chẽ. Phƣơng pháp này cho phép giáo viên thu đƣợc những thông tin ngƣợc về chất lƣợng lĩnh hội của học sinh- không chỉ về chất lƣợng kiến thức mà cả chất lƣợng tƣ duy- một cách nhanh chóng, kip thời, chính xác, giúp giáo viên điều chỉnh quá trình dạy học một cách linh họat.

Ngoài ra, phƣơng pháp này có thể làm cho không khí lớp học sôi nổi, sinh động, nâng cao đƣợc hứng thú học tập, lòng tự tin của học sinh. * Hạn chế: Sự thành công của phƣơng pháp này là xây dựng đƣợc hệ thống câu hỏi gợi mở thích hợp kích thích các đối tƣợng học sinh: giỏi, khá, trung bình, yếu. Tuy nhiên, nếu sử dụng câu hỏi không khéo, dễ trở thành cuộc vấn đáp tay đôi, sử dụng phƣơng pháp này tốn nhiều thời gian,…. Điều kiện áp dụng thành công phương pháp vấn đáp Orixtic: Yếu tố quyết định để phƣơng pháp vấn đáp Orixtic thành công là hệ thống câu hỏi.

Câu hỏi phải vừa sức với đối tƣợng học sinh giỏi, khá, hay 18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trung bình, yếu, không quá khó cũng nhƣ không nên dễ quá. Giáo viên cần tránh những câu hỏi mà học sinh chỉ trả lời đúng, sai hoặc có, không. Hệ thống câu hỏi phải thể hiện đƣợc kiến thức cần truyền đạt cho học sinh. Câu hỏi đặt ra phải rõ ràng, chính xác.

Những điều nên làm và nên tránh khi sử dụng phương pháp vấn đáp Orixtic: * Những điều nên làm khi sử dụng phương pháp hỏi-đáp: Để sử dụng hiệu quả phƣơng pháp hỏi-đáp, giáo viên viên cần lƣu ý rằng tác dụng của các loại câu hỏi là khác nhau. Có những câu hỏi để kích thích sự suy nghĩ, để đƣa sự suy nghĩ xa hơn, sâu hơn, để chuyển mạch câu chuyện, và có những câu hỏi để thu hút sự chú ý của học sinh. Tác dụng quan trọng nhất của phƣơng pháp hỏi đáp là thu hút sự chú ý và tham gia của học sinh. Tuy nhiên, điều này lại phụ thuộc vào cách đặt câu hỏi của giáo viên và đối tƣợng của câu hỏi là cả lớp, chứ không phải một cá nhân riêng lẻ.

Các câu hỏi phải nhắm đến một mục tiêu cụ thể, đóng góp cho việc đạt đến mục tiêu chung của bài học. Những câu trả lời của học sinh là những thông tin phản hồi quan trọng, phản ánh việc họ có hiểu vấn đề cũng nhƣ cách thức mà họ hiểu vấn đề, cần đƣợc giáo viên khai thác và có các điều chỉnh kịp thời. Giáo viên cần sử dụng xen kẽ với các phƣơng pháp sƣ phạm khác, ví dụ: phƣơng pháp sử dụng tình huống có vấn đề, phƣơng pháp thảo luận nhóm… * Những điều nên tránh khi sử dụng phương pháp hỏi-đáp: Giáo viên tránh đặt các câu hỏi khó hiểu, hoặc quá khó trả lời sẽ tạo áp lực không đáng có và làm nản lòng ngƣời học. Câu hỏi càng không nên mang tính chất áp đặt, hoặc có tính thách đố đối với học sinh.

Điều này sẽ tạo ra ngăn cách giữa học sinh và ngƣời giảng, khiến cho bầu không khí học tập thiếu thân thiện và nặng nề. 19 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Cần tránh hiện tƣợng hầu nhƣ chỉ có một học sinh trả lời nhƣ thể giáo viên đang đối thoại với một ngƣời thay vì cho cả lớp học. Một học sinh quá nhanh nhẩu, luôn trả lời các câu hỏi, có thể cản trở sự tham gia của các học sinh khác. Giáo viên phải lƣu ý điều này và sử dụng vai trò nhạc trƣởng của mình để điều khiển buổi học cho có hiệu quả.

Thực tế, nhiều giáo viên thƣờng có khuynh hƣớng trả lời thay câu hỏi vừa đặt ra cho học sinh, vì không kiên nhẫn, sợ thiếu thời gian giảng hết bài, cũng có khi sợ sự im lặng của lớp học. Hành động này không nên làm khi sử dụng phƣơng pháp dạy học vấn đáp Orixtic. Đôi khi, nhiều giáo viên thƣờng phê phán, hoặc nhận xét tiêu cực về các câu trả lời của học sinh làm cho học sinh cụt hứng và không dám phát biểu nữa. Nhiều nghiên cứu khẳng định rằng ngƣời lớn khó chịu đựng những lời chỉ trích và tác động của nó thƣờng ngăn trở việc học tập.

Một điểm cần lƣu ý là một lời khen đối với ngƣời này thƣờng đƣợc nhanh chóng cảm nhận nhƣ một lời phê phán đối với ngƣời khác. Phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ. Định nghĩa Phƣơng pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ là phƣơng pháp giải quyết một vấn đề thông qua sự cộng tác tham gia của các thành viên trong nhóm theo một sự phân công cụ thể. Các bước tiến hành theo phương pháp thảo luận nhóm Bƣớc 1: Xác định nhiệm vụ nhận thức.

Nhiệm vụ nhận thức phải vừa sức với học sinh. Nếu nhiệm vụ quá dễ thì sẽ dẫn đến sự nhàm chán, ngƣợc lại nếu quá khó thì học sinh dễ nản lòng. Nếu có thể, giáo viên nên thiết kế phiếu học tập để phát cho từng nhóm. Việc xác định nhiệm vụ nhận thức phải đƣợc tiến hành trong một khoảng thời gian vừa đủ.

Bƣớc 2: Tổ chức nhóm, giao nhiệm vụ 20 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trong điều kiện tốt nhất có thể làm đƣợc, mỗi nhóm nên có từ 4 đến 6 học sinh đảm bảo những tiêu chí sau : - Có ít nhất 1 cán bộ lớp, đóng vai trò là nhóm trƣởng đầu tiên. - Các nhóm tƣơng đối đồng đều về học lực cũng nhƣ hạnh kiểm, thành phần giới tính. Với cách chia nhóm nhƣ thế này, các nhóm đồng đều nhau nên dễ dàng hơn trong quản lý, đặc biệt, có một số cán bộ lớp ở mỗi nhóm là hạt nhân để phát triển nhóm. Tuy nhiên, trong điều kiện thực tế lớp học hiện nay, có thể chia đơn giản theo cách: - 4 học sinh cùng bàn tạo thành một nhóm, hoặc: - 2 học sinh bàn trên và 2 học sinh bàn dƣới tạo thành 1 nhóm (ngồi quay mặt vào nhau).

Bƣớc 3 : Hƣớng dẫn cách làm việc trong nhóm Để việc thảo luận nhóm thành công, học sinh cần: - Chuẩn bị bài ở nhà trƣớc khi đến lớp. - Biết ghi chép và tổng kết những ý kiến đã đƣợc nghe và thảo luận một cách khoa học. - Có kỹ năng thu thập thông tin từ sách giáo khoa và có ý thức tìm kiếm thông tin từ nhiều nguồn tài liệu khác nhƣ: sách tham khảo, báo chí, internet… - Có ý thức tự giác, tinh thần trách nhiệm đối với công việc của mình đóng góp vào sản phẩm của nhóm. - Phải biết lắng nghe khi ngƣời khác trình bày, có tinh thần học hỏi.

- Biết rút kinh nghiệm sau mỗi lần thảo luận nhóm. Bƣớc 4 : Phân công trong nhóm. Mỗi lần thảo luận nhóm cần bầu: - Nhóm trƣởng điều khiển 21 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Thƣ ký ghi chép các hoạt động và kết quả làm việc của nhóm. - Đại diện trình bày kết quả làm việc của nhóm trƣớc toàn lớp (hoặc phân công mỗi thành viên trình bày một phần trong trƣờng hợp nhiệm vụ phức tạp).

Các thành viên trong nhóm sẽ thay nhau thực hiện các vai trò trên. Học sinh đƣợc bầu làm nhóm trƣởng cần có sự phân công công việc hợp lí. Khi công việc đƣợc phân chia rõ ràng cho từng thành viên họ sẽ ý thức đƣợc vai trò của mình, có trách nhiệm hoàn thành công việc. Bƣớc 5: Cá nhân làm việc độc lập rồi trao đổi trong nhóm Tập hợp các kết quả làm việc cá nhân đƣợc “lắp ráp” thành sản phẩm chung của nhóm thông qua thảo luận.

Bƣớc 6: Cử đại diện trình bày kết quả thảo luận của nhóm Hình thức trình bày cần linh hoạt, phong phú, sáng tạo. Có thể viết vào phim trong rồi đƣa lên máy chiếu vật thể, có thể dùng giấy Ao, có thể dùng bảng nhựa, có thể đơn giản chỉ là bài báo cáo… Cần tránh tình trạng học sinh đọc những nội dung đã đƣợc chuẩn bị sẵn mà thiếu những kỹ năng thuyết trình cần thiết. Bƣớc 7: Thảo luận giữa các nhóm (nếu cần) Sau khi các nhóm báo cáo xong, giáo viên mời đại diện các nhóm góp ý kiến cho nhóm bạn về những ƣu và hạn chế. Bƣớc 8: Giáo viên tổng kết vấn đề Tiếp đến, giáo viên nhận xét, rút kinh nghiệm riêng từng bài báo cáo và chung cho toàn lớp học, rút ra bài học và kiến thức cần nắm.

Bƣớc 9: Đánh giá điểm cho mỗi nhóm. Để đảm bảo tính công bằng và khách quan trong đánh giá hoạt động nhóm, giáo viên nên cho học sinh cùng tham gia đánh giá theo các tiêu chí nhất định đã đƣợc công bố. Giáo viên thông báo thật cụ thể cho học sinh biết: mỗi nhóm sẽ chấm 22 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] điểm cho tất cả các nhóm khác, trừ nhóm của mình.