CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HOẠT ĐỘNG HUY ĐỘNG TIỀN GỬI TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hoạt động huy động tiền gửi tại ngân hàng thương mại 1. Khái niệm về hoạt động huy động tiền gửi Vốn của NHTM là những giá trị tiền tệ do NHTM tạo lập hoặc huy động được dùng để đầu tư, cho vay hoặc thực hiện các dịch vụ kinh doanh khác. Vốn của NHTM chi phối toàn bộ hoạt động của NHTM, quyết định sự tồn tại và phát triển của ngân hàng.
Nguồn vốn của NHTM bao gồm vốn chủ sở hữu là nguồn vốn góp hình thành từ ban đầu, nguồn vốn bổ sung trong quá trình hoạt động, các quỹ, nguồn vay nợ có thể chuyển đổi thành vốn cổ phần; vốn nợ là tiền gửi và các nghiệp vụ huy động tiền gửi, tiền vay và nghiệp vụ đi vay của NHTM và vốn nợ khác như tiền ủy thác, tiền trong thanh toán, các khoản nợ khác chưa thanh toán như thuế chưa nộp, lương chưa trả,… Trong các loại nguồn vốn của NHTM thì có thể thấy, tiền gửi là nguồn vốn quan trọng và chiếm tỷ trọng lớn trong tổng nguồn vốn của NHTM. Mahendra (2005) đề cập đến tiền gửi là các tài sản đặc biệt chỉ có duy nhất trên bảng cân đối kế toán của ngân hàng, dùng để phân biệt ngân hàng với các loại hình doanh nghiệp khác. Đứng trên phương diện khách hàng, tiền gửi là khoản tiền được các doanh nghiệp và cá nhân gửi vào NHTM nhằm mục đích phục vụ các thanh toán không dùng tiền mặt hoặc mục đích tích lũy cho nhu cầu sử dụng tiền cho tương lai. Đứng trên phương diện ngân hàng, tiền gửi là khoản tiền được ngân hàng nhận từ khách hàng bất luận dưới danh từ nào, dù phải trả lãi hay không trả lãi, kèm theo quyền sử dụng số tiền đó cho hoạt động kinh doanh của ngân hàng và với nghĩa vụ cung cấp nghiệp vụ ngân quỹ cho người gửi trong giới hạn số tiền nhận được, bao gồm tất cả những lệnh trả tiền của người gửi bằng séc, lệnh chuyển khoản, thư tín dụng,… hay bất cứ bằng cách nào khác và lệnh ghi nhận tăng thêm số dư tiền gửi với mọi khoản tiền mà ngân hàng nhận từ người gửi.
Theo định nghĩa tại từ điển tài chính trực tuyến trên địa chỉ website: www.com, “Tiền gửi được giữ trong tài khoản tại một ngân hàng, dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết 6 kiệm và các hình thức khác. Chủ tài khoản có quyền rút tiền theo quy định tại điều khoản đã thống nhất”. Tiền gửi được hưởng lãi hoặc không hưởng lãi và phải hoàn trả cho người gửi tiền. Như vậy, các khái niệm về tiền gửi theo các định nghĩa nêu trên có mối liên hệ mật thiết với tài khoản của khách hàng tại các ngân hàng.
Người gửi tiền có thể lựa chọn các loại hình tiền gửi khác nhau theo mục đích và được hưởng các dịch vụ do ngân hàng cung cấp, được hưởng lãi phát sinh từ khoản tiền gửi. Đồng thời, khách hàng có nghĩa vụ phải cho phép ngân hàng sử dụng số tiền gửi cho mục đích kinh doanh của ngân hàng với cam kết chỉ thực hiện hoàn trả vào ngày đáo hạn đối với tiền gửi có kỳ hạn hoặc theo yêu cầu của khách hàng đối với tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn. Như vậy, có thể nhận định hoạt động huy động tiền gửi là các hoạt động được NHTM tổ chức nhằm mục đích nhận tiền của khách hàng cá nhân, doanh nghiệp dưới nhiều hình thức khác nhau như tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức nhận tiền gửi khác theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi (nếu có) cho người gửi tiền theo thỏa thuận. Các nguyên tắc trong hoạt động huy động tiền gửi Trong hoạt động huy động tiền gửi, NHTM phải chấp hành các nguyên tắc sau: – Tuân thủ đúng các quy định của pháp luật và cơ quan quản lý trong quá trình tìm kiếm nguồn tiền gửi như không được huy động tiền gửi và vốn quá nhiều so với vốn tự có nhằm đảm bảo khả năng chi trả về sau, áp dụng lãi suất huy động phù hợp với cơ chế quản lý về lãi suất của NHNN; – Đảm bảo được hai yêu cầu chi phí thấp và quy mô đa dạng của nguồn tiền gửi huy động từ khách hàng; – Đáp ứng một cách kịp thời nhu cầu thanh khoản của ngân hàng, hạn chế đến mức tối đa sự sụt giảm đột ngột về nguồn tiền gửi; – Sử dụng các công cụ và sản phẩm tiền gửi đa dạng để hạn chế rủi ro và phù hợp với đặc điểm hoạt động của NHTM.
Phân loại các loại hình tiền gửi Có rất nhiều phương thức phân loại tiền gửi trong NHTM như theo đối tượng huy động (cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức tín dụng), theo thời gian huy động (ngắn hạn, trung hạn, dài hạn), theo loại tiền huy động (nội tệ, ngoại tệ, vàng),… nhưng chủ yếu NHTM chú trọng việc phân loại theo bản chất hoạt động huy động tiền gửi. Tiền gửi phi giao dịch Tiền gửi phi giao dịch là loại tiền gửi mà giao dịch trên tài khoản bị cấm hoặc bị hạn chế hoặc muốn giao dịch cần phải thông qua sự chấp nhận của tổ chức tín dụng, ngân hàng. Tiền gửi có kỳ hạn Tiền gửi có kỳ hạn là loại tiền gửi được ủy thác tại ngân hàng, trong đó có sự thỏa thuận về thời gian rút tiền giữa khách hàng và ngân hàng. Như vậy, về nguyên tắc, khách hàng gửi tiền chỉ được rút tiền khi đến hạn thỏa thuận.
Việc rút tiền trước hạn có thể bị phạt tiền và vượt quá tiền lãi được hưởng, tính đến ngày đến hạn. Tiền gửi có kỳ hạn là loại tiền gửi phi giao dịch, chiếm tỷ trọng lớn trong tỷ trọng tiền gửi của NHTM. Lãi suất tiền gửi đối với loại hình này cao hơn so với các loại hình khác và chi phí quản lý tương đối thấp. Tiền gửi có kỳ hạn có tính ổn định cao hơn so với các hình thức tiền gửi còn lại.
Tiền gửi có kỳ hạn thường tồn tại dưới các hình thức như (1) các chứng chỉ tiền gửi, (2) chứng thư tiết kiệm, (3) trái phiếu tiết kiệm và (4) tài khoản hưu trí cá nhân. Tiền gửi tiết kiệm Tiền gửi tiết kiệm là loại hình tiền gửi được lập ra nhằm mục đích thu hút vốn của những cá nhân muốn dành riêng một khoản tiền cho mục tiêu hay cho nhu cầu về tài chính trong tương lai. Đồng thời, tiền gửi tiết kiệm cũng chiếm vai trò quan trọng trong nguồn vốn huy động của NHTM. Thông thường có 2 loại chính là tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn và tiền gửi tiết kiệm không có kỳ hạn: – Tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn: khách hàng sử dụng sản phẩm này với mục đích kiếm lời.
Khách hàng không được rút trước, nếu rút trước hạn thì sẽ bị phạt. Đây là những khoản tiền có tính ổn định cao nên ngân hàng phải trả khách hàng với lãi suất cao. 8 – Tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn: sản phẩm được thiết kế dành cho khách hàng cá nhân hoặc tổ chức có tiền tạm thời nhàn rỗi muốn gửi ngân hàng vì mục tiêu an toàn và sinh lợi nhưng không thiết lập được kế hoạch sử dụng tiền trong tương lai. Khách hàng có thể rút bất cứ lúc nào nên ngân hàng khó lên kế hoạch sử dụng nguồn vốn để cấp tín dụng, cho nên ngân hàng thường trả lãi thấp cho loại tiền gửi này.
Tiền gửi tiết kiệm thường tồn tại dưới các hình thức sau: – Tiết kiệm lập sổ (sổ tiết kiệm, thẻ tiết kiệm): được cung cấp cho khách hàng dưới dạng chứng từ giấy, khách hàng chỉ được rút tiền khi xuất trình chứng từ. – Tiết kiệm thông báo (tiết kiệm điện tử): được xác nhận thông tin giao dịch qua các thiết bị điện tử viễn thông, khách hàng được nhận các bản thống kê thể hiện số tiền gửi, lệnh rút tiền, lãi và số dư tài khoản định kỳ hoặc theo yêu cầu qua các thiết bị trên. Tiền gửi giao dịch Tiền gửi giao dịch là loại tiền gửi mà người gửi tiền có thể rút tiền, chuyển tiền hoặc thực hiện các giao dịch khác tương tự mà không bị bất cứ giới hạn nào. Ngân hàng phải duy trì tỷ lệ dự trữ nhất định để đảm bảo thanh toán đối với bất cứ yêu cầu nào liên quan đến khoản tiền gửi này.
Tiền gửi giao dịch không hưởng lãi Tiền gửi giao dịch không hưởng lãi là loại tiền giao dịch gửi tại NHTM không nhằm mục đích tiết kiệm, mục đích chính là làm giảm thiểu lưu thông tiền mặt trên thị trường, khách hàng gửi tiền không được thanh toán lãi nhưng được phép rút tiền bất cứ khi nào có yêu cầu. Tiền gửi giao dịch không hưởng lãi ra đời lần đầu tiên tại Mỹ, khi đạo luật Glass – Steagall được thông qua năm 1933. Khi đó, các ngân hàng Mỹ không được phép chi trả lãi đối với các tài khoản phát hành bằng séc thông thường. Quốc hội Mỹ lúc đó e ngại rằng chi trả lãi cho tiền gửi giao dịch sẽ gây nguy hiểm cho sự an toàn của ngân hàng.
Do không được chi trả tiền lãi khi gửi tại ngân hàng, tiền gửi giao dịch không hưởng lãi là một trong những nguồn vốn biến động nhiều nhất và ngân hàng khó có thể dự báo quy mô tiền gửi giao dịch có thể huy động. Do khách hàng có thể rút ra bất cứ lúc nào có nhu cầu nên kỳ hạn tiềm năng của tiền gửi giao dịch không hưởng lãi thường rất ngắn. 9 Tiền gửi giao dịch hưởng lãi Tiền gửi giao dịch hưởng lãi đầu tiên ra đời ở Anh năm 1970, là sự kết hợp giữa tiền gửi tiết kiệm và tiền gửi giao dịch không hưởng lãi dưới tên gọi tài khoản NOW – negotiable of withdrawal. Tiền gửi giao dịch hưởng lãi là các loại tiền hoàn toàn theo quy tắc khả dụng, nghĩa là khách hàng gửi có thể rút tiền bất cứ khi nào có nhu cầu.
Ngân hàng xếp loại tiền gửi này vào nhóm tiền gửi không kỳ hạn, nghĩa là các khoản tiền gửi không có thời hạn xác định. Đây đồng thời cũng là loại tiền có tính ổn định thấp, do đó lãi suất thường thấp hoặc không đáng kể.