CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỞ HỮU ĐẤT ĐAI 1. Chế độ sở hữu về đất đai 1. Khái niệm đất, đất đai Đất là lớp vật chất nằm trên cùng của bề mặt Trái Đất, được hình thành do quá trình phong hóa của các loại đá và sự phân hủy của các chất hữu cơ. Đất cung cấp nước, oxi, chất dinh dưỡng và các điều kiện sống cần thiết khác cho các dạng sự sống trên Trái Đất, từ các loài động thực vật cho tới các loài vi sinh vật.
Định nghĩa “đất” được đề cập trong Quy định kỹ thuật điều tra thoái hóa đất ban hành kèm theo Thông tư số 14/2012/TT-BTNMT ngày 26 tháng 11 năm 2012 của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường. Theo đó, đất được định nghĩa như sau: “Đất là tầng mặt tơi xốp của lục địa có khả năng tạo ra sản phẩm cây trồng”.1 Thông tư cũng đưa ra định nghĩa đất đai: “Đất đai là một vùng đất có ranh giới, vị trí, diện tích cụ thể và có các thuộc tính tương đối ổn định hoặc thay đổi nhưng có tính chu kỳ, có thể dự đoán được, có ảnh hưởng tới việc sử dụng đất trong hiện tại và tương lai của các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội như: thổ nhưỡng, khí hậu, địa hình, địa mạo, địa chất, thuỷ văn, thực vật, động vật cư trú và hoạt động sản xuất của con người”.2 Từ hai định nghĩa trên, ta có thể thấy được đất và đất đai có một sự phân biệt nhất định. Đất sẽ tương đương với từ “soil” trong tiếng Anh, là lớp vật chất trên cùng của bề mặt trái đất, có độ phì nhiêu và hàm lượng chất dinh dưỡng nhất định để đảm bảo cho sự phát triển ổn định của cây trồng, thuộc phạm trù tự nhiên. Còn đất đai thuộc phạm trù tự nhiên - kinh tế, đất đai là một diện tích đất cụ thể, bao gồm khoảng vô tận theo chiều dọc và bị giới hạn bởi diện tích trái đất, tương đương với từ “land”, mang tính không gian, lãnh thổ.
Trong mối quan hệ này thì đất đai sẽ bao gồm cả đất, đất là một thành tố quan trọng nhất cấu tạo nên đất đai. Đất đai đóng vai trò rất quan trọng trong sự phát triển của xã hội. Đây là một tư liệu sản xuất rất quan trọng và không thay thế. Các Mác đã viết: “Đất là một phòng thí nghiệm vĩ đại, 11,2 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2012), Thông tư ban hành quy định kỹ thuật điều tra thoái hóa đất - Thông tư số 14/2012/TT-BTNMT.
2 6 là kho tàng cung cấp các tư liệu lao động, vật chất là vị trí để định cư, là nền tảng của tập thể”. Khi nói về vai trò của đất trong sản xuất, Mác khẳng định: “Lao động không phải là nguồn duy nhất sinh ra của cải vật chất và giá trị tiêu thụ. Lao động chỉ là cha của của cải vật chất, còn đất là mẹ”. Đất đai là một tư liệu sản xuất đặc biệt.
Với vai trò vừa là đối tượng lao động vừa là tư liệu lao động, đất đai tham gia vào tất cả các ngành sản xuất trong đời sống. Đối với các ngành nông - lâm nghiệp, quá trình sản xuất và chất lượng sản phẩm được tạo ra chịu ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố, trong đó yếu tố đất đai luôn giữ vai trò chủ đạo. Con người không thể trực tiếp tác động vào cây cối để tạo ra thành phẩm mà cần phải tiến hành cày, bừa, bón phân,… từ đó gián tiếp tác động đến cây trồng thông qua đất. Tùy thuộc vào cấu trúc của đất, độ phì nhiêu, hàm lượng các chất dinh dưỡng và các tính chất tự nhiên khác cây trồng trên đất sẽ cho ra các sản phẩm với chất lượng khác nhau.
Đối với các ngành phi nông nghiệp, đất đai chính là cơ sở, là nền tảng để tiến hành những hoạt động sản xuất kinh doanh như: xây dựng nhà máy, nhà xưởng, bến bãi, trụ sở…Những cơ sở vật chất này chính là điều kiện cần để hoạt động sản xuất kinh doanh có thể được tiến hành. Có thể khẳng định, đất đai chính là điều kiện cần đối với mọi hoạt động sản xuất của con người, quá trình hình thành và phát triển của xã hội loài người luôn gắn liền với việc sử dụng đất đai. Ngày nay, trong thời kỳ đẩy mạnh thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, thực tiễn đã chỉ ra rằng, đất đai cần được xem là một trong những nguồn lực, tác nhân quan trọng trong công cuộc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Vấn đề sở hữu đất đai luôn được Đảng và Nhà nước ta đặt lên hàng đầu.
Trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể, Đảng và Nhà nước luôn có những chính sách về sở hữu đất đai phù hợp với mỗi giai đoạn đó. Hiện nay, kế thừa các quy định từ Hiến pháp cũng như các Luật đất đai trước đây, Đảng và Nhà nước ta tiếp tục khẳng định chế độ sở hữu toàn dân về đất đai do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Khái niệm sở hữu Vào thời kỳ đầu tiên của loài người - thời kỳ công xã nguyên thủy, các cá nhân hầu hết được liên kết với nhau bởi yếu tố huyết thống, mọi người đều tự do, bình đẳng với nhau. Trong thời kỳ này, con người đã bắt đầu chiếm hữu các sản vật của tự nhiên để phục vụ cho đời sống của mình.
Họ săn bắt thú rừng, hái lượm và trồng trọt. Cùng với sự xuất hiện và 7 phát triển của xã hội loài người, việc chiếm dụng của cải dần trở nên phổ biến và khái niệm sở hữu cũng từ đây mà ra đời. “Sở hữu được hiểu chính là việc chiếm hữu những sản vật tự nhiên, những thành quả lao động (ngày nay còn gồm cả những tư liệu sản xuất) của xã hội loài người”1. Mối quan hệ giữa người với người trong việc chiếm dụng và sản xuất ra của cải vật chất được gọi là quan hệ sở hữu.
Thông qua quan hệ sở hữu, ta có thể xác định được một tài sản đang thuộc sở hữu của ai, ai đang có quyền chiếm hữu, sử dụng và ai có quyền định đoạt đối với tài sản đó. Cùng với sự phát triển của xã hội loài người, kinh nghiệm sản xuất dần được tích lũy, công cụ lao động ngày càng được cải thiện và năng suất lao động không ngừng được nâng cao, sản phẩm tạo ra ngày càng dư thừa. Điều này dẫn đến sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội. Sự phân hóa này ngày càng sâu sắc, Nhà nước ra đời và dần hình thành các giai cấp đối lập nhau trong xã hội.
Lúc này, sở hữu không chỉ đơn thuần là một khái niệm phản ánh “mối quan hệ giữa người với người trong việc chiếm dụng của cải” mà còn là một “công cụ” để khẳng định quyền lực của giai cấp cầm quyền. Giai cấp nào sở hữu tư liệu lao động sẽ khả năng gây ảnh hưởng mạnh mẽ đến mọi lĩnh vực của xã hội. Từ đây giai cấp thống trị nhận thấy rằng họ cần một công cụ để bảo vệ quyền và lợi ích của mình, và pháp luật ra đời. Vấn đề sở hữu được thể chế hóa thành các quy định cụ thể.
Theo đó, hệ thống các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong vấn đề sở hữu các tư liệu sản xuất cũng như những tài sản khác được gọi là quyền sở hữu. “Quyền sở hữu là một phạm trù pháp lý phản ánh các quan hệ sở hữu trong một chế độ sở hữu nhất định, bao gồm tổng hợp các quy phạm pháp luật nhằm điều chỉnh những quan hệ về sở hữu trong xã hội”2. Quyền sở hữu sẽ luôn gắn liền trực tiếp với lợi ích của giai cấp thống trị, nội dung của quyền sở hữu bao gồm: quyền chiếm hữu; quyền sử dụng, quyền định đoạt và các quyền phái sinh khác. Dù trong giai đoạn nào đi nữa thì vấn đề sở hữu luôn là một trong những nền tảng quan trọng để phát triển kinh tế, xã hội.
Vì vậy, vấn đề sở hữu cần phải được quy định cụ thể, hợp 1 TS. Nguyễn Ngọc Điện (2016), Giáo trình Luật dân sự Việt Nam tập 1, NXB Công an Nhân dân, Thành phố Hà Nội.Vương Thanh Thúy (2007), Kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại, Chuyên đề Hội thảo Khoa học cấp trường, Đại học Luật Hà Nội. 8 lý và rõ ràng nhằm đảm bảo an ninh, trật tự, an toàn xã hội, đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Chế độ sở hữu Chế độ sở hữu được hình thành khi vấn đề sở hữu được luật hóa và được thực hiện theo một cơ chế nhất định.
Trong một xã hội, các quan hệ sở hữu có cùng tính chất sẽ tạo thành một hình thức sở hữu và những quan hệ sở hữu chiếm đa số trong một xã hội sẽ cấu thành nên chế độ sở hữu của xã hội đó. Mỗi hình thức sở hữu sẽ có những chủ sở hữu tương ứng và đặc trưng riêng của mình nên pháp luật sẽ có những quy định riêng thích hợp với từng hình thức sở hữu đó. Bộ luật dân sự Pháp định nghĩa chế độ sở hữu như sau: “phạm trù sở hữu khi được luật hóa sẽ trở thành quyền sở hữu, đến lượt mình - quyền sở hữu được thực hiện thông qua một cơ chế được hiện thực hóa trong xã hội thì trở thành chế độ sở hữu”. 1 Thuật ngữ “chế độ” có thể được hiểu theo hai nghĩa.
Thứ nhất, chế độ là chỉnh thể chính trị, kinh tế, văn hoá hình thành trong những điều kiện lịch sử cụ thể, như chế độ nô lệ, chế độ phong kiến,… Thứ hai, chế độ là hệ thống các quy định pháp luật cần phải được tuân thủ trong một quan hệ xã hội nhất định nhằm đạt được mục đích nhất định. Các học giả theo chủ nghĩa Mác Lênin sử dụng thuật ngữ “chế độ sở hữu” để xác định ai là người làm chủ tư liệu sản xuất. Ở nước ta, chế độ sở hữu trong Hiến pháp được hiểu là tổng thể các quy định của Hiến pháp điều chỉnh vấn đề sở hữu, nhằm xác định ai là người chi phối, kiểm soát và phân phối các tài sản, nguồn lực trong xã hội của một quốc gia. Chủ nghĩa Mac-Lênin từng cho rằng chế độ công hữu và đơn nhất về tư liệu sản xuất là nền tảng xây dựng nền kinh tế xã hội chủ nghĩa.
Nhưng thực tiễn cho thấy, trong tiến trình quá độ lên chủ nghĩa xã hội tồn tại cả chế độ sở hữu phi xã hội chủ nghĩa.