Pháp Luật An Toàn Thực Phẩm Trong Hoạt Động Thương Mại Ở Việt Nam

Chuyên khảo luật học phân tích Pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở việt nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Đặng Công Hiến
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Nguyên Khánh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật An Toàn Thực Phẩm Trong Hoạt Động Thương Mại Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 2.1. Mục đích nghiên cứu
• 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 6.1. Ý nghĩa khoa học
• 6.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 7. Nội dung nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Các nghiên cứu lý luận về pháp luật an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại
• 1.3. Các nghiên cứu thực tiễn về pháp luật an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại
• 1.4. Các kiến nghị và giải pháp
• 1.5. Đánh giá tình hình nghiên cứu
• 1.6. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 1.7. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu
• 1.8. Các lý thuyết nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu
• 1.9. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.10. Hướng tiếp cận nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM VÀ PHÁP LUẬT VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. Khái quát về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại
• 2.2. Khái niệm về an toàn thực phẩm
• 2.3. An toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại
• 2.4. Pháp luật an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại
• 2.5. Khái niệm pháp luật an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại. Nội dung pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại
• 2.6. Vai trò pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁP LUẬT VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN
• 3.1. Thực trạng pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam
• 3.2. Về điều kiện kinh doanh thực phẩm
• 3.3. Về điều kiện đảm bảo an toàn thực phẩm
• 3.4. Về quảng cáo, ghi nhãn hàng hóa thực phẩm
• 3.5. Về trách nhiệm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm
• 3.6. Về trách nhiệm pháp lý đối với các tổ chức, cá nhân vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm
• 3.7. Đánh giá thực trạng pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam. Thực hiện pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam
• 3.8. Tình hình an toàn thực phẩm ở Việt Nam
• 3.9. Thực trạng thực hiện pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam. Đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 4.1. Những yêu cầu đặt ra cho việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam
• 4.2. Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam
• 4.3. Rà soát pháp luật hiện hành có liên quan đến an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại
• 4.4. Hoàn thiện các quy định về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm
• 4.5. Hoàn thiện các quy định về quảng cáo, ghi nhãn hàng hóa thực phẩm
• 4.6. Hoàn thiện các quy định về trách nhiệm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại
• 4.7. Hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ quốc gia về an toàn thực phẩm đầy đủ và đáp ứng yêu cầu của quốc tế
• 4.8. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam
• 4.8.1. Kiện toàn và nâng cao năng lực bộ máy quản lý an toàn thực phẩm
• 4.8.2. Nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý an toàn thực phẩm
• 4.8.3. Tăng cường năng lực hệ thống kiểm nghiệm an toàn thực phẩm
• 4.8.4. Đẩy mạnh công tác giáo dục, tuyên truyền, phổ biến kiến thức, pháp luật về an toàn thực phẩm trong xã hội
• 4.8.5. Giải pháp về kiểm tra, kiểm soát và xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật an toàn thực phẩm ở Việt Nam

Pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam đã được hình thành và phát triển qua nhiều giai đoạn. Các quy định pháp luật này nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và đảm bảo chất lượng thực phẩm. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, việc tuân thủ các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các văn bản pháp luật hiện hành đã tạo ra khung pháp lý cho việc kiểm soát và quản lý chất lượng thực phẩm, từ sản xuất đến tiêu thụ.

1.1. Khái niệm và vai trò của pháp luật an toàn thực phẩm

Pháp luật về an toàn thực phẩm bao gồm các quy định nhằm đảm bảo thực phẩm an toàn cho người tiêu dùng. Vai trò của pháp luật này không chỉ bảo vệ sức khỏe mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành thực phẩm.

1.2. Các quy định chính trong pháp luật an toàn thực phẩm

Các quy định chính bao gồm tiêu chuẩn chất lượng thực phẩm, quy trình kiểm tra và giám sát, cũng như trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc đảm bảo an toàn thực phẩm.

II. Những thách thức trong việc thực hiện pháp luật an toàn thực phẩm

Việc thực hiện pháp luật về an toàn thực phẩm ở Việt Nam gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như vi phạm quy định, chất lượng thực phẩm không đảm bảo, và sự thiếu hụt trong công tác quản lý là những yếu tố cản trở. Hơn nữa, sự phát triển nhanh chóng của thị trường thực phẩm cũng tạo ra áp lực lớn lên hệ thống quản lý hiện tại.

2.1. Tình trạng vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm

Tình trạng vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm diễn ra phổ biến, từ việc sử dụng chất cấm đến việc không đảm bảo tiêu chuẩn vệ sinh trong sản xuất và chế biến thực phẩm.

2.2. Khó khăn trong công tác quản lý và kiểm tra

Công tác quản lý và kiểm tra an toàn thực phẩm còn nhiều bất cập, bao gồm thiếu nhân lực, trang thiết bị và quy trình kiểm tra chưa đồng bộ.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật an toàn thực phẩm

Để nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về an toàn thực phẩm, cần có các giải pháp đồng bộ. Việc cải thiện quy trình kiểm tra, nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý, và tăng cường tuyên truyền về an toàn thực phẩm là những biện pháp cần thiết.

3.1. Cải cách quy trình kiểm tra an toàn thực phẩm

Cần cải cách quy trình kiểm tra để đảm bảo tính hiệu quả và minh bạch, từ đó nâng cao niềm tin của người tiêu dùng vào sản phẩm thực phẩm.

3.2. Đào tạo và nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý

Đào tạo cán bộ quản lý về an toàn thực phẩm sẽ giúp nâng cao chất lượng công tác kiểm tra và giám sát, từ đó giảm thiểu vi phạm.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về an toàn thực phẩm

Nghiên cứu về an toàn thực phẩm đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc cải thiện chất lượng thực phẩm. Các mô hình quản lý tiên tiến và công nghệ mới trong sản xuất thực phẩm đã được áp dụng, mang lại hiệu quả tích cực.

4.1. Mô hình quản lý an toàn thực phẩm hiệu quả

Một số mô hình quản lý an toàn thực phẩm đã được áp dụng thành công, giúp nâng cao chất lượng và an toàn thực phẩm trên thị trường.

4.2. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Các nghiên cứu thực tiễn đã chỉ ra rằng việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về an toàn thực phẩm giúp cải thiện đáng kể chất lượng sản phẩm và bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai về an toàn thực phẩm

Kết luận về pháp luật an toàn thực phẩm cho thấy cần có sự cải cách và hoàn thiện liên tục. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức của cộng đồng và cải thiện hệ thống pháp luật để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

5.1. Tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về an toàn thực phẩm sẽ giúp người tiêu dùng có sự lựa chọn thông minh hơn và giảm thiểu rủi ro sức khỏe.

5.2. Định hướng phát triển pháp luật an toàn thực phẩm trong tương lai

Cần có định hướng phát triển pháp luật an toàn thực phẩm phù hợp với xu thế hội nhập quốc tế và yêu cầu thực tiễn của thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Đặng Công Hiến mang tên "Pháp luật an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam" (Luận án Tiến sĩ Luật học, Chuyên ngành Luật Kinh tế, Mã số: 9.07, Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2019, người hướng dẫn khoa học: PGS. Bùi Nguyên Khánh) là công trình chuyên khảo tiên phong tiếp cận một cách toàn diện, có hệ thống và chuyên sâu dưới lăng kính khoa học pháp lý về an toàn thực phẩm (ATTP) trong khâu lưu thông thương mại tại Việt Nam.

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế và thực thi các cam kết thương mại tự do thế hệ mới, vấn đề bảo đảm ATTP nổi lên như một thách thức kép: vừa bảo vệ quyền cơ bản về tính mạng, sức khỏe con người, vừa duy trì năng lực cạnh tranh của nông sản - thực phẩm và bảo đảm tự do lưu thông hàng hóa. Trước thời điểm luận án được công bố, khoảng trống nghiên cứu (research gap) tồn tại rõ rệt khi đa phần các công trình trong nước chỉ tiếp cận ATTP đơn thuần dưới góc độ khoa học thực phẩm/kỹ thuật học (Lê Thị Hồng Ánh, 2017; Trần Đáng, 2008; Phạm Vũ Hải và Đào Thế Anh, 2016) hoặc dừng lại ở quản lý hành chính đơn lẻ, kiểm soát cục bộ (Lê Doãn Diện, 2009; Trương Thị Thúy Thu, 2010; Nhâm Thúy Lan, 2012). Chưa có một công trình cấp tiến sĩ nào luận giải thấu đáo khung pháp lý điều chỉnh hoạt động thương mại thực phẩm trong chuỗi cung ứng từ tiền kiểm, điều kiện kinh doanh, ghi nhãn, quảng cáo đến phân định trách nhiệm quản lý nhà nước liên ngành.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý của ATTP trong hoạt động thương mại là gì và vai trò của pháp luật ATTP đối với phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam hiện nay được định vị ra sao?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Nội dung cấu thành và các nguyên tắc pháp lý cốt lõi của pháp luật về ATTP trong hoạt động thương mại bao gồm những chế định nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực trạng hệ thống quy phạm pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật ATTP trong hoạt động thương mại ở Việt Nam giai đoạn 2011–2016 bộc lộ những khoảng trống, xung đột và bất cập gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Những yêu cầu khách quan và giải pháp mang tính đột phá nào cần được triển khai nhằm hoàn thiện hệ thống thể chế và nâng cao hiệu lực thi hành pháp luật ATTP trong hoạt động thương mại ở nước ta?
• Giả thuyết nghiên cứu trung tâm (H1): Hoạt động thương mại thực phẩm vận hành theo các quy luật kinh tế thị trường (cung - cầu, giá trị, cạnh tranh); khi động cơ lợi nhuận dẫn tới các hành vi cung ứng thực phẩm không an toàn, pháp luật phải đóng vai trò công cụ điều tiết can thiệp có kiểm soát nhằm cân bằng giữa tự do kinh doanh và quyền tự nhiên về bảo vệ sức khỏe, tính mạng của người tiêu dùng.
• Giả thuyết nghiên cứu đặc thù (H2): Hệ thống pháp luật ATTP trong thương mại tại Việt Nam hiện hành tồn tại tình trạng phân tán, chồng chéo thẩm quyền giữa các bộ ngành, thiếu chuẩn hóa quy chuẩn kỹ thuật tương thích quốc tế, dẫn đến hiệu lực thi hành thực tế thấp và đòi hỏi phải tái cấu trúc toàn diện.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Kinh tế có điều tiết của John Maynard Keynes, Lý thuyết Luật tự nhiên (Aristote), Lý thuyết Quyền tự nhiên (Thomas Hobbes, John Locke, Thomas Paine) và Lý thuyết Công lý như là công bằng của John Rawls. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trọng tâm vào hệ thống thể chế và thực tiễn thi hành trong giai đoạn 2011–2016 (giai đoạn bản lề triển khai Luật An toàn thực phẩm năm 2010), tạo nền tảng luận cứ vững chắc cho việc sửa đổi, bổ sung chính sách trong kỷ nguyên số và hội nhập sâu rộng.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu của luận án được phân tích và tổng hợp thành ba dòng nghiên cứu (research streams) chính:

                                 HỆ THỐNG DÒNG NGHIÊN CỨU VỀ PHÁP LUẬT AN TOÀN THỰC PHẨM
[Dòng 1: Thực phẩm học & Nguy cơ kỹ thuật]       [Dòng 2: Pháp lý & Quản lý hành chính]       [Dòng 3: Luật thực phẩm quốc tế & Thương mại]
- TS. Phạm Đức Lượng & Phạm Minh Tâm (2004)      - Lê Doãn Diện (2009)                        - Donna Roberts, David Orden, Tim Josling (2004)
- PGS.TS Trần Đáng (2008)                        - Trương Thị Thúy Thu (2008, 2010)           - Debasis Bagchi (2008)
- Jones & Bartlett (2011)                        - Nguyễn Huy Quang (2010)                    - Peter Hutt & Richard Merrill (2013)
- Ian C. Shaw (2018)                             - Nguyễn Ngân Giang (2012)                   - Marc Sanchez (2014); Roseann B. (2014)
- PGS.TS Phạm Vũ Hải & TS. Đào Thế Anh (2016)   - Nhâm Thúy Lan (2012); Trần Mai Vân (2013)  - Bernd Van Der Meulen (2014); Sam F. Halabi (2015)
                                                 - Nguyễn Thị Thu Hằng (2014)                 - Alberto Alemanno & Simone Gabbi (2014)

1. Dòng nghiên cứu lý luận thực phẩm học và quản lý nguy cơ kỹ thuật: Các công trình trong nước của TS. Phạm Đức Lượng và TS. Phạm Minh Tâm (2004), PGS.TS Trần Đáng (2008), Lê Thị Hồng Ánh (2017), PGS.TS Phạm Vũ Hải và TS. Đào Thế Anh (2016) cùng các nghiên cứu quốc tế như Food Safety: Theory and Practice của Jones & Bartlett (2011) hay Food Safety: The Science of Keeping Food Safe của Ian C. Shaw đã làm rõ bản chất các mối nguy sinh học, hóa học, vật lý, ngộ độc thực phẩm và ô nhiễm chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, các tác giả chủ yếu tiếp cận thuần túy dưới góc độ kỹ thuật - công nghệ thực phẩm, chưa chuyển hóa các thuộc tính khoa học này thành các quy phạm pháp luật ràng buộc trách nhiệm thương mại.
2. Dòng nghiên cứu pháp lý và quản lý nhà nước về ATTP trong nước: Tham luận của Lê Doãn Diện (2009), các bài báo khoa học của Trương Thị Thúy Thu (2008, 2010), Nguyễn Huy Quang (2010), Trần Thu Hương (2010), Nguyễn Thị Thu Hằng (2014), cùng các luận văn thạc sĩ luật học của Nguyễn Ngân Giang (2012), Nhâm Thúy Lan (2012), Trần Mai Vân (2013), Đặng Công Hiến (2012) đã phân tích tổ chức bộ máy quản lý, chế tài xử phạt và thi hành pháp luật ở cấp cơ sở. Mặc dù vậy, các nghiên cứu này chỉ tiếp cận riêng lẻ từng lát cắt hành chính, chưa phân định ranh giới pháp lý giữa lưu thông hàng hóa thương mại với các khâu sản xuất ban đầu và tiêu dùng cuối cùng.
3. Dòng nghiên cứu pháp luật thực phẩm quốc tế và thương mại toàn cầu: Các tác giả quốc tế tiêu biểu như Donna Roberts, David Orden, Tim Josling (2004) trong Food Regulation and Trade: Toward a Safe and Open Global Food System, Debasis Bagchi (2008), Peter Barton Hutt và Richard A. Merrill (2013) trong Food and Drug Law, Marc Sanchez (2014), Roseann B. (2014), Sam F. Halabi (2015) trong Food and Drug Regulation in an Era of Globalized Markets, Bernd Van Der Meulen (2014) trong EU Food Law Handbook, Alberto Alemanno và Simone Gabbi (2014) đã tập trung luận giải mối quan hệ tương hỗ và xung đột giữa thuận lợi hóa thương mại tự do và việc thiết lập các hàng rào kỹ thuật (TBT/SPS) nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai trường phái: Một bên ủng hộ cơ chế tiền kiểm nghiêm ngặt, can thiệp sâu của nhà nước thông qua cấp phép điều kiện kinh doanh để triệt tiêu nguy cơ từ sớm; bên kia khẳng định việc kiểm soát quá mức sẽ bóp nghẹt tự do thương mại, làm gia tăng chi phí tuân thủ và đề xuất chuyển dịch sang mô hình hậu kiểm dựa trên phân tích rủi ro (risk-based regulatory model) và trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp.

Luận án định vị mình tại điểm giao thoa giữa luật kinh tế và luật hành chính, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu bằng việc so sánh đối chiếu với hai hệ thống pháp luật tiên tiến:

• Hoa Kỳ: Khung pháp lý FDA theo Đạo luật Hiện đại hóa An toàn Thực phẩm (FSMA - Food Safety Modernization Act), chuyển trọng tâm từ ứng phó thụ động sang phòng ngừa chủ động trên toàn bộ chuỗi cung ứng, trao quyền thu hồi bắt buộc cho cơ quan quản lý (Marc Sanchez, 2014).
• Liên minh Châu Âu (EU): Nguyên tắc tiếp cận tích hợp "từ trang trại đến bàn ăn" (farm-to-fork), thiết lập Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) độc lập đóng vai trò đánh giá nguy cơ khoa học, tách rời với khâu quản lý nguy cơ của Ủy ban Châu Âu theo Quy định chung về Luật Thực phẩm (EC Regulation 178/2002) (Bernd Van Der Meulen, 2014).

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và phát triển các nền tảng lý thuyết kinh điển vào lĩnh vực pháp luật kinh tế chuyên ngành:

• Vận dụng Lý thuyết Kinh tế có điều tiết của J. M. Keynes (1884–1946) để chứng minh tính tất yếu khách quan của sự can thiệp nhà nước bằng pháp luật vào thị trường thực phẩm. Thực phẩm là loại hàng hóa bất đối xứng thông tin nghiêm trọng (asymmetric information) giữa người bán và người mua; người tiêu dùng không thể nhận biết các mối nguy hóa học hay vi sinh vật bằng cảm quan thông thường. Do đó, pháp luật đóng vai trò sửa chữa các thất bại thị trường (market failures), ngăn chặn các ngoại tác tiêu cực (negative externalities).
• Kế thừa Lý thuyết Luật tự nhiên của Aristote (384–322 TCN) và Lý thuyết Quyền tự nhiên của Thomas Hobbes (1588–1679), John Locke (1632–1704), Thomas Paine (1731–1809), khẳng định quyền được bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe khi tiêu thụ thực phẩm là quyền tự nhiên thiêng liêng, bất khả xâm phạm của con người. Nhà nước có nghĩa vụ tối thượng phải hiện thực hóa quyền này bằng hệ thống pháp luật thực định.
• Ứng dụng Lý thuyết Công lý như là công bằng của John Rawls (1922–2002) để xác lập nguyên tắc bình đẳng và phân bổ công bằng nghĩa vụ: Doanh nghiệp thu lợi nhuận từ hoạt động thương mại thực phẩm phải gánh vác nghĩa vụ bảo đảm an toàn tương xứng và chịu trách nhiệm bồi thường nghiêm ngặt khi xảy ra vi phạm.

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                              MÔ HÌNH LÝ THUYẾT ĐIỀU TIẾT PHÁP LÝ ATTP                            |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|  Lý thuyết Kinh tế có điều tiết (Keynes)        --> Khắc phục thất bại thị trường & Ngoại tác xấu |
|  Lý thuyết Luật tự nhiên & Quyền tự nhiên (Locke)--> Bảo vệ quyền sống & Sức khỏe người tiêu dùng  |
|  Lý thuyết Công lý là công bằng (Rawls)         --> Cân bằng nghĩa vụ & Trách nhiệm bồi thường   |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|  MỆNH ĐỀ LÝ THUYẾT (PROPOSITIONS):                                                                |
|  - P1: Quy chuẩn kỹ thuật (QCVN) là ranh giới pháp lý bảo vệ quyền tự nhiên của người tiêu dùng.  |
|  - P2: Chuyển dịch từ tiền kiểm cấp phép hình thức sang quản trị nguy cơ chuỗi cung ứng (HACCP).  |
|  - P3: Tinh gọn thể chế quản lý liên ngành tỷ lệ thuận với hiệu lực thực thi và giảm chi phí xã hội.|
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích đa chiều tích hợp 4 cấu phần:

1. Xác lập khái niệm khoa học chuẩn xác: "An toàn thực phẩm là việc bảo đảm để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người" (đồng nhất với khoản 1, Điều 2, Luật ATTP năm 2010), đối chiếu với quan niệm quốc tế của FAO ("an toàn thực phẩm là việc bảo đảm thực phẩm không gây hại cho người tiêu dùng khi nó được chế biến hoặc/và dùng theo mục đích sử dụng của nó") và Luật Vệ sinh thực phẩm Nhật Bản năm 1947 sửa đổi năm 2005 ("ATTP được hiểu là điều kiện vệ sinh liên quan đến việc tiêu dùng thực phẩm của con người bao gồm thực phẩm, phụ gia thực phẩm, dụng cụ chế biến và bao bì").
2. Định nghĩa Pháp luật về ATTP trong hoạt động thương mại: Là hệ thống các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận, điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình lưu thông, phân phối, mua bán, xuất nhập khẩu, bảo quản, vận chuyển, quảng cáo, ghi nhãn thực phẩm và hoạt động quản lý, thanh tra, xử lý vi phạm của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
3. Tiếp cận liên ngành: Kết hợp Luật học so sánh (Comparative Law) với Phân tích kinh tế về pháp luật (Law and Economics) nhằm đánh giá chi phí tuân thủ của doanh nghiệp và lợi ích bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
4. Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích được định hình trong khuôn khổ thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam, chịu sự chi phối trực tiếp của Luật Thương mại 2005, Luật An toàn thực phẩm 2010 và các nguyên tắc kỹ thuật quốc tế (Codex, SPS, TBT).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử mác-xít kết hợp chủ nghĩa hiện thực pháp lý (Legal Realism). Thiết kế nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu pháp lý quy chuẩn (Doctrinal Legal Research) nhằm phân tích tính hợp hiến, hợp pháp, tính đồng bộ của các văn bản QPPL với nghiên cứu thực chứng (Empirical Legal Research) dựa trên dữ liệu thứ cấp quy mô quốc gia giai đoạn 2011–2016. Thiết kế đa tầng phân tích từ cấp độ thể chế vĩ mô (văn bản luật, điều ước quốc tế) đến cấp độ vi mô (thực tiễn thanh tra, xử lý vi phạm tại địa phương).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu dữ liệu: Thu thập toàn diện 100% các văn bản luật, nghị định, thông tư liên tịch điều chỉnh ATTP do Quốc hội, Chính phủ, Bộ Y tế (BYT), Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (BNNPTNT), Bộ Công Thương (BCT), Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) ban hành trong thời kỳ 2011–2016.
• Nguồn dữ liệu thực chứng: Dữ liệu chính thức từ Báo cáo số 211/BC-CP ngày 18/05/2017 của Chính phủ về tình hình thực thi chính sách, pháp luật về quản lý ATTP giai đoạn 2011–2016; Báo cáo kết quả giám sát tối cao của Quốc hội giai đoạn 2011–2016; Báo cáo dự án điều tra cơ bản của Viện Khoa học Pháp lý - Bộ Tư pháp (2016); Báo cáo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (WB, 2017) về Quản lý nguy cơ an toàn thực phẩm ở Việt Nam, những thách thức và cơ hội.
• Phương pháp tam giác giác đỗ (Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa 4 nguồn dữ liệu: Quy chuẩn lập pháp - Báo cáo hành pháp - Báo cáo giám sát lập pháp - Khuyến nghị độc lập của các tổ chức quốc tế (WHO, FAO, WB).

Data và phân tích

• Phân tích nội dung quy phạm đối chiếu (Comparative Doctrinal Analysis) để bóc tách các mâu thuẫn, khoảng trống thẩm quyền quản lý giữa 3 Bộ.
• Thống kê mô tả (Descriptive Statistics) các chỉ số thực tiễn: Tỷ lệ cơ sở sản xuất kinh doanh thực phẩm được thanh tra, tỷ lệ vi phạm, cơ cấu các hành vi vi phạm (điều kiện vệ sinh, ghi nhãn, quảng cáo, tồn dư hóa chất cấm), số vụ ngộ độc thực phẩm và tỷ lệ xử phạt vi phạm hành chính.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự phân tán, chồng chéo và khoảng trống thẩm quyền trong mô hình quản lý liên ngành: Phân tích thực chứng mô hình quản lý theo Luật ATTP 2010 và Nghị định số 38/2012/NĐ-CP cho thấy việc chia cắt quản lý theo chuỗi sản phẩm giữa ba Bộ (Y tế, Nông nghiệp & PTNT, Công Thương) tạo ra nhiều "khoảng trống" và "vùng chồng lấn" pháp lý nghiêm trọng. Tại các khâu phân phối hỗn hợp (chợ đầu mối, siêu thị, trung tâm thương mại kinh doanh đa mặt hàng), cơ chế phối hợp kiểm tra liên ngành hoạt động hình thức, đùn đẩy trách nhiệm khi xảy ra sự cố ATTP.
2. Sự bất cập của cơ chế tiền kiểm điều kiện kinh doanh thực phẩm: Quy định về cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện ATTP mang nặng tính thủ tục hành chính giấy tờ (tiền kiểm hình thức), tạo gánh nặng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp nhưng không phản ánh thực chất việc duy trì điều kiện ATTP trong quá trình vận hành kinh doanh liên tục. Cơ chế hậu kiểm dựa trên phân tích mối nguy và điểm kiểm soát tới hạn (HACCP) chưa được luật hóa đồng bộ.
3. Khoảng trống pháp lý trong quản lý ghi nhãn, quảng cáo và thực phẩm chức năng: Hệ thống pháp luật chưa bắt kịp sự bùng nổ của thị trường thực phẩm chức năng, thực phẩm bổ sung vi chất và thương mại điện tử. Các hành vi quảng cáo sai sự thật, ghi nhãn gây hiểu nhầm như thuốc chữa bệnh diễn biến phức tạp nhưng chế tài xử phạt hành chính quá thấp so với siêu lợi nhuận bất chính.
4. Hệ thống tiêu chuẩn (TCVN) và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) thiếu đồng bộ, chậm hài hòa hóa quốc tế: Phần lớn các mặt hàng thực phẩm lưu thông trên thị trường vẫn thiếu QCVN bắt buộc áp dụng; việc chuyển đổi từ TCVN tự nguyện sang QCVN diễn ra chậm chạp. Các rào cản kỹ thuật kiểm dịch động thực vật (SPS) và rào cản kỹ thuật thương mại (TBT) chưa được tối ưu hóa theo chuẩn Codex Alimentarius, dẫn đến tình trạng vừa lúng túng trong kiểm soát thực phẩm nhập khẩu kém chất lượng, vừa hạn chế năng lực xuất khẩu của nông sản Việt Nam.
5. Hiệu lực thi hành pháp luật thấp và chế tài thiếu tính răn đe: Dữ liệu giám sát giai đoạn 2011–2016 chứng minh tỷ lệ xử phạt tiền đối với các hành vi vi phạm ATTP chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ, chủ yếu áp dụng hình thức nhắc nhở hoặc phạt tiền ở mức tối thiểu; chế tài xử lý hình sự (Điều 317 Bộ luật Hình sự 2015) gặp bế tắc trong khâu định lượng hậu quả thiệt hại; cơ chế bồi thường thiệt hại dân sự cho người tiêu dùng hầu như không khả thi trên thực tế do gánh nặng nghĩa vụ chứng minh mối quan hệ nhân quả.

Lĩnh vực thể chế	Thực trạng bất cập (Giai đoạn 2011–2016)	Hệ quả thực tiễn	Giải pháp đột phá từ Luận án
Mô hình bộ máy quản lý	Phân chia cắt khúc giữa 3 Bộ (BYT, BNNPTNT, BCT) theo Nghị định 38/2012/NĐ-CP	Chồng chéo, đùn đẩy trách nhiệm tại chợ đầu mối và siêu thị	Hợp nhất, kiến tạo mô hình Cơ quan Quản lý ATTP thống nhất trực thuộc Chính phủ
Phương thức kiểm soát	Nặng về tiền kiểm hành chính (cấp phép giấy tờ)	Gây phiền hà doanh nghiệp, buông lỏng kiểm soát rủi ro thực tế	Chuyển dịch sang hậu kiểm dựa trên đánh giá phân loại rủi ro và tiêu chuẩn HACCP
Quy chuẩn kỹ thuật	Thiếu hệ thống QCVN bắt buộc, chậm tương thích với chuẩn Codex quốc tế	Không kiểm soát được thực phẩm nhập khẩu, giảm sức cạnh tranh xuất khẩu	Hoàn thiện toàn diện hệ thống QCVN và đẩy mạnh công nhận lẫn nhau về SPS/TBT
Chế tài & Thực thi	Phạt tiền thấp, chế tài hình sự khó áp dụng, bồi thường dân sự bế tắc	Doanh nghiệp chấp nhận "nhờn luật" vì lợi nhuận phi pháp vượt xa mức phạt	Nâng mức phạt tiền theo % doanh thu, đơn giản hóa thủ tục khởi kiện bồi thường tập thể

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý luận: Luận án đặt nền móng lý luận cho chuyên ngành Luật Kinh tế về sự cần thiết của việc xây dựng "Luật Thực phẩm thống nhất" (General Food Law) tích hợp, thay thế cho cách tiếp cận phân tán ngành.
• Ý nghĩa phương pháp luận: Cung cấp mô hình đánh giá tác động chính sách lập pháp (RIA) trong lĩnh vực kiểm soát rủi ro sinh học và thương mại nông sản.
• Hàm ý chính sách và thực tiễn:
  • Kiến nghị Quốc hội sửa đổi Luật An toàn thực phẩm 2010; hoàn thiện các quy định về điều kiện bảo đảm ATTP trong Luật Doanh nghiệp, Luật Thương mại và Luật Đầu tư.
  • Đề xuất Chính phủ tái cơ cấu bộ máy quản lý nhà nước, kiện toàn cơ chế thanh tra chuyên ngành ATTP từ trung ương đến địa phương, tiến tới thành lập mô hình Ủy ban/Cơ quan Quản lý An toàn Thực phẩm Quốc gia thống nhất đầu mối.
  • Nâng cao năng lực kỹ thuật của hệ thống phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn quốc tế ISO/IEC 17025 nhằm phục vụ công tác giám định tư pháp và kiểm tra chuyên ngành.

---

Limitations và Future Research

• Giới hạn dữ liệu thời gian: Luận án tập trung khảo sát dữ liệu thực chứng chuyên sâu giai đoạn 2011–2016, chưa bao quát đầy đủ tác động của Nghị định 15/2018/NĐ-CP (ban hành thay thế Nghị định 38/2012/NĐ-CP với bước đột phá chuyển mạnh sang tự công bố sản phẩm và hậu kiểm) và Luật Doanh nghiệp 2020.
• Giới hạn phạm vi phân tích: Chưa đi sâu phân tích tác động của các mô hình kinh doanh thực phẩm mới xuất hiện mạnh mẽ trong nền kinh tế số như sàn thương mại điện tử xuyên biên giới, dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến (food delivery apps) và thực phẩm công nghệ sinh học biến đổi gen mới (CRISPR/Gene Editing).
• Chương trình nghiên cứu tương lai:
  1. Đánh giá tác động kinh tế - pháp lý của phương thức tự công bố sản phẩm và tiền kiểm chuyển sang hậu kiểm theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP.
  2. Nghiên cứu khung pháp lý quản lý ATTP trong thương mại điện tử và chuỗi cung ứng thực phẩm thông minh ứng dụng công nghệ Blockchain truy xuất nguồn gốc.
  3. Hoàn thiện chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng đối với các vụ ngộ độc thực phẩm quy mô lớn thông qua thủ tục tố tụng khởi kiện tập thể (Class Action).
  4. Đánh giá mức độ tương thích của pháp luật ATTP Việt Nam với các cam kết SPS/TBT trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và EVFTA.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Là tài liệu tham khảo chuẩn mực và toàn diện đầu tiên cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Hành chính và Quản lý công tại Học viện Khoa học Xã hội, Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - ĐHQGHN và Đại học Luật TP.HCM.
• Tác động lập pháp và chính sách: Các luận điểm và đề xuất sửa đổi của luận án đã đóng góp trực tiếp vào quá trình tổng kết thi hành Luật An toàn thực phẩm 2010 của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn cho việc ban hành các chính sách đổi mới quản lý ATTP của Chính phủ.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Góp phần cắt giảm rào cản hành chính bất hợp lý cho cộng đồng doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm, giảm thiểu chi phí xã hội phát sinh từ ngộ độc thực phẩm, nâng cao chỉ số an toàn cuộc sống và bảo vệ giống nòi theo đúng định hướng phát triển bền vững của quốc gia.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận nguồn tài liệu học thuật bài bản, phương pháp luận nghiên cứu luật học so sánh kết hợp thực chứng và xác định các hướng nghiên cứu mới về luật thực phẩm.
• Giảng viên và chuyên gia nghiên cứu: Bổ sung giáo trình, tài liệu chuyên khảo về chế định pháp luật ATTP trong hoạt động thương mại nội địa và quốc tế.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp & PTNT, Bộ Công Thương, Ban Quản lý ATTP các tỉnh/thành phố): Vận dụng các luận cứ thực tiễn để kiện toàn tổ chức bộ máy, hoàn thiện quy trình thanh tra, kiểm tra và xây dựng quy chuẩn kỹ thuật.
• Doanh nghiệp sản xuất, chế biến, phân phối thực phẩm: Nắm vững các điều kiện kinh doanh, nghĩa vụ ghi nhãn, quảng cáo và tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm giảm thiểu rủi ro pháp lý và nâng cao uy tín thương hiệu.
• Người tiêu dùng và các tổ chức xã hội: Được trang bị kiến thức pháp lý để tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp, yêu cầu bồi thường thiệt hại khi quyền được tiêu dùng thực phẩm an toàn bị xâm hại.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Luận án đã mở rộng Lý thuyết Kinh tế có điều tiết của J. M. Keynes vào lĩnh vực luật thực phẩm bằng cách chứng minh rằng: Thị trường thực phẩm không thể tự điều tiết hiệu quả do thuộc tính bất đối xứng thông tin nghiêm trọng giữa người bán và người mua. Sự can thiệp của pháp luật không chỉ dừng lại ở mệnh lệnh hành chính mà phải là cơ chế pháp lý kinh tế thiết lập các rào cản kỹ thuật (QCVN) và phân bổ trách nhiệm nghiêm ngặt nhằm khắc phục ngoại tác tiêu cực.

2. Đột phá về phương pháp luận nghiên cứu của luận án so với các công trình đi trước?
So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ phân tích câu chữ điều luật (thuần túy Doctrinal Law) như Nguyễn Ngân Giang (2012) hay Nhâm Thúy Lan (2012), luận án đã kết hợp phương pháp nghiên cứu quy chuẩn với nghiên cứu thực chứng đa tầng (Multi-level Empirical Legal Analysis) trên bộ dữ liệu quốc gia giai đoạn 2011–2016 (Báo cáo 211/BC-CP của Chính phủ và Báo cáo giám sát tối cao của Quốc hội), bảo đảm tính xác thực và độ tin cậy khoa học cao.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ thực tiễn thi hành pháp luật là gì?
Phương thức quản lý tiền kiểm thông qua việc bắt buộc cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện ATTP thực chất tạo ra "ảo tưởng an toàn" trên giấy tờ, làm phát sinh cơ chế xin - cho và lãng phí nguồn lực xã hội, trong khi tỷ lệ vi phạm thực tế tại các cơ sở đã được cấp phép vẫn ở mức cao do thiếu cơ chế giám sát rủi ro liên tục tại các điểm kiểm soát tới hạn.

4. Luận án có cung cấp quy trình và tiêu chí nhân rộng cho các nghiên cứu tiếp theo?
Có. Luận án đã thiết lập khung phân tích 4 bước chuẩn hóa: (1) Rà soát tính đồng bộ của hệ thống QPPL; (2) Đo lường chỉ số tuân thủ và vi phạm thực tế; (3) Phân tích đối chiếu chuẩn mực quốc tế (Codex/SPS/TBT); (4) Đánh giá tác động kinh tế - xã hội của chính sách lập pháp. Quy trình này có thể áp dụng nguyên vẹn cho các nghiên cứu về pháp luật an toàn dược phẩm, mỹ phẩm hoặc hóa chất.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?
Tập trung vào 3 trọng tâm thể chế: (1) Xây dựng Bộ luật Thực phẩm thống nhất (Unified Food Code) của Việt Nam; (2) Thể chế hóa quản trị rủi ro chuỗi cung ứng thực phẩm số và thương mại điện tử; (3) Hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp tập thể bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thực phẩm.

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Luật học của Đặng Công Hiến đã tạo dựng một dấu ấn khoa học vững chắc với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính then chốt:

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại dưới lăng kính khoa học pháp lý kinh tế, tích hợp nhuần nhuyễn các lý thuyết kinh điển về điều tiết kinh tế, luật tự nhiên và công lý xã hội.
2. Nhận diện toàn diện và sắc bén bức tranh thực trạng thể chế, chỉ rõ nguyên nhân cốt lõi của tình trạng phân tán, chồng chéo thẩm quyền giữa Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp & PTNT và Bộ Công Thương trong giai đoạn 2011–2016.
3. Đề xuất bước chuyển dịch mang tính bước ngoặt về mô hình quản lý: Từ phương thức tiền kiểm cấp phép hành chính thủ công sang mô hình quản trị nguy cơ chuỗi cung ứng (HACCP), hậu kiểm dựa trên phân loại mức độ rủi ro và tăng cường chế tài kinh tế.
4. Vạch ra lộ trình khả thi nhằm hài hòa hóa hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) tương thích với chuẩn mực quốc tế (Codex, Hiệp định SPS/TBT của WTO), góp phần bảo vệ vững chắc thị trường nội địa và thúc đẩy xuất khẩu bền vững.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới về pháp luật an toàn thực phẩm trong kỷ nguyên kinh tế số, thương mại điện tử và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, kết cấu của luận án gồm những nội dung chính như sau: Chương1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu; Chương 2: Một số vấn đề lý luận về an toàn thực phẩm và pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại; Chương 3: Pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại Việt Nam và thực tiễn thực hiện; Chương 4: Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam. 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Vấn đề bảo đảm ATTP là vấn đề hết sức nhức nhối trong xã hội. Do vậy, thời gian gần đây vấn đề này cũng được một số học giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu trên những bình diện khác nhau.

Trên cơ sở nghiên cứu, tiếp cận các kết quả nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án, nghiên cứu sinh tổng quan tài liệu theo các vấn đề về lý luận, thực tiễn và giải pháp, kiến nghị. Các nghiên cứu lý luận về pháp luật an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại - Các nghiên cứu về an toàn thực phẩm: Liên quan đến vấn đề an toàn thực phẩm, một số công trình đã đề cập đến các khái niệm như: thực phẩm, vệ sinh thực phẩm, ngộ độc thực phẩm, ô nhiễm thực phẩm, chất lượng thực phẩm,. Ngoài ra, các nghiên cứu này còn đề cập đến các yếu tố và nguyên nhân gây mất an toàn thực phẩm, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của bảo đảm an toàn thực phẩm đối với sự phát triển của kinh tế - xã hội, các công trình có thể kể đến là: Giáo Trình “Vệ sinh và an toàn thực phẩm” của TS. Phạm Đức Lượng - TS.

Phạm Minh Tâm (2004), Nhà xuất bản Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh; “An toàn thực phẩm” của PGS.TS Trần Đáng (2008), nhà xuất bản Hà Nội; Giáo trình “Dinh dưỡng và an toàn thực phẩm”, Nhà xuất bản Giáo dục (2009); Giáo trình “Vệ sinh an toàn thực phẩm” của tác giả Lê Thị Hồng Ánh (2017), Nhà xuất bản Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh. Cuốn sách “An toàn thực phẩm nông sản, một số hiểu biết về sản phẩm, hệ thống sản suất, phân phối và chính sách của nhà nước”, của PGS.TS Phạm Vũ Hải - TS Đào Thế Anh (2016). Các công trình này đã đề cập đến những vấn đề lý luận về an toàn 8 thực phẩm dưới góc độ thực phẩm học. Các khái niệm về thực phẩm, về an toàn thực phẩm và vệ sinh thực phẩm được các tác giả phân tích và đề cập.

Đặc biệt cuốn giáo trình “Vệ sinh an toàn thực phẩm” của tác giả Lê Thị Hồng Ánh đã đề phân tích một cách căn bản về tầm quan trọng của vệ sinh an toàn thực phẩm đối với con người. Công trình “An toàn thực phẩm nông sản, một số hiểu biết về sản phẩm, hệ thống sản suất, phân phối và chính sách của nhà nước” của PGS.TS Phạm Vũ Hải - TS Đào Thế Anh đã phân tích khái niệm “an toàn thực phẩm” một cách sâu sắc khi đi từ các khái niệm về thực phẩm bẩn và thực phẩm không an toàn. Ngoài các nghiên cứu của các tác giả trong nước, ở nước ngoài có các nghiên cứu liên quan như: Food Safety: Theory and Practice (an toàn thực phẩm: lý thuyết và thực tiễn) của Jones & Bartlett (2011). Công trình này tập trung phân tích nguy cơ của các tác nhân gây mất an toàn thực phẩm đối với hàng hóa thực phẩm khác nhau cũng như những tiến bộ của khoa học và công nghệ trong việc kiểm soát nguy cơ đó; Food safety: The Science of Keeping Food Safe (An toàn thực phẩm: Khoa học về giữ an toàn thực phẩm), của giáo sư Ian C.

Nghiên cứu này tiếp cận vấn đề an toàn thực phẩm từ nguồn gốc của các yếu tố gây mất an toàn thực phẩm, một số khái niệm liên quan đến vấn đề an toàn thực phẩm,. Vấn đề an toàn thực phẩm được các nghiên cứu trên đề cập dưới góc độ thực phẩm học, đó là cơ sở để nghiên cứu sinh tiếp thu và vận dụng để xây dựng khái niệm an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại dưới góc độ khoa học pháp lý. - Các nghiên cứu về pháp luật ATTP nói chung, trong đó có nội dung về pháp luật ATTP trong hoạt động thương mại: Pháp luật là công cụ quan trọng để nhà nước quản lý các vấn đề phát sinh trong đời sống xã hội. ATTP là một thực tế xã hội, khi đặt nó lên lăng kính nghiên cứu có nhiều cách tiếp cận có thể được sử dụng để đi sâu vào vấn 9 đề.

Dưới góc lăng kính khoa học pháp lý và góc độ lý luận pháp luật, vấn đề ATTP được một số nhà nghiên cứu đề cập và phân tích, có thể kể đến các công trình nghiên cứu trong nước sau: + Tham luận“Các điều kiện cần và đủ nhằm bảo đảm an toàn thực phẩm trong xu thế hội nhập vào nền kinh tế thế giới, của tác giả Lê Doãn Diện, tại Hội thảo về Dự án Luật ATTP do Ủy Ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc tổ chức ngày 07/09/2009 tại Hà Nội. Trong tham luận của mình, tác giả nghiên cứu việc xây dựng thế chế quản lý ATTP ở một số nước trên thế giới như Mỹ, Canada, Nhật Bản, Úc,. và tổng kết một số kinh nghiệm trong hoạt động này. Bên cạnh đó, tác giả còn nêu lên những điều kiện cần và đủ trong việc quản lý ATTP ở Việt Nam như: quản lý ATTP phải theo phương châm phòng ngừa và có hệ thống, quản lý ATTP phải được thực hiện từ nguồn và trong suốt quá trình, việc quản lý ATTP phải được phân chia bốn công đoạn với bốn đối tượng là: công đoạn sản xuất nguyên liệu, công đoạn chế biến thực phẩm, công đoạn dịch vụ thương mại, công đoạn tiêu dùng thực phẩm.

Vấn đề an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại đã được tác giả đề cập đến tuy nhiên chỉ dừng lại ở khía cạnh quản lý nhà nước. Những vấn đề liên quan đến pháp luật về ATTP trong hoạt động thương mại chưa được tác giả đề cập và phân tích một cách rõ nét. + Luận văn thạc sỹ luật học “Trách nhiệm pháp lý đối với hành vi vi phạm pháp luật về ATTP”, của học viên Nguyễn Ngân Giang (2012), Khoa Luật, Đại Học Quốc gia Hà Nội. Luận văn này đã nêu lên những vấn đề pháp lý chung về ATTP như: Khái niệm pháp luật về ATTP, các khái niệm về thực phẩm, về ATTP, ngộ độc thực phẩm, điều kiện bảo đảm ATTP, các hành vi vi phạm pháp luật về ATTP,.; Vai trò và ý nghĩa của các quy định pháp luật nhằm bảo đảm ATTP; Vai trò và trách nhiệm của nhà nước, người tiêu dùng, chủ thể kinh doanh, sản xuất, chế biến thực phẩm trong việc bảo đảm ATTP; 10 Mô tả một số hành vi bị cấm và sẽ bị cấm được quy định trong pháp luật về ATTP.

Trong luận văn, tác giả đã đề cập đến một số vấn đề lý luận về pháp luật ATTP nói chung, đặc biệt là các khái niệm liên quan đến pháp luật về ATTP. Tuy nhiên, công trình mới chỉ dừng lại ở những vấn đề lý luận về pháp luật ATTP, những vấn đề liên quan đến ATTP trong hoạt động thương mại chưa được nêu lên và giải quyết. + Luận văn thạc sĩ luật học “Thực hiện pháp luật về vệ sinh an toàn thực phẩm ở Việt Nam hiện nay”, của học viên Nhâm Thúy Lan (2012), Đại học Luật Hà Nội. Luận văn đã đề cập đến một số vấn đề lý luận liên quan đến thực hiện pháp luật về ATTP như: khái niệm về thực hiện pháp luật ATTP, các hình thức thực hiện pháp luật về ATTP,.

Vấn đề lý luận về thực hiện pháp luật ATTP nói chung đã được tác giả đề cập, phân tích, tuy nhiên, trong luận văn chưa đề cập đến vấn đề thực hiện pháp luật về ATTP trong hoạt động thương mại. + Luận văn thạc sỹ luật học “Pháp luật về kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm trong hoạt động thương mại ở Việt Nam”, của học viên Đặng Công Hiến (2012), Khoa luật, Đại học Quốc gia Hà Nội. Luận văn đã đề cập và phân tích một số khái niệm liên quan như: thực phẩm và vệ sinh an toàn thực phẩm, kiểm soát VSATTP nói chung và kiểm soát VSATTP trong hoạt động thương mại nói riêng, khái niệm pháp luật về kiểm soát VSATTP trong hoạt động thương mại,. Những vấn đề lý luận mà luận văn này đặt ra mới chỉ dừng lại ở góc độ kiểm soát ATTP trong hoạt động thương mại, đi sâu vào vấn đề quản lý nhà nước về ATTP trong hoạt động thương mại.

Những vấn đề lý luận khác của pháp luật về ATTP trong hoạt động thương mại chưa được giải quyết. Một số công trình nghiên cứu dưới góc độ lý luận về pháp luật ATTP nói chung và pháp luật về ATTP trong hoạt động thương mại nói riêng ở nước 11 ngoài cũng được ấn hành. Trong các công trình này, các tác giả chủ yếu đánh giá về tầm quan trọng của các quy định pháp luật về ATTP đối với sức khỏe và tính mạng con người, đi sâu phân tích, lý giải mối quan hệ giữa thuận lợi hóa thương mại và các yêu cầu về bảo đảm ATTP trong thương mại hàng thực phẩm, trách nhiệm của nhà sản suất kinh doanh thực phẩm đối với người tiêu dùng,. Đó là những luận điểm có giá trị tham khảo đối với đề tài luận án này.

Một số công trình ở nước ngoài liên quan đến vấn đề này có thể kể đến: + “Food Regulation and Trade: Toward a Safe and Open Global Food SystemPaperback” (Quy định đối với thực phẩm và thương mại: Hướng tới hệ thống thực phẩm toàn cầu mở và an toàn), của Donna Roberts, David Orden, Tim Josling (2004). Các tác giả đã chỉ rõ việc bảo vệ sự an toàn cho nguồn cung cấp thực phẩm của một quốc gia, bảo đảm chất lượng và cung cấp thông tin cho người tiêu dùng để họ có thể đưa ra các lựa chọn khi mua thực phẩm được chấp nhận rộng rãi như là nghĩa vụ chung của các chính phủ. Tuy nhiên, sự khác biệt trong cách thức các chính phủ thực hiện các nghĩa vụ này có thể dẫn đến xung đột thương mại.