Luận Án Tiến Sĩ: Phân Tích Đối Chiếu Câu Phủ Định Giữa Tiếng Anh và Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ ngữ văn phân tích cấu trúc ngữ nghĩa câu phủ định tiếng Anh và tiếng Việt, khám phá sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Lý Luận Ngôn Ngữ
• Đề tài: Phân Tích Câu Phủ Định Tiếng Anh Và Tiếng Việt: So Sánh Cấu Trúc Ngữ Nghĩa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• GIẢI THÍCH CAC KÝ HIỆU, CHU VIET TAT
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. Giới thiệu dé tài của luận án
• 2. Mục đích va ý nghĩa của luận án
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
• 4. Nhiệm vu nghiên cứu của luận an
• 5. Phương pháp nghiên cứu của luận án
• 6. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Phu dinh xét vé mat triét hoc
• 1.2. Phủ định xét về mặt lô-gích học
• 1.3. Phủ định xét về mặt mục đích phát ngôn
• 1.4. Một vài ý kiến tong quan về việc nghiên cúu câu phủ định trên quan điểm ngôn ngữ học
• 1.4.1. Một số quan điểm của các nha nghiên cứu nước ngòai về câu phủ định
• 1.4.2. Một số quan điểm của các nhà nghiên cứu Việt Nam về câu phủ định
• 1.5. Khái niệm “cấu trúc ngữ nghĩa” và “cấu trúc-ngữ nghĩa” của câu
• 1.5.1. Khái niệm “cấu trúc ngữ nghĩa” của câu
• 1.5.2. Khái niệm “cấu trúc-ngữ nghĩa” của câu
• 1.6. Khái niệm “tém tác động của ý phủ định”
• 1.6.1. Khái niệm “tầm tác động của ý phủ định” theo quan điểm của các nhà nghiên cứu nước ngoài
• 1.6.2. Khái niệm “tầm tác động của ý phủ định” trong ngữ pháp Viét Nam
• 1.6.3. “Tam tác động của ý phú định” và việc phân chia cấu trúc-ngữ nghĩa câu phủ định theo “tầm tác động của ý phủ định”
• 1.7. Tiéu két
• 2. CHUONG 2: MIÊU TẢ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CẤU TRUC-NGU NGHĨA CUA CÂU PHỦ ĐỊNH TIENG ANH VÀ TIENG VIỆT
• 2.1. Mot số quan điểm nước ngòai và Việt Nam về hinh thuức biểu hiện câu phú định
• 2.2. Mot số nguyên tắc cần bàn luận
• 2.3. Quan niệm về cấu trúc -ngữ nghĩa của câu phủ định
• 2.4. Các phương thức thể hiện câu phú định tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.4.1. Phương thức vi trí
• 2.4.2. Phương thức sử dụng các cấu trúc cú pháp
• 2.4.3. Phương thức hình thái học
• 2.4.4. Phương thức từ vung
• 2.5. Các mô hình (cấu trúc-ngữ nghĩa) câu phủ định tiếng Anh và tiếng Việt: các mô hình và các biến thể
• 2.6. Cac phương thức cấu tao câu phủ định
• 2.6.1. Cấu tạo câu phủ định theo phương thúc vị trí
• 2.6.2. Cấu trúc phủ định có từ phủ định NOT hoặc hình thức rút gọn NT
• 2.6.2.1. Mô hình E1 : Cấu trúc phủ định trợ động từ (phủ định vị ngữ)
• 2.6.2.2. Mô hình E2 : Cấu trúc phú định chu ngữ
• 2.6.2.3. Mô hình E3 : Cấu trúc phủ định bồ ngữ, trạng ngữ và định ngữ
• 2.6.2.4. Mô hình E4 : Cấu trúc phủ định mệnh đề với NOT
• 2.6.3. Cấu trúc phủ định có từ phủ định NO
• 2.6.3.1. Mô hình E5 : Cấu trúc phủ định danh ngữ làm chủ ngữ và bổ ngữ
• 2.6.3.2. Mô hình E6 : Cấu trúc phú định trạng ngữ
• 2.6.3.3. Mô hình E7 : Cấu trúc phủ định định ngữ cua trang nett
• 2.6.3.4. Mô hình E8 : Cấu trúc phủ định tinh lược bang NO, NOBODY.
• 2.6.4. Cấu trúc phủ định có từ NEVER
• 2.6.4.1. Mô hình E9.: Cấu trúc phú định trang từ
• 2.6.4.2. Mô hình E10 :Cấu trúc phủ định trạng ngữ bang HARDLY, SELDOM
• 2.6.4.3. Mô hình E11 : Cấu trúc phủ định trang ngữ bang giới từ WITHOUT, AGAINST.
• 2.6.4.4. Mô hình E12 : Cấu trúc phủ định danh từ làm chủ ngữ hoặc bổ nei bang FEW. LITTLE
• 2.6.5. Cấu tạo ý phủ định theo phương thúc sử dụng cấu trúc cú pháp
• 2.6.5.1. Cách dùng câu nghi vấn
• 2.6.5.2. Mô hình tổng quát E13
• 2.6.5.3. Cấu tạo ý phủ định dùng cấu trúc TOO + Adj/Adv + to-V
• 2.6.5.4. Mô hình tổng quát E14
• 2.6.6. Vis. Cấu tạo ý phủ định theo phương thức hình thái học
• 2.6.6.1. Mô hình E15.: Cấu trúc cau phủ định có từ phủ định tiếp tố
• 2.6.7. Cấu tạo ý phủ định theo phương thức từ vựng
• 2.6.7.1. Mô hình E/V16 : Cau phú định có các từ hàm ý phủ định
• 2.6.7.2. Mô hình E/V17 : Câu phu định theo khuôn thành ngữ phú định
• 2.7. Tầm tác động của ý phủ định
• 2.7.1. Cấu trúc phủ định tác động lên thành phân chính
• 2.7.1.1. Cấu trúc phủ định tác động lên chủ npữ
• 2.7.1.2. Cấu trúc phủ định tác động lên vi ngữ
• 2.7.1.3. Cấu trúc phủ định tác động lên tòan câu
• 2.7.2. Cấu trúc phủ định tác động lên thành phần phụ
• 2.7.2.1. Cấu trúc phủ định tác động lên bổ nạữ và tan net
• 2.7.2.2. Cấu trúc phủ định tác động lên trang npữ
• 2.7.2.3. Cấu trúc phủ định tác động lên định ngữ
• 2.8. Tiểu kết
• 3. CHUONG 3: ĐỐI CHIẾU NHỮNG ĐẶC TRƯNG CẤU TRÚC-NGỮ NGHĨA CỦA CÂU PHỦ ĐỊNH TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 3.1. Phan tích đối chiếu cấu trúc-ngữ nghĩa câu phủ định theo phương thức cấu tạo
• 3.1.1. Phan tích đối chiếu cấu trúc-ngữ nghĩa câu phủ định theo phương thức VỊ trí
• 3.1.2. Phân tích đối chiếu cấu trúc-ngữ nghĩa câu phủ định theo phương thức sử dụng các cấu trúc cú pháp
• 3.1.3. Phân tích đối chiếu cấu trúc-ngữ nghĩa câu phủ định theo phương thức hình thái học
• 3.1.4. Phân tích đối chiếu cấu trúc-ngữ nghĩa phủ định theo phương thức từ vựng
• 3.1.5. Nhan xét chung
• 3.2. Phân tích đối chiếu cấu trúc-ngữ nghĩa câu phủ định theo tam phủ định
• 3.2.1. Phan tích đối chiếu cấu trúc-ngữ nghĩa phủ định tác động lên chu ngữ
• 3.2.2. Phân tích đối chiếu cấu trúc-ngữ nghĩa phủ định tác động lên vị ngữ
• 3.2.3. Phân tích đối chiếu cấu trúc-ngữ nghĩa phủ định tác động lên toàn câu
• 3.2.4. Phân tích đối chiếu cấu trúc-ngữ nghĩa phủ định tác động lên bổ ngữ
• 3.2.5. Phân tích đối chiếu cấu trúc-ngữ nghĩa phủ định tác động lên trạng ngữ
• 3.2.6. Phân tích đối chiếu cấu trúc-ngữ nghĩa phủ định tac động lên định ngữ
• 3.2.7. Nhận xét chung
• 3.3. Tiểu kết
• 4. CHUONG 4: NHỮNG ỨNG DỤNG QUAN TRỌNG CỦA PHÂN TÍCH ĐỐI CHIẾU CÂU PHỦ ĐỊNH TIENG ANH VÀ TIENG VIỆT VÀO VIỆC GIẢNG DẠY TIENG ANH VÀ TIẾNG VIET
• 4.1. Mối quan hệ giữa việc học ngôn ngữ hai (ngọai ngữ) với các ngành ngôn ngữ học và tâm lý học
• 4.2. Một số ý kiến về sự thụ đắc ngôn ngữ hai
• 4.3. Vai trò của phân tích đối chiếu trong việc nghiên cứu các ngôn ngữ nhăm ứng dụng vào việc dạy và học ngôn ngữ hai
• 4.4. Phân tích đối chiếu đặc điểm lọai hình của tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.5. Phân tích đối chiếu cấu trúc câu tiếng Anh và tiếng Việt trên bình điện cấu trúc-ngữ nghĩa
• 4.6. Những kiến nghị ứng dụng từ kết quả phân tích đối chiếu của luận án
• 4.6.1. Phan tích đối chiếu và kha nang du đóan các cấu trúc không tương ứng, các lôi
• 4.6.2. Phân tích đối chiếu trong việc phân tích các cấp độ khó khăn khi học cau tao câu
• 4.6.3. Phân tích đối chiếu trong việc thiết kế các bài tập cấu trúc
• 4.6.4. Phân tích đối chiếu trong thực hành dịch cấu trúc câu
• 4.7. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về câu phủ định

Câu phủ định là một phần quan trọng trong ngữ pháp của cả tiếng Anh và tiếng Việt. Nó không chỉ thể hiện sự phủ định mà còn phản ánh cách tư duy và văn hóa của người nói. Việc phân tích câu phủ định giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc ngữ nghĩa của câu, từ đó có thể áp dụng vào việc giảng dạy và học tập. Câu phủ định trong tiếng Anh thường sử dụng từ 'not' để thể hiện sự phủ định, trong khi đó, tiếng Việt có thể sử dụng các từ như 'không', 'chẳng', 'không có' để diễn đạt ý tương tự. Sự khác biệt này không chỉ nằm ở từ ngữ mà còn ở cách cấu trúc câu và ngữ pháp. Theo nghiên cứu, câu phủ định có thể được phân loại thành nhiều loại khác nhau, bao gồm câu phủ định mệnh đề và câu phủ định yếu tố dưới câu. Điều này cho thấy sự phong phú và đa dạng trong cách sử dụng câu phủ định trong hai ngôn ngữ.

1.1. Đặc điểm ngữ pháp của câu phủ định

Câu phủ định trong tiếng Anh và tiếng Việt có những đặc điểm ngữ pháp riêng biệt. Trong tiếng Anh, câu phủ định thường được hình thành bằng cách thêm từ 'not' vào sau động từ chính hoặc trợ động từ. Ví dụ, câu 'She does not like apples' thể hiện sự phủ định rõ ràng. Ngược lại, trong tiếng Việt, câu phủ định có thể được tạo ra bằng cách sử dụng từ 'không' trước động từ, như trong câu 'Cô ấy không thích táo'. Sự khác biệt này không chỉ ảnh hưởng đến cách diễn đạt mà còn đến cách hiểu và tiếp nhận thông tin của người nghe. Việc nắm vững các quy tắc ngữ pháp này là rất quan trọng trong việc học và giảng dạy ngôn ngữ.

II. So sánh cấu trúc ngữ nghĩa của câu phủ định

Việc so sánh cấu trúc ngữ nghĩa của câu phủ định giữa tiếng Anh và tiếng Việt cho thấy nhiều điểm tương đồng và khác biệt. Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng câu phủ định để thể hiện ý kiến, cảm xúc và thông tin. Tuy nhiên, cách thức và cấu trúc ngữ nghĩa lại khác nhau. Trong tiếng Anh, câu phủ định thường có cấu trúc rõ ràng với sự hiện diện của trợ động từ, trong khi tiếng Việt có thể linh hoạt hơn trong việc sử dụng từ ngữ và cấu trúc câu. Điều này dẫn đến việc người học cần phải chú ý đến ngữ cảnh và cách sử dụng từ ngữ để tránh hiểu lầm. Nghiên cứu cho thấy rằng việc hiểu rõ cấu trúc ngữ nghĩa của câu phủ định có thể giúp cải thiện khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa giữa hai ngôn ngữ.

2.1. Các mô hình câu phủ định

Các mô hình câu phủ định trong tiếng Anh và tiếng Việt có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau. Một số mô hình phổ biến bao gồm câu phủ định mệnh đề, câu phủ định yếu tố và câu phủ định với từ phủ định. Trong tiếng Anh, câu phủ định mệnh đề thường được hình thành bằng cách sử dụng trợ động từ và từ 'not', trong khi tiếng Việt có thể sử dụng từ 'không' để phủ định động từ. Sự khác biệt này không chỉ ảnh hưởng đến cách cấu trúc câu mà còn đến cách người nói thể hiện ý kiến và cảm xúc của mình. Việc phân tích các mô hình này giúp người học hiểu rõ hơn về cách sử dụng câu phủ định trong giao tiếp hàng ngày.

III. Ứng dụng của phân tích câu phủ định

Phân tích câu phủ định có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy tiếng Anh và tiếng Việt. Việc hiểu rõ cấu trúc và ngữ nghĩa của câu phủ định giúp giáo viên thiết kế các bài học hiệu quả hơn, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp của học sinh. Ngoài ra, việc phân tích câu phủ định còn giúp người học nhận diện và xử lý các tình huống giao tiếp phức tạp, đặc biệt là trong các tình huống văn hóa khác nhau. Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp phân tích đối chiếu có thể giúp người học phát triển kỹ năng ngôn ngữ một cách toàn diện hơn.

3.1. Tác động đến việc giảng dạy

Việc áp dụng phân tích câu phủ định vào giảng dạy có thể tạo ra những thay đổi tích cực trong phương pháp học tập. Giáo viên có thể sử dụng các ví dụ cụ thể từ cả tiếng Anh và tiếng Việt để minh họa cho học sinh về cách sử dụng câu phủ định trong ngữ cảnh thực tế. Điều này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức ngữ pháp mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện và giao tiếp hiệu quả. Hơn nữa, việc hiểu rõ về câu phủ định còn giúp học sinh nhận thức được sự khác biệt văn hóa giữa hai ngôn ngữ, từ đó tạo ra sự tôn trọng và hiểu biết lẫn nhau.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ mang tên "Phân tích đối chiếu câu phủ định tiếng Anh và tiếng Việt trên bình diện cấu trúc-ngữ nghĩa" do nghiên cứu sinh Trần Văn Phước thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (năm 2000), thuộc chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ (mã số 5.08), dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Lê Quang Thiêm và TS. Trần Hữu Mạnh.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Về mặt lý luận, câu phủ định là một hiện tượng phổ quát của mọi ngôn ngữ tự nhiên trong hoạt động giao tiếp và tư duy nhân loại. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu khảo sát câu phủ định một cách riêng lẻ trong từng ngôn ngữ (hoặc tiếng Anh, hoặc tiếng Việt). Các công trình đối chiếu có tính hệ thống giữa hai ngôn ngữ khác loại hình—tiếng Anh là ngôn ngữ hòa kết (biến hình) và tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập (không biến hình), phản ánh hai nền văn hóa và phương thức tư duy khác nhau—vẫn còn thiếu vắng. Về mặt thực tiễn, trong bối cảnh nhu cầu học tập và giảng dạy tiếng Anh cho người Việt Nam cũng như dạy tiếng Việt cho người nước ngoài ngày càng gia tăng, người học thường xuyên gặp phải những trở ngại do chuyển di tiêu cực (negative transfer) từ tiếng mẹ đẻ. Thực tế giáo học pháp đòi hỏi một công trình khảo sát, miêu tả và đối chiếu toàn diện về cấu trúc-ngữ nghĩa của câu phủ định nhằm phục vụ trực tiếp công tác giảng dạy ngôn ngữ và biên dịch.

Mục tiêu nghiên cứu: Mục tiêu trung tâm của luận án là phân tích đối chiếu đặc trưng cấu trúc-ngữ nghĩa của câu phủ định trong tiếng Anh (ngôn ngữ cơ sở) và tiếng Việt (ngôn ngữ đối chiếu), xác lập hệ thống nét tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ, từ đó rút ra các ứng dụng giáo học pháp cụ thể phục vụ việc dạy và học tiếng Anh và tiếng Việt như những ngoại ngữ.

Nhiệm vụ nghiên cứu: Tác giả xác định 5 nhiệm vụ cụ thể được đánh số như sau:

1. Xác lập khái niệm cấu trúc-ngữ nghĩa câu phủ định, xem nó như là chỗ dựa cơ bản của việc nghiên cứu trong các phần tiếp theo.
2. Xác lập phạm vi nghiên cứu câu phủ định là cơ sở của việc nghiên cứu của luận án.
3. Phân tích miêu tả, phân loại các mô hình câu phủ định trong tiếng Anh (ngôn ngữ cơ sở) và sự thể hiện tương đồng hoặc dị biệt, tương ứng hay phi tương ứng qua các mô hình phủ định trong tiếng Việt (ngôn ngữ đối chiếu) để thấy quang cảnh chung của câu phủ định mà luận án nghiên cứu.
4. Phân tích đối chiếu tìm ra sự tương đồng và dị biệt về cấu trúc-ngữ nghĩa của câu phủ định tiếng Anh và tiếng Việt được biểu hiện qua các phương tiện ngữ pháp hoặc các phương tiện từ vựng-ngữ pháp thường dùng trong hai ngôn ngữ.
5. Rút ra những nhận xét tổng quát về lý luận và thực tiễn qua việc nghiên cứu câu phủ định tiếng Anh và tiếng Việt và nêu những ứng dụng có tính giáo học pháp trong việc dạy và học tiếng Anh và tiếng Việt với tư cách là những ngoại ngữ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Cấu trúc-ngữ nghĩa của câu tường thuật phủ định tiếng Anh và tiếng Việt. Trọng tâm là lớp nghĩa biểu hiện và mặt hiển ngôn được thực hiện qua các phương tiện ngữ pháp và từ vựng-ngữ pháp có sẵn trong câu.
• Phạm vi: Luận án tập trung chủ yếu vào ý nghĩa phủ định miêu tả (descriptive negation); đối với phủ định bác bỏ (rejection/denial negation), luận án chỉ phân tích tổng quát các phương tiện biểu hiện cụ thể mà không đi sâu vào các yếu tố phụ thuộc hoàn toàn vào ngữ cảnh hay tình huống giao tiếp. Đề tài không đặt trọng tâm vào ngữ nghĩa lô-gích tình thái, ngữ nghĩa học thuần túy hay ngữ dụng học mà lấy bình diện cấu trúc-ngữ nghĩa làm trục nghiên cứu chính, có gắn liền với khái niệm tầm tác động của ý phủ định (scope of negation).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước được tác giả tổng thuật:

• Nghiên cứu quốc tế về câu phủ định:
  • Ngôn ngữ học so sánh lịch sử: Otto Jespersen (1917) với công trình Negation in English and Other Languages là tác giả đầu tiên nghiên cứu câu phủ định tiếng Anh có hệ thống, phân loại các mức độ phủ định (mạnh, yếu, trực tiếp, gián tiếp, trọn vẹn, không trọn vẹn, phủ định câu, phủ định đặc biệt).
  • Ngữ pháp tạo sinh và ngữ nghĩa học: E. S. Klima (1964), R. Jackendoff (1969, 1972) phân biệt phủ định lô-gích (logical denial) và phủ định câu (sentential negation), chứng minh phủ định câu không chịu ảnh hưởng tuyệt đối của quy tắc phủ định kép trong lô-gích hình thức.
  • Ngữ dụng học và hành vi ngôn ngữ: T. Givón (1975, 1984, 1989) xác định 3 chức năng của phủ định (phủ nhận tính chân thực của mệnh đề, khẳng định một tình cảnh không diễn ra, bác bỏ quan điểm của người khác); O. Ducrot (1972, 1980) phân biệt phủ định miêu tả và phủ định bác bỏ; L. R. Horn (1989) với A Natural History of Negation đề xuất khái niệm phủ định siêu ngôn ngữ (metalinguistic negation); A. S. Pagano (1990) nghiên cứu 4 chức năng của câu phủ định trong văn bản viết.
  • Lô-gích-ngữ nghĩa: W. Frawley (1992) nghiên cứu phủ định như một dạng tình thái chi phối bộ phận tin mới hoặc tin được xác nhận (asserted information).
  • Tâm lý ngôn ngữ học và thụ đắc ngôn ngữ: E. Hatch (1983), U. Bellugi và E. S. Klima (1966, 1973) xác lập 3 giai đoạn trẻ em thụ đắc câu phủ định tiếng Anh.
  • Ngữ pháp chức năng và ngữ pháp miêu tả hiện đại: R. Quirk et al. (1972, 1985), R. A. Close (1975), A. Downing và P. Locke (1992) phân tích tầm tác động của ý phủ định, tiêu điểm phủ định và vai trò của các từ định lượng, từ tăng cường độ.
  • Nghiên cứu loại hình học: Ö. Dahl (1979 - khảo sát trên 240 ngôn ngữ), J. R. Payne (1985), M. S. Dryer (1989), W. Croft (1991), G. Bernini và P. Ramat (1992), P. Kahrel và R. v. d. Berg (1994 - nghiên cứu loại hình cú pháp phủ định trên 16 ngôn ngữ Châu Âu và Châu Á).
• Nghiên cứu tại Việt Nam về câu phủ định:
  • Quan điểm ngữ pháp truyền thống và lô-gích: Trần Trọng Kim (1952), Lê Văn Lý (1948), Bùi Đức Tịnh (1953, 1995), Trương Văn Chình và Nguyễn Hiến Lê (1963), L. Thompson (1984).
  • Quan điểm cú pháp - ngữ nghĩa: Nguyễn Kim Thản (1964, 1972), Mẹo tiếng Việt (1976), Đái Xuân Ninh (1978), Hoàng Trọng Phiến (1980), Ngữ pháp tiếng Việt (Ủy ban Khoa học Xã hội, 1983), Diệp Quang Ban (1989, 1992), Nguyễn Minh Thuyết và Nguyễn Văn Hiệp (1998).
  • Quan điểm lô-gích - ngữ nghĩa: Nguyễn Đức Dân (1977, 1983, 1985, 1987, 1996), Hoàng Phê (1989).
  • Quan điểm ngữ pháp chức năng và ngữ dụng: Cao Xuân Hạo (1991, 1998, 1999) phân tích nhận định tổng quát, phủ định tổng quát và các tác tử phủ định tiếng Việt.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về câu phủ định dưới các góc độ triết học, lô-gích học, ngữ pháp và ngữ dụng học, nhưng việc khảo sát đối chiếu câu phủ định giữa tiếng Anh và tiếng Việt một cách toàn diện trên bình diện cấu trúc-ngữ nghĩa dựa trên ngữ liệu văn bản cụ thể vẫn chưa được thực hiện có hệ thống. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách phân loại, mô hình hóa và đối chiếu chi tiết các phương thức cấu tạo và tầm phủ định giữa hai ngôn ngữ nhằm ứng dụng vào việc dạy học ngoại ngữ và dịch thuật.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng:

• Cơ sở triết học và lô-gích học: Phép biện chứng duy vật về phủ định (tính khách quan, tính kế thừa, cái mới thay thế cái cũ); Lô-gích hình thức về phán đoán đúng/sai ($1$ và $0$), tác tử phủ định ($\sim P$), hình vuông lô-gích với 4 đỉnh phán đoán: khẳng định chung ($A$), khẳng định riêng ($I$), phủ định chung ($E$), phủ định riêng ($O$). Luận án nhấn mạnh sự không đồng nhất tuyệt đối giữa phủ định lô-gích và phủ định ngôn ngữ học.
• Lý thuyết cấu trúc ngữ nghĩa và cấu trúc-ngữ nghĩa: Tiếp thu các lý thuyết ngữ pháp cấu trúc (W. N. Francis, C. C. Fries), ngữ pháp cải biến - tạo sinh (N. Chomsky, J. J. Katz, P. M. Postal, G. Lakoff), ngữ pháp cách (C. J. Fillmore - phân chia câu thành Tình thái/Modality và Mệnh đề/Proposition với các cách bề sâu), và ngữ pháp chức năng (M. A. K. Halliday với 3 siêu chức năng: Quan niệm/Ideational, Liên nhân/Interpersonal, Văn bản/Textual cùng cấu trúc Đề - Thuyết/Theme - Rheme; W. L. Chafe).
• Khái niệm tầm tác động của ý phủ định (Scope of Negation): Giới hạn cú pháp và ngữ nghĩa mà ý phủ định chi phối trong câu, từ đó phân loại thành phủ định mệnh đề/phủ định toàn câu (clausal/sentential/propositional negation) và phủ định yếu tố dưới câu/phủ định thành tố (sub-clausal/constituent negation).

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp phân tích miêu tả: Nhận diện và mô hình hóa các cấu trúc ngữ pháp biểu hiện ý nghĩa phủ định.
• Phương pháp phân tích đối chiếu (Contrastive Analysis): So sánh các mô hình cấu trúc-ngữ nghĩa giữa tiếng Anh và tiếng Việt nhằm tìm ra các điểm tương đồng, dị biệt, tương ứng và phi tương ứng.
• Phương pháp phân tích so sánh chuyển dịch: Đánh giá các biến thể câu qua thao tác chuyển dịch, cải biến cú pháp giữa hai ngôn ngữ.
• Phương pháp thống kê, định lượng: Khảo sát tần số xuất hiện của các mô hình và biến thể phủ định trên ngữ liệu thực tế.

Nguồn tư liệu và ngữ liệu khảo sát:

• Ngữ liệu tiếng Anh: Gồm 793 câu phủ định trích xuất từ 13 truyện ngắn và 3 truyện dài đơn ngữ và song ngữ của các tác giả Anh - Mỹ hiện đại (Erich Segal - Love Story, Graham Greene - The Quiet American, Ernest Hemingway - The Short Happy Life of Francis Macomber, Charles Dickens, O. Henry, Jack London, Edgar Allan Poe, đài VOA...).
• Ngữ liệu tiếng Việt: Gồm 798 câu phủ định trích xuất từ 57 truyện ngắn của các nhà văn Việt Nam hiện đại (Tô Hoài, Triệu Huấn, Vũ Trọng Phụng, Tướng về hưu, 40 Truyện rất ngắn...).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những cơ sở lý luận của luận án

Chương này thiết lập nền tảng lý thuyết cho việc phân tích câu phủ định qua 6 nội dung chính:

• Khảo sát sự phủ định xét về mặt triết học và lô-gích học: Trình bày quy tắc chân giá trị, tác tử phủ định và hình vuông lô-gích (quan hệ đường chéo $\sim A = O$, $\sim I = E$; quan hệ phủ định kép $\sim O = A$, $\sim E = I$; quan hệ thứ bậc $A \rightarrow I$, $E \rightarrow O$; quan hệ đối lập $A \wedge E$ luôn sai, quan hệ phản đối lập $I \vee O$ luôn đúng). Tác giả chứng minh rằng phủ định ngôn ngữ học phức tạp hơn phủ định lô-gích do có những câu phủ định không có câu khẳng định tương ứng song hành hoặc cấu trúc biểu hiện đa dạng (câu nghi vấn, cảm thán mang nghĩa phủ định).
• Phân loại câu theo mục đích phát ngôn: Xem xét dạng thức phủ định trong 4 kiểu câu (tường thuật, nghi vấn, mệnh lệnh, cảm thán).
• Tổng quan lịch sử nghiên cứu câu phủ định ở nước ngoài và tại Việt Nam.
• Xác lập khái niệm "cấu trúc ngữ nghĩa" và "cấu trúc-ngữ nghĩa" của câu.
• Xác lập khái niệm "tầm tác động của ý phủ định" (tầm phủ định) làm tiêu chí phân loại các mô hình câu.

Chương 2: Miêu tả những đặc trưng cấu trúc-ngữ nghĩa của câu phủ định tiếng Anh và tiếng Việt

Chương 2 mô tả chi tiết hệ thống 17 mô hình cấu trúc-ngữ nghĩa (kí hiệu từ E1 đến E17) của câu phủ định tiếng Anh và các dạng thức tương ứng trong tiếng Việt theo 4 phương thức cấu tạo:

1. Phương thức vị trí:
   • Cấu trúc phủ định với NOT / N'T: E1 (phủ định trợ động từ / vị ngữ), E2 (phủ định chủ ngữ), E3 (phủ định bổ ngữ, trạng ngữ, định ngữ), E4 (phủ định mệnh đề).
   • Cấu trúc phủ định với NO: E5 (phủ định danh ngữ làm chủ ngữ và bổ ngữ), E6 (phủ định trạng ngữ), E7 (phủ định định ngữ của trạng ngữ), E8 (phủ định tỉnh lược bằng NO, NOBODY).
   • Cấu trúc phủ định với NEVER: E9 (phủ định trạng từ).
   • Cấu trúc phủ định với HARDLY, SELDOM: E10 (phủ định trạng ngữ).
   • Cấu trúc phủ định với giới từ WITHOUT, AGAINST: E11 (phủ định trạng ngữ).
   • Cấu trúc phủ định với FEW, LITTLE: E12 (phủ định danh từ làm chủ ngữ hoặc bổ ngữ).
2. Phương thức sử dụng cấu trúc cú pháp:
   • Cấu trúc nghi vấn (câu hỏi tu từ): E13.
   • Cấu trúc TOO + Adj/Adv + to-V: E14.
3. Phương thức hình thái học:
   • Cấu trúc câu có từ chứa tiếp tố phủ định (un-, dis-, non-... trong tiếng Anh; bất-, vô-... trong tiếng Việt): E15.
4. Phương thức từ vựng:
   • Cấu trúc câu có các từ hàm ý phủ định: E16.
   • Cấu trúc câu theo khuôn thành ngữ phủ định: E17.

Chương này cũng miêu tả tầm phủ định tác động lên thành phần chính (chủ ngữ, vị ngữ, toàn câu) và thành phần phụ (bổ ngữ, tân ngữ, trạng ngữ, định ngữ).

Chương 3: Đối chiếu những đặc trưng cấu trúc-ngữ nghĩa của câu phủ định tiếng Anh và tiếng Việt

Chương 3 tiến hành phân tích đối chiếu 17 mô hình chung với 61 biến thể trong tiếng Anh và 64 biến thể tương ứng/phi tương ứng trong tiếng Việt.

Số liệu thống kê ngữ liệu khảo sát (trích từ Phụ lục luận án):

Tiêu chí phân loại	Tiếng Anh (793 câu = 100%)	Tiếng Việt (798 câu = 100%)
A. Phương thức phủ định
1. Phương thức vị trí	720 câu (90,79%)	761 câu (95,36%)
- Dùng NOT / KHÔNG	479 câu (60,40%)	641 câu (80,33%)
- Dùng NO / CHẲNG, CHẢ	168 câu (21,19%)	42 câu (5,26%)
- Dùng NEVER / CHƯA	31 câu (3,90%)	78 câu (9,77%)
- Dùng HARDLY, BARELY	9 câu (1,13%)	-
- Dùng FEW, LITTLE	10 câu (1,26%)	-
- Dùng WITHOUT, AGAINST	23 câu (2,90%)	-
2. Phương thức cấu trúc cú pháp	18 câu (2,27%)	13 câu (1,65%)
- Câu nghi vấn (Questions)	10 câu (1,26%)	13 câu (1,65%)
- Cấu trúc TOO + Adj/Adv + to-V	8 câu (1,01%)	-
3. Phương thức hình thái học	54 câu (6,75%)	10 câu (1,25%)
- Dùng tiếp tố (un-, dis-, non- / bất-, vô-)	54 câu (6,75%)	10 câu (1,25%)
4. Phương thức từ vựng	1 câu (0,12%)	14 câu (1,74%)
- Từ hàm ý phủ định / Khuôn thành ngữ	1 câu (0,12%)	14 câu (1,74%)
B. Tầm tác động của ý phủ định
1. Phủ định thành phần chính	522 câu (65,82%)	676 câu (84,72%)
- Phủ định chủ ngữ	74 câu (9,32%)	(tính chung nhóm chính)
- Phủ định vị ngữ	448 câu (56,50%)	(tần số cao nhất)
- Phủ định toàn câu	(có trong khảo sát)	(có trong khảo sát)
2. Phủ định thành phần phụ	228 câu (28,76%)	122 câu (15,28%)
- Phủ định bổ ngữ / tân ngữ	108 câu (13,62%)	- (tiếng Việt không có)
- Phủ định trạng ngữ	95 câu (11,98%)	(có trong khảo sát)
- Phủ định định ngữ	25 câu (3,15%)	(có trong khảo sát)

Các phát hiện đối chiếu quan trọng:

• 17 mô hình cụ thể được quy về 4 mô hình phủ định chủ đạo: (1) Mô hình dùng từ phủ định NOT, (2) Mô hình dùng từ phủ định NO, (3) Mô hình dùng tiếp tố phủ định, (4) Mô hình cấu tạo ý phủ định bằng cấu trúc cú pháp, từ đảo nghĩa và khuôn thành ngữ.
• Phương thức vị trí chiếm ưu thế tuyệt đối ở cả hai ngôn ngữ ($90,79%$ ở tiếng Anh và $95,36%$ ở tiếng Việt).
• Tiếng Anh có hệ thống từ phủ định chuyên biệt và phong phú (NOT, NO, NEVER, NOTHING, NOBODY, NEITHER, NONE, HARDLY, FEW, LITTLE...), trong khi tiếng Việt tập trung chủ yếu vào từ KHÔNG ($80,33%$). Từ CHẲNG/CHẢ chỉ chiếm $5,26%$ và bị giới hạn ngữ cảnh. Để diễn đạt các sắc thái phủ định của tiếng Anh, tiếng Việt phải phối hợp KHÔNG thành các tổ hợp (KHÔNG PHẢI LÀ, MÀ KHÔNG, KHÔNG AI, KHÔNG CÓ...).
• Tiếng Việt không có cấu trúc phủ định tân ngữ và bổ ngữ độc lập như tiếng Anh (dạng Verb + NO + Object). Người Việt có thói quen chuyển toàn bộ các cấu trúc phủ định tân ngữ/bổ ngữ của tiếng Anh sang cấu trúc phủ định vị ngữ (phủ định động từ).
• Cả hai ngôn ngữ đều có hiện tượng chuyển di phủ định (transferred negation) khi vị từ chính đi kèm mệnh đề phụ làm tân ngữ.
• Các lượng từ và từ phiếm định trong tiếng Anh có sự biến đổi hình thái mang tính bắt buộc về mặt ngữ pháp (như quy tắc chuyển đổi SOME thành ANY), trong khi tiếng Việt không có cơ chế chuyển đổi ngữ pháp hình thái tương đương.

Chương 4: Những ứng dụng quan trọng của phân tích đối chiếu câu phủ định tiếng Anh và tiếng Việt vào việc giảng dạy tiếng Anh và tiếng Việt

Chương này trình bày các ứng dụng sư phạm xuất phát từ kết quả đối chiếu:

• Xác lập 4 giai đoạn thụ đắc câu phủ định tiếng Anh của người Việt Nam:
  1. Đặt từ phủ định ra đầu câu.
  2. Đặt từ phủ định vào trong câu nhưng chưa dùng trợ động từ.
  3. Sử dụng từ phủ định đi kèm trợ động từ.
  4. Sử dụng câu phủ định hoàn chỉnh theo đúng quy tắc cú pháp.
• Dự đoán và khắc phục lỗi: Nhận diện lỗi do chuyển di tiêu cực từ tiếng mẹ đẻ (tiếng Việt), giúp giáo viên thiết kế các phương pháp sửa lỗi thích hợp.
• Thiết kế bài tập cải biến cú pháp: Khẳng định không phải mọi câu khẳng định đều có thể cải biến trực tiếp thành câu phủ định. Khi thiết kế bài tập chuyển đổi, cần lưu ý sự tương ứng giữa các cặp từ:
  • Lượng từ: SOME $\rightarrow$ ANY, FEW, LITTLE.
  • Từ phiếm định: EVERYONE $\rightarrow$ ANYONE.
  • Các cặp phó từ/trạng từ: SOMEHOW $\rightarrow$ NOT IN ANY WAY, TO SOME EXTENT $\rightarrow$ NOT AT ALL, ALREADY $\rightarrow$ NOT YET, TOO $\rightarrow$ NOT EITHER, TOO MANY $\rightarrow$ NOT VERY MANY, STILL $\rightarrow$ NOT NOW / NOT ANY LONGER.
• Ứng dụng trong thực hành dịch: Đề xuất các giải pháp chuyển dịch tương đương giữa hai ngôn ngữ đối với các cấu trúc phủ định không có sự tương ứng trực tiếp về mặt hình thức (như phủ định bổ ngữ/tân ngữ, phủ định bằng từ phiếm định).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa các vấn đề lý luận về câu phủ định trên bình diện cấu trúc-ngữ nghĩa, kết hợp có chọn lọc các thành tựu của ngữ pháp truyền thống, ngữ pháp cấu trúc, ngữ pháp tạo sinh và ngữ pháp chức năng.
• Xác lập khung miêu tả gồm 17 mô hình chung với 61 biến thể tiếng Anh và 64 biến thể tiếng Việt, quy về 4 mô hình phủ định chủ đạo.
• Chứng minh tính phổ quát của phạm trù phủ định trong ngôn ngữ tự nhiên, đồng thời làm sáng tỏ sự khác biệt loại hình giữa ngôn ngữ biến hình (tiếng Anh) và ngôn ngữ đơn lập (tiếng Việt) trong việc hiện thực hóa ý nghĩa phủ định.

Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng:

• Cung cấp luận cứ khoa học để phân tích các cấp độ khó khăn và lỗi cấu tạo câu phủ định của người học Việt Nam học tiếng Anh và người nước ngoài học tiếng Việt.
• Xác định 4 giai đoạn thụ đắc câu phủ định tiếng Anh của người học Việt Nam.
• Đề xuất các nguyên tắc và danh mục các cặp từ chuyển đổi phục vụ việc thiết kế bài tập cải biến cú pháp và thực hành dịch thuật cấu trúc câu phủ định giữa hai thứ tiếng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế (dựa trên phạm vi tác giả tự xác định):

• Luận án chưa khảo sát sâu về phương diện ngữ âm (ngữ điệu, trọng âm đối lập) trong việc xác định tiêu điểm và tầm phủ định do hạn chế của việc thể hiện trên mô hình văn bản viết.
• Luận án tập trung vào ý nghĩa phủ định miêu tả và bình diện cấu trúc-ngữ nghĩa hiển ngôn, chưa đi sâu vào phân tích ngữ dụng học và các hành vi phủ định bác bỏ phụ thuộc hoàn toàn vào ngữ cảnh giao tiếp.

Hướng nghiên cứu tiếp (được tác giả nêu tại mục 6 phần Kết luận):

1. Phân tích mặt ngữ dụng học của câu phủ định để hiểu sâu hơn về cách thể hiện các hành động phủ định bác bỏ trong cả hai ngôn ngữ Anh và Việt.
2. Xem xét tiếp sự phủ định ở khía cạnh giao thoa văn hóa Anh - Việt.
3. Tìm hiểu kỹ hơn những nguyên nhân làm ý nghĩa phủ định bị mờ nhạt trong những câu nghi vấn phủ định hoặc thỉnh cầu phủ định.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học: Luận án là tài liệu tham khảo về phương pháp luận nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu, kỹ thuật phân tích cấu trúc-ngữ nghĩa và cách tiếp cận liên ngành (kết hợp cú pháp, ngữ nghĩa, lô-gích và loại hình học).
• Đối với giảng viên và giáo viên ngoại ngữ: Cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tế để giải thích hiện tượng chuyển di ngôn ngữ, nhận diện 4 giai đoạn thụ đắc câu phủ định và thiết kế hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng cú pháp cho người học.
• Đối với người làm công tác biên dịch và biên soạn giáo trình: Bảng đối chiếu 17 mô hình cấu trúc-ngữ nghĩa (đặc biệt là Phụ lục thống kê và Chương 3) là công cụ hỗ trợ xử lý các cấu trúc phủ định phi tương ứng giữa tiếng Anh và tiếng Việt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Dung lượng và thành phần ngữ liệu thực chứng được khảo sát trong luận án gồm những gì? Luận án khảo sát tổng cộng 1.591 câu phủ định, bao gồm 793 câu tiếng Anh (trích từ 13 truyện ngắn và 3 truyện dài đơn ngữ, song ngữ của các tác giả Anh - Mỹ) và 798 câu tiếng Việt (trích từ 57 truyện ngắn của các nhà văn Việt Nam hiện đại).

2. Bốn mô hình cấu trúc-ngữ nghĩa phủ định chủ đạo được tác giả quy nạp từ 17 mô hình cụ thể là gì? Bốn mô hình chủ đạo bao gồm:

1. Mô hình dùng từ phủ định NOT (chủ yếu phủ định thành phần chính của câu).
2. Mô hình dùng từ phủ định NO (chủ yếu phủ định thành phần phụ của câu).
3. Mô hình dùng tiếp tố phủ định (phương thức hình thái học).
4. Mô hình cấu tạo ý phủ định bằng cách dùng cấu trúc ngữ pháp, từ đảo nghĩa và các khuôn thành ngữ.

3. Khác biệt cơ bản nhất giữa tiếng Anh và tiếng Việt trong cấu trúc phủ định bổ ngữ và tân ngữ là gì? Tiếng Anh có cấu trúc phủ định bổ ngữ và tân ngữ trực tiếp bằng cách sử dụng từ NO (ví dụ: Verb + NO + Object/Complement), chiếm $13,62%$ ngữ liệu khảo sát. Ngược lại, tiếng Việt hoàn toàn không có cấu trúc phủ định tân ngữ và bổ ngữ tương ứng mà chuyển dịch toàn bộ sang cấu trúc phủ định vị ngữ (phủ định động từ bằng từ KHÔNG).

4. Người học Việt Nam trải qua những giai đoạn nào khi thụ đắc câu phủ định tiếng Anh? Luận án chỉ ra 4 giai đoạn: (1) Đặt từ phủ định ra đầu câu; (2) Đặt từ phủ định vào trong câu nhưng chưa có trợ động từ; (3) Sử dụng từ phủ định đi kèm trợ động từ; (4) Sử dụng câu phủ định đúng cấu trúc ngữ pháp hoàn chỉnh.

5. Tỷ lệ phân bố phương thức phủ định vị trí trong ngữ liệu tiếng Anh và tiếng Việt là bao nhiêu? Phương thức vị trí chiếm tần số cao nhất ở cả hai ngôn ngữ: chiếm $90,79%$ (720/793 câu) trong ngữ liệu tiếng Anh và $95,36%$ (761/798 câu) trong ngữ liệu tiếng Việt. Trong đó, từ NOT chiếm $60,40%$ ở tiếng Anh và từ KHÔNG chiếm $80,33%$ ở tiếng Việt.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Trần Văn Phước là công trình nghiên cứu đối chiếu chuyên sâu về câu phủ định giữa tiếng Anh và tiếng Việt trên bình diện cấu trúc-ngữ nghĩa dựa trên ngữ liệu thực nghiệm văn bản. Bằng việc phân loại 17 mô hình chung với 61 biến thể tiếng Anh và 64 biến thể tiếng Việt, công trình đã làm sáng tỏ những đặc trưng loại hình ngôn ngữ học và quy luật phân bố của tầm phủ định trong hai thứ tiếng. Kết quả nghiên cứu đóng góp thiết thực cho lý luận ngữ pháp học đối chiếu, đồng thời cung cấp những kiến nghị sư phạm cụ thể phục vụ công tác giảng dạy ngoại ngữ và dịch thuật Anh - Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục. “hương 1: Những cơ sở lý luận của luận án “hương 2 : Miêu tả những đặc trưng của cấu trúc-ngữ nghĩa câu phủ định tiếng Anh và tiếng Việt “hương 3: Đối chiếu những đặc trưng của cấu trúc-ngữ nghĩa câu phủ định tiếng Ành và tiếng Việt -hương 4: Những ứng dung quan trọng của phân tích đối chiếu câu phủ định tiếng \nh và tiếng Việt vào việc giảng dạy tiếng Anh và tiếng Việt. CHUONG1 : NHUNG CƠ SỞ LÝ LUẬN CUA LUẬN AN Sự phủ định là một bộ phận của hoạt động nhận thức, của quá trình hoạt động giao tiếp ngôn ngữ của con người. Sự phủ định là một phạm trù cơ bản của tư duy, của lô-gích hình thức.

Nó đối lập với phạm trù khẳng định. Vì vậy sự phủ định đồng thời là đối tượng nghiên cứu của triết học, lô-gích học và ngôn ngữ học. Phủ định xét về mặt triết học : Về mặt triết học, phủ định được coi như một giai đoạn tất yếu của sự phát triển, là điều kiện của sự biến đổi về chất của các sự vật. Thế giới vật chất vận động va phát triển không ngừng.

Một dạng nào đó của vật chất được sinh ra, tồn tại, rồi mất đi, được thay thế bằng một dạng khác. Triết học gọi sự thay thế đó là sự phủ định. Sự phủ định như thế là một yếu tố nhất thiết phải có của sự vận động và phát triển vì không có lĩnh vực nào lại có thể có sự phát triển nếu như không phủ định những hình thức tồn tại đã có từ trước. Thêm vào đó, khi nói đến sự phủ định, triết học duy vật biện chứng không có ý nói đến bất kỳ sự phủ định nào mà chỉ nói đến sự phủ định làm tiền đề, tạo điều kiện cho sự phát triển, cho cái mới ra đời thay thế cái cũ.

Nguyên nhân của cái mới ra đời thay thế cái cũ, tức là nguyên nhân của sự phủ định, nằm ngay trong bản thân sự vật, nó là kết quả của những mâu thuẫn được giải quyết trong bản thân mỗi sự vật. Vì vậy , sự phủ định là có tính khách quan, là một yếu tố tất yếu của sự phát triển. Chẳng hạn, những định luật và học thuyết khoa học ngày càng phát triển là kết quả của quá trình phủ định của những tri thức đúng dan, sâu sắc đối với những tri thức sai lầm noac kém sâu sac, không đây đủ. Ngoài ra, phủ định là kết quả của sự tự thân phát rién trên cơ sở giải quyết những mâu thuẫn vốn có của các sự vật và hiện tượng.

cho nên cái mới ra đời không thể là một sự phủ định tuyệt đối, phủ định sạch trơn, nà là một sự phủ định có kế thừa. Cái mới ra đời trên cơ sở cái cũ vì vậy nó có thon lọc, giữ lại và cải tạo những mặt còn thích hợp của cái cũ để chuyển sang cái nới, nó chỉ gạt bỏ ở cái cũ những mặt gây cản trở cho sự phát triển. Chẳng hạn, rong lĩnh vực nhận thức, triết học Mác ra đời giữa thế kỷ XIX, nó đã kế thừa mọi tá trị tư tưởng của quá khứ, mà trực tiếp là các giá trị của nền triết học cổ điển dtc. Với đặc điểm như vậy, phủ định biện chứng, không chỉ là nhân tố khắc phục ‘Ai cũ , mà còn là gắn liền cái cũ với cái mới, cái khẳng định với cái phủ định, tạo tên vòng khâu tất yếu của sự liên hệ và sự phát triển.

Phân tích sự phủ định xét về nặt triết học có thể giúp chúng ta nhận thức được một quan niệm chân chính về sự shát triển phải là một thái độ ủng hộ cái mới, đấu tranh cho cái mới, khẳng định ‘Ai mới, phủ định cái cũ, chống lại cái cũ, lỗi thời kìm hãm sự phát triển. Do đó ‘hing ta có thể nói sự khẳng định-sự phủ định luôn luôn gắn liên với quá trình nhận thức của chúng ta về sự phát triển của thế giới khách quan [123, 455]. Phú định xét về mặt lô-gích học : Phủ định là một thao tác lô-gích, nhờ đó mà ừ một phán đoán này tạo ra được một phán đoán mới (gọi là phủ định cái xuất ›hát) sao cho nếu phán đoán xuất phát là chân lý thì sự phủ định phán đoán ấy là ai, còn nếu phán đoán xuất phát là sai thì cái phủ định nó là chân lý. Như chúng ta lã biết, phán đoán là một hình thức cơ bản của tư duy, dưới dạng khẳng định hoặc hi định, thể hiện nhận thức con người về những đối tượng trong thế giới khách juan.

Một phán đoán sẽ có một và chi một trong hai giá tri đúng hoặc sai. Hai giá ri này được kí hiệu bằng hai chữ đ (đúng) và s (sai), hoặc hai số 1 và 0. Trong lô- ích, sự phủ định phán đoán được xác định một cách duy nhất bởi quy tắc "Nếu hán đoán P (la) sau đây là đúng thì phán đoán ~P. (1b) sai còn nếu phán đoán (1a) sai i phán đoán (Ib) dung": la) P = Bức tranh này đẹp.

Lb) ~P = Bức tranh này không đep. (92, 17] "{ dụ (2a) và (2b) cũng làm rõ định lý trên : 2a) P = Bill painted the house. (Bill sơn nhà) )b)~P = Bill didn't paint the house.(Bill không sơn nhà) [22, 431] lột phán đoán là đúng khi nó phù hợp với thực tế khách quan , có thể chứng minh ược như phán đoán ( 3 ) hoặc có thể trình bày dưới dạng nguyên lý, tiên dé như hán đoán ( 4 ) : 3) P=All elephants are animals. Về mat cấu tao, từ phán đoán a, ta tạo được phán đoán phủ định của nó bằng ách đặt tác tử phủ định vào trước phán đoán này : ~ a.

Đọc là "không a". Tác tử hủ định được định nghĩa qua bảng chân lí sau : a ^a 1 0 0 1 í dụ : Phủ định (1a) ta được (1b), phủ định (2a) ta được (2b). Phủ định (5a) ta ược (Šb) sau đây : (du: ja) P = Ba đọc báo va Năm coi ti vi. 1b)~P =Không phải Ba đọc báo va Năm coi ti vi.

[92, 53] Mỗi phán đoán đều có dang : S (Subject) là P (Predicate) ( phán đoán khang định ) S khong là P ( phán đoán phủ định ) Ở đó § được đọc là chủ từ P được đọc là vị từ Các phán đoán có thể phân loại theo chất và lượng thành : Phan đoán khẳng định chung ( được kí hiệu là A ) có dạng thức 16-gich là : A =mọi S là P í dụ :(6) P = Mọi người đêu sẽ chết. Phán đoán khẳng định riêng (được kí hiệu là I) có dạng thức lô-gích là : I = một số S, nhưng không phải là mọi S , là P rí dụ : 7) P = Chiếc bảng này màu đen. Phán đoán phi định chung (được kí hiệu là E) có dạng thức lô-gích là : E =mọi S( đều ) không là P 7í dụ : 8) P = Tất cả chúng ta déu không là diễn viên. Phan đoán phu định riêng ( được kí hiệu là O ) có dạng thức lô-gích là : O = một số Š, nhưng không phải là mọi S, không là P 7í dụ : 9) P = Ông Ba không phải là kỹ sư.

(92, 47-48] ion loại phán đoán này có quan hệ chặt chẽ với nhau về giá trị chân lý va chúng ược biểu hiện trên 4 đỉnh của một hình vuông được gọi là hình vuông lô-gích mà ở ó quan hệ phủ định sẽ là quan hệ đường chéo. Nếu phủ định một phán đoán khẳng ¡nh chung A thì được một phán đoán phủ định riêng O và nếu phủ định một phán oán khẳng định riêng I thì được một phán đoán phủ định chung E. Ta có : ông thức I: ~TA=OQ ông thức IT: ~I=E lếu chú ý tới nguyên lý phủ định kép thi từ 2 công thức I va II ta suy ra : ông thức II : ~O=A ông thức IV : ~E=I tuan hệ giữa các phán đoán cùng kiểu ( cùng khang định hoặc cùng phủ định) là 1ững quan hệ thứ bậc : nếu phán đoán nằm ở đỉnh trên đã đúng thì phán đoán nằm đỉnh dưới tương ứng cũng đúng. Ta có : ông thức V : A ------->I ông thức VỊ : E ------- >O 10 )uan hệ giữa các phán đoán chung A và E là quan hệ đối lập, nghĩa là chúng hông thể cùng đúng, còn quan hệ giữa các phán đoán riêng I và O là quan hệ phản tối lập, nghĩa là chúng không thể cùng sai.

Ta có : 1ông thức VI: AAE(AvaE) luôn luôn sai ông thức VII: I VO(I hoặc O) luôn luôn đúng. A E | O Hình 1 [88] Về mat biếu hiện, những phán đoán được hình thành nhờ có câu, tức là nhờ ó ngôn ngữ. Tuy nhiên phán đoán cũng chỉ tương ứng với câu tường thuật khẳng inh hoặc phủ định (những ví dụ từ (1a) đến (9) trên) vì có thể xác định được chúng ó phù hợp với thực tế khách quan hay không, nghĩa là biết được chúng đúng hay ai. Đây là những câu [34, 91] gọi là câu phân tích (analytic sentence) có thể xác ¡nh được giá trị chân lý.

Còn những câu nghi vấn (1c), câu cảm thán (1d) (thực hất là những câu phủ định từ câu (1a)), câu mệnh lệnh (10) đều không phải là hững phán đoán vì chúng không phản ánh hay miêu tả một hiện thực khách quan ào; cho nên không thể xác định được giá trị chân lí của chúng. Ngoài ra những âu tường thuật (11-13) mà [34, 92] gọi là câu tổng hợp (synthetic sentence) tức là 5 thể đúng hoặc sai tuỳ thuộcvào thế giới quan của từng người hoặc những câu mà 12, 45] gọi là câu nghich lí lô-gích cũng không được gọi là những phán đoán vì nh chân lý của chúng không thể xác định được. i dụ : (la-d, 10) trích từ [92, 17-47] a) Bức tranh này đẹp. b) Bức tranh này không dep.

11 (Ic) Saobảo bức tranh này dep ? (]d) Bức tranh này mà dep ! (10) Dừng xe lai. (11) Cats never live more than 20 years. [34, 92] (Mèo không bao giờ sống hơn 20 tuổi) (12) Bachelors cannot form lasting relationships. [34, 92] (Những người sống độc thân không thể tao nên những quan hệ lâu dai) (13) No cat_likes to bathe.

(Chẳng có con mèo nào thích tắm cả) (34, 92] Có mối quan hệ chặt chẽ giữa phán đoán khẳng định và câu tường thuật khẳng định (gọi tat là câu khang định), giữa phán đoán phủ định va câu tường thuật phủ định (gọi tắt là câu phủ định), đồng thời giữa phán đoán khẳng định-câu khẳng định và phán đoán phủ định-câu phủ định.