CHƯƠNG 1: NHỮNG LÝ LUẬN VỀ CÁC CÔNG CỤ THỰC THI CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ CỦA NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG 1. Khái niệm, mục tiêu chính sách tiền tệ quốc gia 1. Khái niệm Chính sách tiền t ệ quốc gia là tổng hòa những phương thức mà NHTW thông qua các hoạt động của mình tác động đến khối lượng tiền trong lưu thông, nhằm phục vụ cho việc thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội của đất nước trong một thời k ỳ nhất định. Nó là một bộ phận quan trọng trong hệ thống các chính sách kinh tế - tài chính vĩ mô của Chính phủ.
Theo Khoản 1 Điều 3 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 2010 quy định: “Chính sách tiền tệ quốc gia là các quyết định về tiền t ệ ở tầm quốc gia của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, bao gồm quyết định mục tiêu ổn định giá trị đồng tiền biểu hiện bằng chỉ tiêu lạm phát, quyết định sử dụng các công cụ và biện pháp để thực hiện mục tiêu đề ra”. Mục tiêu Mục tiêu cuối cùng của chính sách tiền t ệ quốc gia là tăng trưởng kinh tế, tạo công ăn việc làm và kiểm soát lạm phát, các mục tiêu cụ thể là: 1. Phát triển kinh tế, gia tăng sản lượng Tăng trưởng kinh tế luôn là mục tiêu của mọi chính phủ trong việc hoạch định các chính sách kinh tế vĩ mô của mình, để giữ cho nhịp độ tăng trưởng đó ổn định, đặc biệt việc ổn định giá trị đồng bản tệ là rất quan trọng, nó thể hiện lòng tin của dân chúng đối với Chính phủ. Do chính sách tiền tệ có thể ảnh hưởng tới của cải và chi tiêu của xã hội nên có thể sử dụng nó làm đòn bẩy kích thích tăng trưởng kinh tế.
Tăng trưởng kinh tế phải được hiểu cả về khối lượng và chất lượng. Chính sách tiền tệ phải đảm bảo sự tăng lên của GDP thực tế, tức là t ỷ lệ tăng trưởng có được sau khi trừ đi tỷ lệ tăng giá cùng thời kỳ. Chất lượng tăng trưởng được biểu hiện ở một cơ cấu kinh tế cân đối và khả năng cạnh tranh quốc tế của hàng hoá trong nước tăng lên. Một nền kinh tế phồn thịnh với tốc độ tăng trưởng kinh tế ổn định là nền tảng cho mọi sự ổn định, là căn cứ để ổn định tiền tệ trong nước, cải thiện tình trạng cán cân thanh toán quốc tế và khẳng định vị trí của nền kinh tế trên thị trường quốc tế.
Tạo công ăn việc làm Chính sách tiền tệ mở rộng hay thắt chặt có ảnh hưởng trực tiếp tới việc sử dụng có hiệu quả các nguồn lực xã hội, quy mô s ản xuất kinh doanh và từ đó ảnh hưở ng tới tỷ lệ thất nghiệp của nền kinh tế. Để có một tỷ lệ thất nghiệp giảm thì phải chấp nhận một tỷ lệ lạm phát gia tăng. Tạo công ăn việc làm đầy đủ là mục tiêu của tất cả các chính sách kinh tế vĩ mô trong đó có chính sách tiền tệ. Công ăn việc làm đầy đủ có ý nghĩa quan trọng bởi ba lý do: Chỉ số thất nghiệp là một trong những chỉ tiêu phản ánh sự thịnh vượng xã hội vì nó phản ánh khả năng sử dụng có hiệu quả nguồn lực xã hội.
Thất nghiệp gây nên tình trạng căng thẳng cho mỗi cá nhân và gia đình của họ và là mầm mống của các tệ nạn xã hội. Các khoản trợ cấp thất nghiệp tăng lên có thể làm thay đổi cơ cấu chi tiêu ngân sách và làm căng thẳng tình trạng ngân sách. Đảm bảo công ăn việc làm đầy đủ không có nghĩa là tỷ lệ thất nghiệp bằng 0 mà ở mức t ỷ lệ thất nghiệp tự nhiên. T ỷ lệ thất nghiệp tự nhiên được cấu thành từ t ỷ lệ thất nghiệp tạm thời (những người đang tìm kiếm công việc thích hợp) và t ỷ lệ thất nghiệp cơ cấu (thất nghiệp bởi sự không phù hợp giữa nhu cầu về lao động và cung của lao động).
Mỗi quốc gia cần xác định được tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên một cách chính xác để đạt được mục tiêu này. Bên cạnh đó, cố gắng giảm tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên cũng được coi là mục tiêu của chính sách tiền tệ. Kiểm soát lạm phát NHTW thông qua Chính sách tiền tệ có thể tác động đến sự tăng hay giảm giá tr ị đồng tiền của nước mình. Giá trị đồng tiền ổn định được xem xét trên 2 mặt: Sức mua đối nội của đồng tiền (chỉ số giá cả hàng hoá và dịch vụ trong nước) và sức mua đối ngoại (tỷ giá của đồng tiền nước mình so với ngoại tệ).
Tuy vậy, Chính sách tiền tệ hướng tới ổn định giá tr ị đồng tiền không có nghĩa là tỷ lệ lạm phát bằng không, vì như vậy nền kinh tế không thể phát triển được. Trong điều kiện nền kinh tế trì trệ thì kiểm soát lạm phát ở một tỷ lệ hợp lý (thường ở mức một con số) sẽ kích thích tăng trưởng kinh tế trở lại. Giữa các mục tiêu trên có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ nhau, không tách rời. Nhưng xem xét trong thời gian ngắn hạn thì các mục tiêu này có thể mâu thuẫn với nhau 11 0 0 thậm chí triệt tiêu lẫn nhau.
Do vậy, khi đặt các mục tiêu cho chính sách tiền tệ quốc gia cần phải có sự dung hoà. Cụ thể là phải tuỳ lúc, tuỳ thời, tuỳ điều kiện cụ thể mà sắp xếp thứ tự ưu tiên. Muốn vậy, NHTW phải luôn nắm bắt được thực tế diễn biến của quá trình thực hiện các mục tiêu, nhằm điều chỉnh chúng khi có s ự thay đổi bằng những giải pháp thích hợp. Các công cụ thực thi Chính sách tiền tệ quốc gia Công cụ chính sách tiền tệ quốc gia là các hoạt động của NHTW nhằm tác động đến cung tiền và lãi suất, qua đó nhằm đạt được các mục tiêu của chính sách tiền tệ.
NHTW sử dụng hai nhóm công cụ chính sách tiền tệ đó là: nhóm công cụ gián tiếp (thị trường) và nhóm công cụ trực tiếp (hành chính). Nhóm công cụ trực tiếp Công cụ trực tiếp là công cụ mà thông qua chúng, NHTW có thể tác động trực tiếp đến các mục tiêu mà không phải qua một biến số trung gian nào khác. Các công cụ trực tiếp mà NHTW có thể sử dụng thường là: 1. Lãi suất tiền gửi: Nếu lãi suất tiền gửi cao sẽ thu hút được nhiều tiền gửi, làm gia tăng nguồn vốn để cho vay.
Nếu lãi suất thấp, sẽ làm giảm tiền gửi, giảm khả năng mở rộng cung cấp tín dụng của các NHTM và các tổ chức tín dụng. Khi NHTW thay đổi các mức ấn định lãi suất tiền gửi, các NHTM và các tổ chức tín dụng phải tuân thủ các mức lãi suất ấn định này, từ đó sẽ làm thay đổi khối lượng tiền tệ, tín dụng trong nền kinh tế. Ưu điểm: Việc thay đổi các mức ấn định lãi suất tiền gửi sẽ có tác động trực tiếp và nhanh chóng đến khối lượng tiền tệ và tín dụng của nền kinh tế. Tuy nhiên, nhược điểm của biện pháp này là: - Giảm tính linh hoạt và quyền tự chủ kinh doanh của các NHTM, TCTD - Giảm sự cạnh tranh - Có thể gây nên tình trạng ứ đọng hoặc thiếu hụt về vốn 1.
Khung lãi suất tiền gửi và cho vay hoặc lãi suất cơ bản NHTW có thể tác động tới khối lượng tiền cung ứng bằng cách quy định và điều chỉnh khung lãi suất (giới hạn tối đa và tối thiểu) hoặc quy định điều chỉnh lãi suất cơ bản và biên độ dao động. Ưu điểm: giúp ngân hàng thương mại được quyền lựa chọn mức lãi suất tiền gửi hoặc lãi suất cho vay phù hợp với điều kiện cụ thể của mình trong giới hạn khung lãi suất hay biên độ giao động của lãi suất cho phép để kinh doanh, nâng cao được tính độc lập, tự chủ của mỗi ngân hàng, mỗi tổ chức tín dụng. 12 0 0 Nhược điểm: Tuy nhiên, trong kinh tế thị trường, lãi suất rất nhạy cảm với đầu tư, nên nhiều khi khung lãi suất do NHTW quy định trở nên gò bó, cứng nhắc, không theo kịp những diễn biến của thị trường.3 Hạn mức tín dụng đối với các tổ chức tín dụng Đây là biện pháp NHTW khống chế mức cho vay tối đa đối với NHTM và tổ chức tín dụng. Trên cơ sở quy mô, tình hình hoạt động cũng như khả năng huy động vốn của từng tổ chức tín dụng, NHTW tiến hành phân chia hạn mức tín dụng cho từng tổ chức tín dụng, đó chính là mức t ối đa mà mỗi ngân hàng, mỗi tổ chức tín dụng được phép vay từ NHTW.
Ưu điểm: Việc sử dụng biện pháp này tạo cho NHTW dễ dàng đạt được mục tiêu kiểm soát khối lượng tiền cung ứng. Nhược điểm: Tuy nhiên trong nền kinh tế thị trường, với sự biến động thường xuyên của cung và cầu tiền vay, biện pháp này t ỏ ra không còn linh hoạt phù hợp với sự biến động của nền kinh t ế. Bên cạnh việc quy định hạn mức tín dụng đối với các tổ chức tín dụng, NHTW còn quy định hạn mức tín dụng đối với nền kinh tế. Trong trường hợp này NHTW có thể quy định giới hạn khối lượng tín dụng mà các tổ chức tín dụng được cung cấp cho nền kinh tế.
Công cụ này được sử dụng để kiểm soát chặt chẽ sự mở rộng tín dụng khi mà NHTW thực hiện chính sách thắt chặt tiền tệ. Phát hành tiền trực tiếp cho ngân sách và cho đầu tư Khi ngân sách Nhà nước bị thiếu hụt, NHTW phát hành tiền để bù đắp sự thiếu hụt ấy. Ưu điểm: - Bù đắp nhanh chóng sự thiếu hụt - Có hiệu quả cho đầu tư nếu việc phát hành tiền được sử dụng để khai thác tiềm năng về tài nguyên và con người Nhược điểm: Gia tăng tỷ lệ lạm phát 1. Nhóm công cụ gián tiếp Công cụ gián tiếp là công cụ mà sự tác động của chúng đến các mục tiêu của chính sách tiền tệ được thực hiện thông qua một biến số khác thuộc về s ự kiểm soát của NHTW và qua cơ chế tự điều tiết của các lực lượng thị trường.
Nhóm công cụ gián tiếp thường bao gồm: nghiệp vụ thị trường mở, lãi suất tái cấp vốn và dự trữ bắt buộc.