Luận văn tốt nghiệp phân tích căn nguyên và tính nhạy cảm kháng sinh của các chủng vi khuẩn trên trẻ mắc viêm phổi tại khoa nhi bệnh viện bạch mai năm 2021

Luận văn tốt nghiệp y tế nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp phân tích căn nguyên và tính nhạy cảm kháng sinh của các chủng vi khuẩn trên, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: ThS. Bùi Thị Xuân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược học
• Đề tài: Phân Tích Căn Nguyên Và Tính Nhạy Cảm Kháng Sinh Của Các Chủng Vi Khuẩn Trên Trẻ Mắc Viêm Phổi Tại Khoa Nhi – Bệnh Viện Bạch Mai Năm 2021
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan viêm phổi trẻ em
• 1.2. Khái niệm về viêm phổi
• 1.3. Dịch tễ học viêm phổi trẻ em
• 1.4. Căn nguyên gây viêm phổi ở trẻ em
• 1.4.1. Căn nguyên virus
• 1.4.2. Căn nguyên vi khuẩn
• 1.4.3. Các vi khuẩn khác
• 1.4.4. Căn nguyên nấm, ký sinh trùng
• 1.5. Cách xác định căn nguyên gây viêm phổi
• 1.6. Phác đồ kháng sinh điều trị viêm phổi ở trẻ em dưới 5 tuổi
• 1.7. Nhạy cảm kháng sinh của vi khuẩn gây bệnh viêm phổi trẻ em
• 1.8. Tình hình kháng kháng sinh của vi khuẩn gây bệnh viêm phổi ở trẻ em
• 1.9. Cách xác định tính nhạy cảm kháng sinh của vi khuẩn
• 1.10. Tình hình nghiên cứu căn nguyên viêm phổi trẻ em
• 1.11. Vài nét về Khoa Nhi – Bệnh viện Bạch Mai
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng tiếp cận
• 2.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3.1. Thời gian nghiên cứu
• 2.3.2. Địa điểm khảo sát
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.2. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.6. Chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.7. Biến số nghiên cứu
• 2.8. Công cụ thu thập thông tin và xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm về tuổi và giới tính của đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Phân bố đối tượng nghiên cứu theo mức độ nặng của bệnh
• 3.4. Phân bố BN theo bệnh mắc kèm
• 3.5. Đặc điểm các tác nhân vi sinh gây viêm phổi
• 3.5.1. Đặc điểm chung của tác nhân vi sinh gây viêm phổi
• 3.5.2. Đặc điểm tác nhân virus gây viêm phổi
• 3.5.3. Đặc điểm tác nhân vi khuẩn gây viêm phổi
• 3.6. Tính nhạy cảm kháng sinh của các chủng vi khuẩn gây viêm phổi
• 3.6.1. Tính nhạy cảm kháng sinh của vi khuẩn H.
• 3.6.2. Tính nhạy cảm kháng sinh của S.
• 3.6.3. Tính nhạy cảm kháng sinh của K.
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung về đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm về tuổi
• 4.3. Đặc điểm về giới tính
• 4.4. Đặc điểm về căn nguyên vi sinh
• 4.5. Kết quả xác định tác nhân vi sinh
• 4.6. Đặc điểm về căn nguyên vi khuẩn
• 4.7. Tính nhạy cảm kháng sinh của các chủng vi khuẩn
• 4.7.1. Tính nhạy cảm kháng sinh của chủng H.
• 4.7.2. Tính nhạy cảm kháng sinh của chủng S.
• 4.7.3. Tính nhạy cảm kháng sinh của chủng K.
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về viêm phổi trẻ em

Viêm phổi là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), viêm phổi gây ra khoảng 2,5 triệu ca tử vong hàng năm, trong đó trẻ em chiếm 15%. Tại Việt Nam, viêm phổi đứng thứ ba trong danh sách nguyên nhân gây tử vong ở trẻ em. Tình trạng này có thể do nhiều yếu tố như suy dinh dưỡng, môi trường sống không đảm bảo và sự tiếp xúc với các tác nhân gây bệnh như vi khuẩn và virus. Vi khuẩn gram âm đang gia tăng tỷ lệ mắc viêm phổi, dẫn đến nguy cơ kháng kháng sinh ngày càng cao. Việc phân tích kháng sinh và nguyên nhân viêm phổi là cần thiết để cải thiện tình hình sức khỏe cho trẻ em.

1.1. Khái niệm về viêm phổi

Viêm phổi được định nghĩa là tình trạng viêm cấp tính của phổi, có thể xảy ra ở một hoặc cả hai bên phổi. Viêm phổi mắc phải cộng đồng (VPCĐ) và viêm phổi mắc phải bệnh viện (VPBV) là hai loại chính. VPCĐ xảy ra bên ngoài bệnh viện, trong khi VPBV xảy ra sau 48 giờ nhập viện. Viêm phổi kết hợp thở máy (VPTM) là một dạng khác, thường gặp ở bệnh nhân trong phòng chăm sóc đặc biệt. Việc phân loại này giúp xác định phương pháp điều trị và phác đồ kháng sinh phù hợp cho từng trường hợp.

II. Căn nguyên gây viêm phổi ở trẻ em

Căn nguyên gây viêm phổi ở trẻ em chủ yếu là virus và vi khuẩn. Virus hợp bào hô hấp (RSV) là tác nhân phổ biến nhất, chiếm 31% các trường hợp. Vi khuẩn như Streptococcus pneumoniae và Haemophilus influenzae cũng là những tác nhân chính gây bệnh. Tỷ lệ mắc vi khuẩn có sự khác biệt giữa các vùng địa lý. Vi khuẩn gram âm như Klebsiella pneumoniae và Pseudomonas aeruginosa đang gia tăng, dẫn đến tình trạng kháng kháng sinh. Việc xác định chính xác căn nguyên gây bệnh là rất quan trọng để lựa chọn kháng sinh điều trị hiệu quả.

2.1. Căn nguyên virus

Virus là nguyên nhân chính gây viêm phổi, chiếm 61% các tác nhân gây bệnh. RSV là virus phổ biến nhất, đặc biệt ở trẻ dưới 2 tuổi. Viêm phổi do virus thường không có triệu chứng rõ ràng, làm cho việc chẩn đoán trở nên khó khăn. Các xét nghiệm như nuôi cấy tế bào và PCR có thể giúp xác định virus. Việc tiêm phòng vac-xin có thể giảm tỷ lệ mắc viêm phổi do virus, tuy nhiên, vẫn cần theo dõi tình hình dịch tễ để có biện pháp phòng ngừa kịp thời.

2.2. Căn nguyên vi khuẩn

Vi khuẩn là tác nhân phổ biến thứ hai gây viêm phổi, chiếm 27% các trường hợp. Các chủng vi khuẩn như Streptococcus pneumoniae và Mycoplasma pneumoniae thường gặp ở trẻ em. Vi khuẩn gram âm như Acinetobacter baumannii và Klebsiella pneumoniae đang gia tăng, gây ra tình trạng kháng kháng sinh. Việc xác định chính xác vi khuẩn gây bệnh là cần thiết để lựa chọn kháng sinh phù hợp, nhằm giảm thiểu tình trạng kháng thuốc và cải thiện hiệu quả điều trị.

III. Tình hình kháng kháng sinh

Tình trạng kháng kháng sinh đang gia tăng, đặc biệt ở các chủng vi khuẩn gây viêm phổi. Việc phân tích kháng sinh và tính nhạy cảm của các chủng vi khuẩn là rất quan trọng. Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều chủng vi khuẩn đã phát triển khả năng kháng thuốc, làm cho việc điều trị trở nên khó khăn hơn. Việc theo dõi tình hình kháng kháng sinh giúp các bác sĩ điều chỉnh phác đồ điều trị kịp thời, từ đó giảm thiểu tỷ lệ tử vong và biến chứng do viêm phổi.

3.1. Tình hình kháng kháng sinh ở Việt Nam

Tại Việt Nam, tình trạng kháng kháng sinh đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng. Nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ kháng thuốc của các chủng vi khuẩn gây viêm phổi đang gia tăng. Việc sử dụng kháng sinh không hợp lý trong điều trị viêm phổi đã dẫn đến tình trạng kháng thuốc. Cần có các biện pháp can thiệp để nâng cao nhận thức về việc sử dụng kháng sinh hợp lý, nhằm bảo vệ hiệu quả của các loại thuốc này trong điều trị viêm phổi.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Viêm phổi là căn bệnh có gánh nặng bệnh tật lớn ở trẻ em trên toàn cầu. Theo ước tính sức khỏe toàn cầu năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), viêm phổi là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ dưới 5 tuổi và đứng đầu trong nhóm bệnh truyền nhiễm. Năm 2017, thế giới ghi nhận hơn 2,5 triệu ca tử vong do viêm phổi, trong đó trẻ dưới 5 tuổi chiếm 15%. Tại Việt Nam, viêm phổi là nguyên nhân tử vong thứ 3 ở trẻ dưới 5 tuổi, với hơn 18.000 người tử vong năm 2017, trong đó gần 2.500 ca là trẻ em dưới 5 tuổi. Tỷ lệ mắc viêm phổi tại Việt Nam năm 2015 ước tính là 31 trẻ trên 100.000 trẻ dưới 5 tuổi.

Bên cạnh gánh nặng dịch tễ, xu hướng thay đổi của căn nguyên gây viêm phổi — đặc biệt là sự gia tăng vi khuẩn Gram âm tại khu vực Châu Á – Thái Bình Dương — cùng với tình trạng kháng kháng sinh ngày càng phổ biến đặt ra yêu cầu cấp thiết phải giám sát thường xuyên các chủng vi khuẩn gây bệnh và mức độ nhạy cảm của chúng. Từ bối cảnh đó, tác giả Nguyễn Thị Hương Giang thực hiện đề tài nhằm hai mục tiêu:

1. Mô tả căn nguyên gây bệnh viêm phổi ở trẻ em tại Khoa Nhi – Bệnh viện Bạch Mai năm 2021.
2. Phân tích tính nhạy cảm kháng sinh của chủng vi khuẩn gây bệnh viêm phổi trẻ em tại Khoa Nhi – Bệnh viện Bạch Mai năm 2021.

Đối tượng nghiên cứu: Bệnh nhân điều trị viêm phổi nội trú tại Khoa Nhi – Bệnh viện Bạch Mai, từ 0 tháng đến 15 tuổi, được chẩn đoán xác định viêm phổi (bao gồm VPCĐ, VPBV, VPTM) và có chỉ định xét nghiệm vi sinh mẫu bệnh phẩm dịch tiết hô hấp.

Phạm vi không gian: Khoa Nhi và Phòng lưu trữ hồ sơ bệnh án, Bệnh viện Bạch Mai, Hà Nội.

Phạm vi thời gian: Bệnh án có ngày ra viện từ 01/01/2021 đến 31/12/2021; thời gian thực hiện nghiên cứu từ tháng 9/2021 đến tháng 6/2022; thu thập số liệu tháng 3/2022.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm

Nghiên cứu sử dụng các định nghĩa phân loại viêm phổi theo hướng dẫn chuyên khoa, bao gồm viêm phổi mắc phải cộng đồng (VPCĐ – CAP), viêm phổi mắc phải bệnh viện (VPBV – HAP), viêm phổi kết hợp thở máy (VPTM – VAP) và viêm phổi kết hợp chăm sóc y tế (VPCSYT – HCAP). Phác đồ điều trị tham chiếu là Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh thường gặp ở trẻ em của Bộ Y tế (2015). Đánh giá độ nhạy cảm kháng sinh dựa trên tiêu chuẩn của Viện Tiêu chuẩn Lâm sàng và Xét nghiệm (CLSI), với các mức phân loại: Nhạy cảm (S), Trung gian (I) và Kháng (R).

Phương pháp nghiên cứu

Thiết kế hồi cứu mô tả cắt ngang, thu thập thông tin từ hồ sơ bệnh án nội trú thỏa mãn tiêu chuẩn lựa chọn. Không áp dụng công thức tính cỡ mẫu; toàn bộ bệnh án đáp ứng tiêu chuẩn trong năm 2021 đều được đưa vào nghiên cứu. Quy trình lựa chọn: từ 230 bệnh án có mã ICD J15–J18, sau khi lọc theo tiêu chuẩn thu được 209 bệnh án đưa vào phân tích.

Nguồn dữ liệu và xử lý số liệu

Dữ liệu lấy từ bệnh án nội trú lưu trữ tại Bệnh viện Bạch Mai. Kết quả kháng sinh đồ từ xét nghiệm vi sinh (phương pháp khoanh giấy khuếch tán Kirby-Bauer và kỹ thuật pha loãng MIC theo CLSI). Số liệu nhập và xử lý bằng phần mềm Microsoft Office Excel 2016. Biến không liên tục được thống kê theo tần suất và tỷ lệ phần trăm; biến liên tục được đại diện bằng giá trị trung bình ± độ lệch chuẩn (nếu phân phối chuẩn) hoặc trung vị và khoảng tứ phân vị (nếu không phân phối chuẩn). Kiểm định phân phối chuẩn bằng Kolmogorov–Smirnov (cỡ mẫu trên 50) và Shapiro–Wilk (cỡ mẫu dưới 50).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1 – Tổng quan

Chương này cung cấp nền tảng lý luận về viêm phổi trẻ em qua ba nhóm nội dung lớn. Phần đầu trình bày khái niệm và phân loại viêm phổi (VPCĐ, VPBV, VPTM, VPCSYT), dịch tễ học toàn cầu và Việt Nam, cùng các số liệu gánh nặng kinh tế (chi phí điều trị trung bình 4,3–559,4 USD/đợt, tương đương 100.000 VND đến 12 triệu VND). Phần căn nguyên gây bệnh điểm qua toàn bộ phổ tác nhân: virus (RSV chiếm 31,0% các tác nhân virus; virus cúm A, virus sởi), vi khuẩn Gram dương (S. pneumoniae, S. aureus), vi khuẩn Gram âm (H. influenzae, K. pneumoniae, A. baumannii, P. aeruginosa), vi khuẩn không điển hình (M. pneumoniae, Chlamydophila pneumoniae, Legionella pneumophila) và nấm/ký sinh trùng (dưới 5%). Phần phương pháp xác định căn nguyên mô tả kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính ngực, nhuộm Gram, nhuộm Ziehl–Neelsen, nuôi cấy, PCR và các kỹ thuật đo MIC. Tình hình kháng kháng sinh được đề cập với các số liệu tham chiếu quốc tế: S. pneumoniae kháng Macrolide 28,0%, tỷ lệ đa kháng 59,3% (Việt Nam 75,5%); S. aureus kháng Methicillin tại Châu Á 60–70%, tại Việt Nam 48–78,9%.

Chương 2 – Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương trình bày tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ bệnh án một cách cụ thể. Tiêu chuẩn loại trừ bao gồm bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS, lao phổi đang điều trị, ung thư và bệnh án không đầy đủ thông tin. Bệnh phẩm vi sinh được thu thập từ đàm, dịch tỵ hầu, dịch hút phế quản và dịch rửa phế nang/phế quản. Chỉ tiêu nghiên cứu được chia thành ba nhóm: đặc điểm mẫu (tuổi, giới, mức độ nặng, bệnh mắc kèm), căn nguyên vi sinh (tỷ lệ vi khuẩn, virus, nấm, đồng nhiễm, phân bố theo mức độ bệnh) và tính nhạy cảm kháng sinh của bốn chủng chính (H. influenzae, S. pneumoniae, S. aureus, K. pneumoniae).

Chương 3 – Kết quả

Đặc điểm đối tượng nghiên cứu

Mẫu gồm 209 bệnh nhi. Nhóm tuổi từ 2 tháng đến 5 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất (67,0%), tuổi trung bình khoảng 1,2 tuổi. Tỷ lệ bệnh nhi nam là 55,5%, nữ là 44,5%. Phân bố mức độ nặng như sau:

Mức độ bệnh	Số lượng	Tỷ lệ (%)
Viêm phổi nhẹ/vừa	124	59,3
Viêm phổi nặng	72	34,4
Viêm phổi rất nặng	13	6,2

Bệnh mắc kèm phổ biến nhất là viêm tai giữa cấp (20,6%), viêm mũi (19,1%) và suy dinh dưỡng (15,9%).

Căn nguyên vi sinh gây viêm phổi

Tỷ lệ phát hiện căn nguyên vi sinh là 50,7% (105/209 trường hợp). Toàn bộ 100% căn nguyên phát hiện được là vi khuẩn; không phát hiện căn nguyên virus và nấm trong khoảng thời gian nghiên cứu. Có 14 trường hợp đồng nhiễm từ hai vi khuẩn trở lên (6,7%). Trong phân bố tác nhân vi khuẩn, vi khuẩn điển hình chiếm 83,0%, vi khuẩn không điển hình chiếm 3,0%.

Các chủng vi khuẩn phân lập được (tổng 108 chủng) theo thứ tự tỷ lệ từ cao xuống thấp:

Tác nhân	Số lượng	Tỷ lệ (%)
H. influenzae	56	51,9
S. pneumoniae	26	24,6
M. catarrhalis	9	8,2
K. pneumoniae	5	4,6
S. aureus	4	3,6
Các chủng khác (P. aeruginosa, E. coli, Burkholderia cepacia, Elizabethkingia anophelis, vi khuẩn chưa định danh)	≤1 mỗi chủng	≤0,9

Nhóm vi khuẩn Gram âm chiếm 69,9%, Gram dương chiếm 29,2%. Chỉ có duy nhất chủng vi khuẩn không điển hình M. pneumoniae được xác định (tỷ lệ chỉ định xét nghiệm 12,5%, tỷ lệ dương tính 3,6%).

Về phân bố theo mức độ bệnh: vi khuẩn điển hình gây viêm phổi nhẹ/vừa chiếm 56,5%, gây viêm phổi nặng chiếm 41,2%, gây viêm phổi rất nặng chỉ 2,4%. Vi khuẩn không điển hình chủ yếu gây viêm phổi nhẹ/vừa (75,0%) và viêm phổi nặng (25,0%).

Tính nhạy cảm kháng sinh

Kết quả kháng sinh đồ của bốn chủng chính được tóm tắt như sau:

Chủng vi khuẩn	Kháng sinh còn hiệu lực	Kháng sinh đề kháng cao
H. influenzae	Ceftriaxone, Ceftazidime, Cefotaxime, Moxifloxacin, Levofloxacin, Doxycycline (100,0%); Amoxicillin/Clavulanic acid (69,8%)	Amoxicillin/Clavulanic acid: 30,2% kháng
S. pneumoniae	Moxifloxacin (100,0%), Levofloxacin (94,7%), Ceftriaxone và Penicillin G (>70,0%)	Clindamycin (100%), Erythromycin (91,7%), Azithromycin (88,9%), TMP/SMX (71,4%)
S. aureus	Linezolid (100,0%), TMP/SMX (100,0%)	Ceftriaxone, Cefuroxime, Ceftazidime, Penicillin G, Ampicillin, Amoxicillin/Clavulanic acid (100%); Oxacillin (75,0%); Carbapenem (66,7%)
K. pneumoniae	Fosfomycin (100,0%), Amikacin (75,0%), TMP/SMX (50,0%)	Toàn bộ 4 thế hệ Cephalosporin (100%); Carbapenem, Quinolon, Aminoside (>66,7%)

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

• Tỷ lệ phát hiện căn nguyên vi sinh là 50,7%; toàn bộ căn nguyên là vi khuẩn, không phát hiện virus và nấm.
• H. influenzae là vi khuẩn gây viêm phổi thường gặp nhất tại Khoa Nhi – Bệnh viện Bạch Mai (51,9%), tiếp theo là S. pneumoniae (24,6%) và M. catarrhalis (8,2%). Vi khuẩn Gram âm chiếm ưu thế với 69,9%.
• H. influenzae còn nhạy cảm cao với Cephalosporin thế hệ 3 (100,0%) nhưng có 30,2% kháng Amoxicillin/Clavulanic acid.
• S. pneumoniae kháng hoàn toàn Clindamycin (100%) và kháng cao các kháng sinh nhóm Macrolide (88,9–91,7%), trong khi vẫn nhạy với Fluoroquinolon và Cephalosporin thế hệ 3.
• S. aureus kháng toàn bộ nhóm β-lactam thông thường và 66,7% với Carbapenem; còn nhạy cảm hoàn toàn với Linezolid và TMP/SMX.
• K. pneumoniae kháng toàn bộ 4 thế hệ Cephalosporin; Fosfomycin và Amikacin là những kháng sinh còn hiệu lực.

Kiến nghị của tác giả

Tác giả kiến nghị tỷ lệ thực hiện kháng sinh đồ khi phát hiện vi khuẩn gây bệnh còn thấp, cần tăng cường thực hiện và mở rộng các nghiên cứu với cỡ mẫu lớn hơn để đánh giá chính xác hơn tình hình nhạy cảm kháng sinh hiện nay.

Đóng góp so với nghiên cứu trước

Nghiên cứu cung cấp dữ liệu cập nhật về phổ vi khuẩn và kháng sinh đồ tại Khoa Nhi – Bệnh viện Bạch Mai năm 2021, bổ sung vào chuỗi giám sát căn nguyên viêm phổi trẻ em tại tuyến Trung ương. Kết quả cho thấy sự thay đổi so với các nghiên cứu trước tại cùng cơ sở (Bùi Thị Xuân và cộng sự, 2018–2019) về phân bố giới tính và mức độ kháng kháng sinh, phản ánh sự diễn biến động theo thời gian của tình trạng đề kháng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Tác giả trực tiếp nêu một hạn chế chính: tỷ lệ thực hiện kháng sinh đồ trên các chủng phân lập được còn thấp, làm giảm tính đại diện của dữ liệu nhạy cảm kháng sinh, đặc biệt đối với các chủng có số lượng mẫu nhỏ như S. aureus và K. pneumoniae. Bên cạnh đó, tỷ lệ xét nghiệm tìm căn nguyên virus rất thấp (9/209 trường hợp) và không phát hiện trường hợp dương tính, nên không thể đánh giá vai trò của virus trong bức tranh căn nguyên — đây là khoảng trống cần được lấp đầy trong các nghiên cứu tiếp theo.

Từ phạm vi nghiên cứu, hướng mở rộng tự nhiên bao gồm: thiết kế nghiên cứu tiến cứu với cỡ mẫu lớn hơn, bổ sung xét nghiệm PCR đa tác nhân để xác định căn nguyên virus, nghiên cứu đa trung tâm để tăng tính đại diện, và theo dõi xu hướng kháng kháng sinh theo chuỗi thời gian dài.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận phù hợp để tham khảo đối với các nhóm đối tượng sau:

• Sinh viên ngành Dược học và Y học đang tìm hiểu về vi sinh lâm sàng, dược lý kháng sinh và thiết kế nghiên cứu hồi cứu mô tả cắt ngang. Phần trình bày phương pháp xác định tính nhạy cảm kháng sinh (Chương 1) và phần kết quả kháng sinh đồ (Chương 3) là tài liệu minh họa thực tế cho nội dung học thuật.
• Sinh viên và nghiên cứu sinh thực hiện đề tài về viêm phổi trẻ em hoặc kháng kháng sinh tại các bệnh viện tuyến Trung ương, đặc biệt có thể tham khảo phần tổng quan (Chương 1) với hệ thống tài liệu tham khảo trong và ngoài nước tương đối đầy đủ, cùng phần bàn luận (Chương 4) để đối chiếu kết quả với các nghiên cứu tương tự tại Việt Nam.
• Dược sĩ lâm sàng và bác sĩ Nhi khoa quan tâm đến dữ liệu địa phương về phổ vi khuẩn và kháng sinh đồ tại Bệnh viện Bạch Mai năm 2021 để tham chiếu trong lựa chọn kháng sinh theo kinh nghiệm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vi khuẩn nào chiếm tỷ lệ cao nhất trong mẫu nghiên cứu và tỷ lệ cụ thể là bao nhiêu? H. influenzae là vi khuẩn chiếm tỷ lệ cao nhất với 51,9% trong tổng số 108 chủng vi khuẩn phân lập được. Đứng thứ hai là S. pneumoniae (24,6%) và thứ ba là M. catarrhalis (8,2%).

2. Trong mẫu 209 bệnh nhi, có bao nhiêu trường hợp xác định được căn nguyên và loại tác nhân nào được phát hiện? 105 trường hợp (50,7%) phát hiện được căn nguyên vi sinh. Toàn bộ 100% là tác nhân vi khuẩn; không có trường hợp nào phát hiện căn nguyên virus hay nấm trong khoảng thời gian nghiên cứu. Có 14 trường hợp đồng nhiễm từ hai vi khuẩn trở lên.

3. S. pneumoniae kháng những nhóm kháng sinh nào với tỷ lệ cao, và nhóm kháng sinh nào còn hiệu lực? S. pneumoniae kháng rất cao với nhóm Macrolide và Lincosamide: Clindamycin 100%, Erythromycin 91,7%, Azithromycin 88,9%. TMP/SMX bị kháng 71,4%. Trong khi đó, Moxifloxacin còn nhạy cảm 100%, Levofloxacin 94,7%, Ceftriaxone và Penicillin G đều trên 70%.

4. K. pneumoniae còn nhạy cảm với kháng sinh nào và tình trạng kháng với Cephalosporin như thế nào? K. pneumoniae kháng toàn bộ 4 thế hệ Cephalosporin với tỷ lệ 100%. Nhóm Carbapenem, Quinolon và Aminoside cũng có tỷ lệ kháng trên 66,7%. Fosfomycin là kháng sinh duy nhất còn nhạy cảm 100%, Amikacin nhạy cảm 75% và TMP/SMX nhạy cảm 50%.

5. Nhóm tuổi nào chiếm tỷ lệ mắc viêm phổi cao nhất và lý do tác giả đưa ra là gì? Nhóm trẻ từ 2 tháng đến 5 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất với 67,0%. Tác giả lý giải đây là nhóm có sức đề kháng chưa cao nhưng đồng thời là lứa tuổi hiếu động, tiếp xúc môi trường nhiều nên dễ mắc bệnh hơn các nhóm tuổi khác. Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của tác giả Đào Minh Tuấn năm 2010, trong đó 62,7% trẻ mắc viêm phổi thuộc lứa tuổi 2 tháng đến 12 tháng.

---

Kết luận

Khóa luận của Nguyễn Thị Hương Giang cung cấp dữ liệu hồi cứu có hệ thống về căn nguyên vi khuẩn và tính nhạy cảm kháng sinh trong viêm phổi trẻ em tại Khoa Nhi – Bệnh viện Bạch Mai năm 2021, với cỡ mẫu 209 bệnh án. Kết quả khẳng định H. influenzae và S. pneumoniae là hai tác nhân vi khuẩn chủ yếu, đồng thời ghi nhận mức độ đề kháng kháng sinh đáng lo ngại — đặc biệt là kháng Macrolide hoàn toàn ở S. pneumoniae và kháng toàn bộ Cephalosporin ở K. pneumoniae. Các dữ liệu kháng sinh đồ trong nghiên cứu phản ánh sát thực tiễn lâm sàng tại một bệnh viện tuyến Trung ương, có giá trị tham chiếu cho việc lựa chọn kháng sinh theo kinh nghiệm trong điều trị viêm phổi trẻ em.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 – TỔNG QUAN 1. Tổng quan viêm phổi trẻ em 1. Khái niệm về viêm phổi Viêm phổi là tình trạng viêm cấp tính lan tỏa cả phế nang, mô kẽ và phế quản, có thể một hoặc hai bên phổi [3]. Viêm phổi mắc phải cộng đồng (VPCĐ) (Community acquired pneumonia – CAP) là tình trạng nhiễm trùng của nhu mô phổi xảy ra ở cộng đồng, bên ngoài bệnh viện, bao gồm viêm phế nang, ống và túi phế nang, tiểu phế quản tận hoặc viêm tổ chức kẽ của phổi [4].

Viêm phổi mắc phải bệnh viện (VPBV) (Hospital acquired pneumonia – HAP) là viêm phổi xảy ra sau 48 giờ nhập viện mà trước đó không có triệu chứng hô hấp hay nhiễm trùng và không có tổn thương hay tiến triển trên X – quang ngực trước 48 giờ nhập viện [69]. Viêm phổi kết hợp thở máy (VPTM) (Ventilation associated pneumonia – VAP) là viêm phổi xảy ra sau 48 – 72 giờ thở máy. Đây là hình thái viêm phổi thường xảy ra khi BN nằm tại phòng chăm sóc đặc biệt (ICU) [69]. Viêm phổi kết hợp chăm sóc y tế (VPCSYT) (Healthcare associated pneumonia – HCAP) là hình thái viêm phổi cũng được xem là một bộ phận của viêm phổi bệnh viện do phổ vi khuẩn tương tự như VPBV [69].

Dịch tễ học viêm phổi trẻ em Trên thế giới, viêm phổi là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em. Ước tính mỗi năm có 101,8 triệu trẻ em mắc viêm phổi trong đó có 0,7 triệu ca tử vong [75]. Theo một phân tích hệ thống về tỷ lệ mắc viêm phổi ở trẻ em dưới 5 tuổi, số đợt mắc viêm phổi trẻ em ở các nước đang phát triển đã giảm từ 178 triệu đợt vào năm 2000 xuống còn 138 triệu đợt vào năm 2015, tương ứng giảm 22,0% số đợt mắc trong vòng 15 năm [75]. Trong kỷ nguyên thực hiện Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ (MDG) giai đoạn 2000 – 2015, thế giới đã có sự giảm đáng kể tỷ lệ tử vong nói chung và tỷ lệ tử vong do viêm phổi nói riêng ở nhóm trẻ em nhờ vào những tiến bộ trong việc cải thiện tỷ lệ sống của trẻ.

Chỉ 20 năm trước, khi dân số trẻ em là khoảng 625 triệu, đã có 1,7 triệu trẻ 2 Luan van em dưới 5 tuổi chết vì viêm phổi, sau 15 năm con số này đã giảm xuống còn khoảng 0,9 triệu trẻ [52]. Năm 2015 trong số 5,9 triệu trẻ em dưới 5 tuổi tử vong thì viêm phổi là nguyên nhân đứng hàng thứ 2 với khoảng 921.000 ca tử vong, chiếm 15,5% tổng số ca tử vong và đã giảm 51,0% trong vòng 15 năm kể từ năm 2000 [49, 52]. Tỷ lệ mắc và tử vong do viêm phổi ở trẻ em hàng năm ở các nước đang phát triển cao hơn gấp 10 đến 15 lần ở các nước phát triển, tỷ lệ này không chỉ phổ biến hơn mà còn có diễn biến nặng hơn so với các nước phát triển [58, 66, 68]. Ấn Độ và Đông Nam Á là 2 khu vực có số ca tử vong do viêm phổi cao nhất với lần lượt 0,5 triệu ca và 0,2 triệu ca chiếm ¾ tổng số ca tử vong do viêm phổi ở trẻ em dưới 5 tuổi trên toàn cầu.

Năm quốc gia có số trẻ em dưới 5 tuổi tử vong do viêm phổi cao nhất là Ấn Độ, Nigeria, Pakistan, Cộng hòa Dân chủ Congo và Ethiopia [49]. Tại Việt Nam, viêm phổi là một trong 10 bệnh gây tử vong hàng đầu ở trẻ em [83]. Theo thống kê mới nhất của WHO năm 2019, viêm phổi đứng hàng thứ 3 nguyên nhân gây tử vong ở trẻ sơ sinh dưới 1 tuổi và đứng thứ 6 nguyên nhân gây tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi [57].