CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KHẢ NĂNG TRẢ NỢ CỦA KHÁCH HÀNG TẠI CÔNG TY TÀI CHÍNH 1.1 Công ty tài chính và hoạt động cho vay tiêu dùng tín chấp tại công ty tài chính 1.1 Khái niệm và đặc điểm của công ty tài chính 1.1 Khái niệm công ty tài chính Tác giả Frederic S. Mishkin cho rằng: “Công ty Tài chính được hiểu là một tổ chức kinh doanh tiền tệ, một tổ chức tài chính phi Ngân hàng. Các công ty này huy động vốn bằng cách phát hành cổ phiếu, trái phiếu, thương phiếu và dùng tiền thu được để cho vay. Các khoản cho vay của Công ty Tài chính thường đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp và người tiêu dùng nhỏ vì thường là các món tiền nhỏ”.
Theo Nghị định số 79/2002/NĐ-CP, Công ty Tài chính là loại hình TCTD phi Ngân hàng, với chức năng là sử dụng vốn tự có, vốn huy động và các nguồn vốn khác để cho vay, đầu tư; cung ứng các dịch vụ tư vấn về tài chính, tiền tệ và thực hiện một số dịch vụ khác theo quy định của pháp luật, nhưng không được làm dịch vụ thanh toán, không được nhận tiền gửi dưới 1 năm”.2 Đặc điểm của Công ty Tài chính Theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, Luật các TCTD (2010), được thể hiện rõ trong Chương IV- Mục 3, một số hoạt động cho vay của Công ty Tài chính bao gồm: Cho vay, bao gồm cả cho vay trả góp, cho vay tiêu dùng; Bảo lãnh Ngân hàng; Chiết khấu, tái chiết khấu công cụ chuyển nhượng, các giấy tờ có giá khác; Phát hành thẻ tín dụng, bao thanh toán, cho thuê tài chính và các hình thức cấp tín dụng khác sau khi được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận. Có thể rút ra một số điểm khác biệt giữa Công ty Tài chính và Ngân hàng, từ đó thể hiện đặc trưng trong hoạt động của Công ty Tài chính như sau: 5 Thứ nhất, Công ty Tài chính không được nhận tiền gửi của các chủ thể trong nền kinh tế bằng hình thức mở tài khoản với thời hạn dưới 1 năm. Thông thường, các Công ty Tài chính sẽ huy động vốn bằng việc phát hành trái phiếu dài hạn, tín phiếu. Tuy nhiên, hiện nay đa số các Công ty Tài chính ở Việt Nam sử dụng vốn tự có để cho vay và hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực cho vay cá nhân tiêu dùng tín chấp.
Thứ hai, Công ty Tài chính không được sử dụng vốn vay từ các tổ chức kinh tế, cá nhân…trong nền kinh tế để làm phương tiện thanh toán. Ngoài ra, Công ty Tài chính không được phép cung cấp các các dịch vụ thanh toán qua tài khoản và tiền mặt cho các chủ thể trong nền kinh tế. Thứ ba, Chính phủ chỉ kiểm soát và giới hạn số tiền tối đa, kỳ hạn của các khoản vay mà các Công ty Tài chính có thể cho các cá nhân vay, nhưng không hạn chế về số lượng chi nhánh, tài sản có mà các công ty này nắm giữ và cách thu nhận vốn như thế nào. Việc không có các hạn chế trên giúp các Công ty Tài chính hoạt động linh hoạt trong các hình thức cho vay, phù hợp với nhu cầu đa dạng của khách hàng hơn là các tổ chức Ngân hàng.
Qua các định nghĩa về Công ty Tài chính ta có thể thấy rằng, nguồn vốn sử dụng cho hoạt động tín dụng của Công ty Tài chính là điểm khác biệt lớn nhất so với cách thức huy động vốn từ các chủ thể trên nền kinh tế của các Ngân hàng.2 Hoạt động cho vay tiêu dùng tín chấp tại công ty tài chính 1.1 Đặc trưng cho vay tiêu dùng Điều 1-Thông tư 43/2016/TT-NHNN (2016) có nêu rõ: “Cho vay tiêu dùng là việc Công ty Tài chính cho vay bằng đồng Việt Nam đối với khách hàng là cá nhân nhằm đáp ứng nhu cầu vốn mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng của khách hàng, gia đình của khách hàng đó với tổng dư nợ cho vay tiêu dùng đối với một khách hàng tại Công ty Tài chính đó không vượt quá 100. Nhu cầu mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ bao gồm: mua phương tiện đi lại, trang thiết bị, đồ dùng gia đình; Chi phí học tập, chữa bệnh, du lịch, văn hóa, thể dục, thể thao; Sửa chữa nhà ở”. 6 Có thể hiểu cho vay tiêu dùng là một mối quan hệ về kinh tế trong đó TCTD chuyển cho người vay một lượng giá trị với những điều kiện đã thỏa thuận nhằm tài trợ cho nhu cầu chi tiêu của người tiêu dùng là cá nhân hoặc hộ gia đình, giúp những người này chi trả những nhu cầu về nhà ở, đồ dùng gia đình, xe cộ hoặc những chi tiêu về giáo dục, y tế, du lịch trước khi họ có khả năng chi trả, tạo điều kiện để chọ có thể hưởng mức sống cao hơn. Cho vay tiêu dùng được hình thành từ những nhu cầu thực tế phát sinh trong nền kinh tế, nó có những đặc điểm khác với tín dụng Ngân hàng như: Một là, cho vay tiêu dùng nhằm phục vụ cho nhu cầu chi tiêu tiêu dùng của cá nhân, hộ gia đình, không nhằm mục đích đầu tư, sản xuất kinh doanh.
Các định nghĩa về cho vay tiêu dùng cũng nêu rõ các mục đích cho vay để các cá nhân, hộ gia đình thỏa mãn các nhu cầu chi tiêu tiêu dùng của mình. Cho vay tiêu dùng không tài trợ cho các hoạt động đầu tư hoặc sản xuất kinh doanh, do đó việc chi trả khoản vay sẽ không chịu ảnh hưởng của kết quả kinh doanh mà dựa vào thu nhập của khách hàng. Khoản vay này giúp các khách hàng vay tiêu dùng có thể chi tiêu trước cho nhu cầu tiêu dùng của mình và sẽ chi trả sau bằng thu nhập hàng tháng. Hai là, giá trị mỗi khoản vay nhỏ nhưng số lượng các khoản vay lớn.
Các hoạt động vay vốn tiêu dùng của khách hàng hầu hết là những khoản vay nhỏ do tính chất và đặc điểm của cho vay tiêu dùng là phục vụ nhu cầu của các cá nhân, hộ gia đình và các mặt hàng đáp ứng cho nhu cầu tiêu dùng thường có giá trị nhỏ. Song đối tượng của loại hình cho vay này khá rộng và đa dạng vì mọi tầng lớp dân cư trong xã hội có nhu cầu đều có thể vay vốn và nhu cầu chi tiêu tiêu dùng trong dân cư cũng ngày càng tăng do người dân ngày càng muốn nâng cao chất lượng cuộc sống của mình. Ba là, chi phí cho các khoản cho vay tiêu dùng khá lớn. Để thực hiện bất cứ một khoản cho vay nào, các TCTD đều phải tiến hành đầy đủ quy trình cho vay như tiếp nhận hồ sơ, thẩm định, xét duyệt, giải ngân, thu hồi nợ, chi phí quản lý…Đối với mỗi khách hàng, các TCTD đều phải thực hiện đủ trình tự, thêm vào đó số lượng khoản vay nhiều, nhưng giá trị mỗi khoản vay nhỏ dẫn đến chi phí cho hoạt động tín dụng tiêu dùng sẽ rất cao.
7 Bốn là, lãi suất cho vay tiêu dùng thường cao và cố định. Do các khoản vay tiêu dùng thường là các khoản cho vay trả góp nên lãi suất thường được xác định trước, sau đó tính ra số tiền phải trả cố định đều hàng tháng nên khi vay tiêu dùng các khách hàng thường kém nhạy cảm với lãi suất vì họ thường quan tâm tới số tiền phải trả hàng tháng hơn là lãi suất. Quy mô các khoản vay tiêu dùng thường nhỏ nên chi phí quản lý và hoạt động sẽ cao do TCTD cũng phải thực hiện đầy đủ quy trình như các khoản vay khác. Hơn nữa, hoạt động cho vay tiêu dùng tín chấp tiềm ẩn độ rủi ro rất cao vì khách hàng không có tài sản đảm bảo cho khoản vay, nên lãi suất của các khoản vay này tương đối cao hơn so với các khoản vay có thế chấp tài sản.
Năm là, cho vay tiêu dùng là một trong các khoản mục có mức sinh lời cao. Khả năng sinh lời của khoản vay phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó yếu tố mang vai trò chủ đạo là lãi suất. Khả năng sinh lời và rủi ro có mối quan hệ rất chặt chẽ với nhau, rủi ro càng lớn thì lợi nhuận kỳ vọng càng cao. Thực tế cho thấy, các Công ty Tài chính ngày càng nhiều, các Ngân hàng cũng đã và đang thành lập các Công ty Tài chính của mình để tham gia vào thị trường cho vay tiêu dùng đã cho thấy được tiềm năng của hoạt động cho vay này là rất lớn.
Ngày nay, để đáp ứng nhu cầu vay vốn tiêu dùng của các cá nhân, các TCTD cần phải xây dựng chính sách sản phẩm đa dạng, phong phú cũng như mở rộng quy mô hoạt động nhằm phục vụ cho các nhu cầu tiêu dùng trong xã hội. Hoạt động này đem lại lợi nhuận rất cao cho các TCTD nhưng đồng thời phát sinh nhiều rủi ro tín dụng kèm theo. Vì vậy, các TCTD thực hiện hoạt động cho vay tiêu dùng tín chấp phải có những hoạt động nhằm hạn chế và phòng ngừa rủi ro, đặc biệt là việc đánh giá khả năng trả nợ của khách hàng.2 Cho vay tiêu dùng tín chấp tại Công ty Tài chính Có nhiều định nghĩa về hoạt động cho vay tín chấp, nhưng nội dung chủ yếu đều có thể tóm gọn như trong tài liệu Hướng dẫn cho vay tiêu dùng tín chấp số 032016/HD/LHNB tại Công ty Tài chính FE Credit (2016): “Cho vay tín chấp là hoạt động cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định, trong một thời gian nhất định theo thỏa 8 thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi, được đảm bảo bằng uy tín, không cần có tài sản thế chấp”. Hoạt động cho vay tín chấp thường mang lại nhiều rủi ro hơn so với các hoạt động cho vay có tài sản đảm bảo do nguồn trả nợ chủ yếu dựa vào thu nhập từ quá trình làm việc, kinh nghiệm, năng lực và sức khỏe của khách hàng, nếu người đi vay bị bệnh, chết hoặc mất việc, khả năng thu hồi lại vốn của TCTD là rất khó.
Đặc biệt, các khoản cho vay tiêu dùng của Công ty Tài chính hầu hết là các khoản cho vay tín chấp, không có tài sản đảm bảo mà chỉ dựa vào chứng minh tài chính dựa trên cơ sở thu nhập hàng tháng của khách hàng nên độ rủi ro càng tăng lên. Tuy nhiên, nếu kiểm soát rủi ro tốt thì hoạt động này đem lại lợi nhuận rất cao cho các TCTD.
