Khóa luận tốt nghiệp: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong Bộ luật Hình sự năm 2015

Khóa luận tốt nghiệp phân tích các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015, giúp hiểu rõ quy định pháp lý hiện hành.

• Tác giả: Nguyen Phuong Anh
• Người hướng dẫn: ThS. Dao Phuong Thanh
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Pháp luật Hình sự
• Đề tài: Phân tích các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong Bộ luật Hình sự 2015
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự
• 1.2. Đặc điểm của tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự
• 1.3. Ý nghĩa của các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự
• 1.4. Phân loại các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự
• 1.5. Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong pháp luật Việt Nam trước khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 2015
• 1.5.1. Giai đoạn từ sau cách mạng tháng 8 năm 1945 đến trước pháp điển hoá lần thứ nhất - Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1985
• 1.5.2. Giai đoạn từ sau khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1985 đến pháp điển hoá lần thứ hai - Bộ luật Hình sự năm 1999
• 1.5.3. Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong Bộ luật Hình sự một số nước trên thế giới
• 1.5.3.1. Pháp luật hình sự Liên Bang Nga
• 1.5.3.2. Pháp luật hình sự Thụy Điển
• 1.6. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CÁC TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015
• 2.1. Phạm tội có tổ chức
• 2.2. Phạm tội có tính chất chuyên nghiệp
• 2.3. Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội
• 2.4. Phạm tội có tính chất côn đồ
• 2.5. Phạm tội vì động cơ đê hèn
• 2.6. Có tình thực hiện tội phạm đến cùng
• 2.7. Phạm tội 02 lần trở lên
• 2.8. Tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm
• 2.9. Phạm tội đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ có thai hoặc người đủ 70 tuổi trở lên
• 2.10. Phạm tội đối với người ở trong tình trạng không thể tự vệ được, người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng, người bị hạn chế khả năng nhận thức hoặc người lệ thuộc về mặt vật chất, tinh thần, công tác hoặc các mặt khác
• 2.11. Lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khan cấp, thiên tai, dịch bệnh hoặc những khó khăn đặc biệt khác của xã hội để phạm tội
• 2.12. Dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt hoặc tàn ác để phạm tội
• 2.13. Xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội
• 2.14. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ HẠN CHẾ, VƯỚNG MẮC VÀ ĐƯA RA NHỮNG GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ QUY ĐỊNH
• 3.1. Một số hạn chế, vướng mắc của Bộ luật Hình sự năm 2015 về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện nâng cao hiệu quả áp dụng của Bộ luật Hình sự năm 2015 về các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự
• 3.3. Giải pháp nâng cao trình độ, năng lực của chủ thể áp dụng pháp luật
• 3.4. Kết luận Chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm của tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự

Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những yếu tố được quy định trong Bộ luật Hình sự 2015, có tác động làm tăng mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội hoặc khả năng cải tạo của người phạm tội. Các tình tiết này giúp Tòa án quyết định mức hình phạt phù hợp, tăng hình phạt trong phạm vi một khung hình phạt cụ thể. Tình tiết tăng nặng không chỉ phản ánh mức độ nguy hiểm của hành vi mà còn liên quan đến nhân thân người phạm tội. Đặc điểm chính của tình tiết tăng nặng là làm tăng mức độ trách nhiệm hình sự, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của người phạm tội.

1.1. Khái niệm tình tiết tăng nặng

Theo Bộ luật Hình sự 2015, tình tiết tăng nặng là những yếu tố làm tăng mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội hoặc khả năng cải tạo của người phạm tội. Các tình tiết này được quy định cụ thể trong luật và có vai trò quan trọng trong việc quyết định hình phạt. Ví dụ, phạm tội có tổ chức hoặc lợi dụng chức vụ để phạm tội là những tình tiết tăng nặng điển hình.

1.2. Đặc điểm của tình tiết tăng nặng

Tình tiết tăng nặng có hai đặc điểm chính: (1) Làm tăng mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, (2) Phản ánh khả năng cải tạo của người phạm tội. Các tình tiết này không chỉ ảnh hưởng đến mức hình phạt mà còn giúp đảm bảo tính công bằng và nhân đạo trong việc xử lý tội phạm.

II. Quy định về tình tiết tăng nặng trong Bộ luật Hình sự 2015

Bộ luật Hình sự 2015 quy định cụ thể các tình tiết tăng nặng như phạm tội có tổ chức, lợi dụng chức vụ, hoặc phạm tội đối với người yếu thế. Các tình tiết này được áp dụng để tăng mức hình phạt trong phạm vi một khung hình phạt. Quy định pháp luật này nhằm đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật và bảo vệ quyền lợi của các nhóm yếu thế trong xã hội.

2.1. Phạm tội có tổ chức

Phạm tội có tổ chức là một trong những tình tiết tăng nặng nghiêm trọng nhất. Hành vi này thể hiện tính chất nguy hiểm cao, đòi hỏi mức hình phạt nghiêm khắc hơn để răn đe và phòng ngừa tội phạm.

2.2. Phạm tội đối với người yếu thế

Phạm tội đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ có thai, hoặc người khuyết tật là tình tiết tăng nặng quan trọng. Các tình tiết này phản ánh sự tàn nhẫn và thiếu nhân đạo của người phạm tội, đòi hỏi mức hình phạt cao hơn.

III. Hạn chế và giải pháp hoàn thiện quy định về tình tiết tăng nặng

Mặc dù Bộ luật Hình sự 2015 đã quy định rõ các tình tiết tăng nặng, nhưng vẫn tồn tại một số hạn chế trong việc áp dụng. Các vướng mắc chủ yếu liên quan đến việc hiểu và áp dụng không thống nhất các tình tiết này. Để hoàn thiện, cần nâng cao trình độ của các chủ thể áp dụng pháp luật và ban hành các hướng dẫn cụ thể hơn.

3.1. Hạn chế trong áp dụng

Một số tình tiết tăng nặng chưa được hiểu và áp dụng thống nhất, dẫn đến việc quyết định hình phạt chưa đúng mức. Điều này ảnh hưởng đến tính công bằng và hiệu quả của pháp luật.

3.2. Giải pháp hoàn thiện

Để khắc phục hạn chế, cần nâng cao trình độ của các chủ thể áp dụng pháp luật và ban hành các hướng dẫn cụ thể hơn về việc áp dụng các tình tiết tăng nặng. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức về các quy định này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong Bộ luật Hình sự năm 2015" do tác giả Nguyễn Phương Anh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của ThS. Đào Phương Thanh tại Trường Đại học Luật Hà Nội (năm 2024), thuộc chuyên ngành Pháp luật Hình sự.

Về bối cảnh thực tiễn, tác giả chỉ ra rằng sau lần pháp điển hóa thứ ba với Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017 - viết tắt là BLHS năm 2015), chính sách hình sự của Việt Nam đã có nhiều chuyển biến quan trọng nhằm thể chế hóa quan điểm của Đảng về cải cách tư pháp và tư duy lập hiến của Hiến pháp năm 2013. Trọng tâm của chính sách này hướng đến tính nhân đạo xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế. Trong đó, chế định tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự (TNHS) là một trong những căn cứ pháp lý then chốt để Tòa án cá thể hóa hình phạt và lượng hình đúng mức. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng các quy định này tại các cơ quan tiến hành tố tụng còn bộc lộ nhiều bất cập, tồn tại cách hiểu thiếu thống nhất, dẫn đến nguy cơ quyết định hình phạt thiếu khách quan, chưa tương xứng với tính chất nguy hiểm của tội phạm. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc thiếu các văn bản hướng dẫn thi hành chi tiết và kỹ thuật lập pháp chưa thực sự bao quát.

Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn về tình tiết tăng nặng TNHS, từ đó kiến nghị giải pháp hoàn thiện BLHS năm 2015 và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật. Tác giả xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu hệ thống lý luận, quy định của pháp luật hình sự và thực tiễn áp dụng các tình tiết tăng nặng TNHS có ý nghĩa làm tăng nặng hình phạt trong giới hạn khung hình phạt theo pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành.
2. Xác định các hạn chế, vướng mắc phát sinh trong quá trình áp dụng pháp luật trên thực tế.
3. Đề xuất các giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng áp dụng các quy định của BLHS về tình tiết tăng nặng TNHS.

Đối tượng nghiên cứu là những vấn đề lý luận và hệ thống quy phạm pháp luật hình sự về các tình tiết tăng nặng TNHS theo quy định của BLHS. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào góc độ luật hình sự thông qua BLHS, các nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, các văn bản quy phạm pháp luật và văn bản dưới luật liên quan đến lượng hình và quyết định hình phạt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, cùng các quan điểm, đường lối, chính sách cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước Việt Nam.

Hệ thống cơ sở lý thuyết và văn bản quy phạm pháp luật được sử dụng xuyên suốt công trình bao gồm:

• Các văn bản pháp luật thực định và lịch sử: Sắc lệnh số 6 (ngày 15/01/1946), Sắc lệnh số 21 (ngày 14/02/1946), Sắc lệnh số 68-SL (ngày 18/8/1949); BLHS năm 1985 (Điều 39); BLHS năm 1999 (Điều 48); BLHS năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 (Điều 52, Điều 53 và các điều luật thuộc Phần các tội phạm); Luật Trẻ em / Luật Chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004; Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng năm 2020.
• Các văn bản hướng dẫn áp dụng: Nghị quyết số 04/HĐTPTANDTC/NQ năm 1986; Thông tư liên tịch số 17/2007/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC-BTP; Thông tư liên tịch số 01/2013/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP-BTP; Sổ tay Thẩm phán năm 2023.
• Pháp luật hình sự quốc tế: Điều 63 Bộ luật Hình sự Liên bang Nga năm 2011; Điều 2 Chương 29 Bộ luật Hình sự Thụy Điển năm 2010.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả triển khai kết hợp bao gồm: phương pháp phân tích - tổng hợp tri thức khoa học pháp lý, phương pháp thống kê xã hội học pháp lý, và phương pháp so sánh luật học (đối chiếu lịch sử lập pháp Việt Nam và so sánh quy định tương ứng của Liên bang Nga, Thụy Điển). Nguồn dữ liệu nghiên cứu kế thừa các giáo trình Luật Hình sự (Trường Đại học Luật Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội), các công trình bình luận khoa học (Đinh Văn Quế, Phan Thị Thu Lê), các luận văn thạc sĩ chuyên ngành (Trần Văn Sơn, Phan Hằng Thủy, Nguyễn Phương Thảo, Ngô Chí Cường) và các bài viết trên các tạp chí chuyên ngành như Tạp chí Tòa án nhân dân, Tạp chí Kiểm sát, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Tạp chí Nghề luật.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề chung về các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự

Chương 1 làm rõ các vấn đề lý luận nền tảng, tiến trình lập pháp lịch sử tại Việt Nam và kinh nghiệm pháp luật quốc tế về tình tiết tăng nặng TNHS.

• Khái niệm và đặc điểm: Tác giả phân tích các quan điểm lý luận khác nhau và đưa ra định nghĩa: Tình tiết tăng nặng TNHS là những tình tiết được quy định trong BLHS phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo giáo dục của người phạm tội, có ý nghĩa trong việc quyết định hình phạt, làm tăng hình phạt trong giới hạn một khung hình phạt nhất định. Tác giả chỉ ra 4 đặc điểm cốt lõi:
  1. Phải do nhà làm luật ghi nhận trong BLHS (danh sách luật định, Tòa án không được tự ý sáng tạo như tình tiết giảm nhẹ).
  2. Chỉ áp dụng một lần trong vụ án cụ thể; trong đồng phạm, tình tiết thuộc về ai thì chỉ áp dụng đối với cá nhân người đó.
  3. Chỉ được áp dụng sau khi đã định tội danh và xác định khung hình phạt; không được áp dụng nếu tình tiết đó đã là dấu hiệu định tội hoặc định khung tăng nặng (Khoản 2 Điều 52 BLHS năm 2015).
  4. Mang tính chất ổn định về số lượng và nội dung quy định.
• Ý nghĩa: Tác giả chia thành 3 nhóm ý nghĩa: ý nghĩa pháp lý (cá thể hóa hình phạt, bảo đảm nguyên tắc công bằng và pháp chế); ý nghĩa chính trị - xã hội (thể hiện chính sách xử lý nghiêm trị kết hợp khoan hồng của Đảng và Nhà nước, củng cố niềm tin tư pháp); ý nghĩa phòng ngừa tội phạm (răn đe, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật).
• Phân loại:
  • Căn cứ vào ý nghĩa pháp lý: Tình tiết tăng nặng định tội, tình tiết tăng nặng định khung hình phạt, và tình tiết tăng nặng TNHS chung (áp dụng theo thứ tự loại trừ).
  • Căn cứ vào tính chất: Tình tiết thuộc mặt khách quan (hành vi, hậu quả, phương thức, hoàn cảnh phạm tội); thuộc mặt chủ quan (động cơ đê hèn, cố tình thực hiện tội phạm đến cùng); thuộc chủ thể (nhân thân, chức vụ quyền hạn, tính chất côn đồ, tái phạm); thuộc khách thể và đối tượng tác động (người dưới 16 tuổi, phụ nữ có thai, người già, người khuyết tật).
• Lịch sử lập pháp:
  • Giai đoạn 1945–1985: Áp dụng rải rác qua các Sắc lệnh (SL số 6, SL số 21, SL số 68-SL) và đường lối xét xử của Tòa án nhân dân, chưa có điều luật chung quy định hệ thống tình tiết tăng nặng.
  • BLHS năm 1985: Lần đầu tiên quy định tập trung tại Điều 39 với 9 nhóm tình tiết tăng nặng.
  • BLHS năm 1999: Sửa đổi tên gọi thành "Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự" tại Điều 48 với 14 nhóm tình tiết; bổ sung các tình tiết mới như: phạm tội có tính chất chuyên nghiệp, có tính chất côn đồ, xâm phạm tài sản nhà nước, gây hậu quả rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.
• Pháp luật quốc tế: Khóa luận nghiên cứu Điều 63 BLHS Liên bang Nga (14 tình tiết tăng nặng hình phạt) và Điều 2 Chương 29 BLHS Thụy Điển (7 tình tiết tăng nặng). Tác giả nhận xét: BLHS Nga dùng danh sách đóng tương tự Việt Nam; trong khi BLHS Thụy Điển chỉ quy định các tình tiết gắn liền với tính chất nguy hiểm của hành vi phạm tội, hoàn toàn không dựa vào đặc điểm nhân thân người phạm tội ("chịu TNHS do hành vi thực hiện chứ không phải do nhân thân tốt hay xấu").

Chương 2: Quy định các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong Bộ luật Hình sự năm 2015

Chương 2 đi sâu phân tích cơ sở pháp lý, cấu thành và tiêu chí áp dụng từng tình tiết tăng nặng TNHS quy định tại Điều 52 BLHS năm 2015, kết hợp dẫn chứng các vụ án xét xử cụ thể:

• Phạm tội vì động cơ đê hèn: Phân tích yếu tố tâm lý thể hiện sự ích kỷ cao độ, bội bạc, phản trắc (như giết vợ/chồng để tự do kết hôn; giết người tình đang mang thai để trốn trách nhiệm; giết ân nhân; giết chủ nợ để trốn nợ). Tác giả lưu ý phải phân biệt với các tình tiết định khung tương ứng tại Điều 123 và Điều 134 BLHS.
• Cố tình thực hiện tội phạm đến cùng: Phân tích biểu hiện quyết tâm phạm tội cao, bất chấp sự can ngăn hoặc trở ngại khách quan (dẫn chứng tình huống Hoàng Công T cưỡng ép giao cấu với con riêng của vợ dù bị nạn nhân chạy trốn và kêu cứu; phân tích trường hợp A đầu độc B).
• Phạm tội 02 lần trở lên: Xác định điều kiện phải có từ 2 lần thực hiện hành vi cấu thành cùng một tội danh độc lập, chưa lần nào bị truy cứu TNHS và chưa hết thời hiệu. Tác giả dẫn chứng vụ án Nguyễn Hữu H (làm công nhân, cắt dán giấy làm giả biển kiểm soát mô tô 30Z7-7847 để trộm cắp liên tiếp 3 xe máy của các anh Nguyễn Văn Q, Nguyễn Thanh H, Trần Văn T với tổng giá trị định giá 30.000.000 đồng; Tòa án áp dụng điểm g khoản 1 Điều 52 BLHS).
• Tái phạm và tái phạm nguy hiểm (Điều 53 BLHS):
  • Tái phạm: Đã bị kết án, chưa được xóa án tích mà lại thực hiện hành vi phạm tội do cố ý hoặc tội rất nghiêm trọng/đặc biệt nghiêm trọng do vô ý. Dẫn chứng vụ án Lục Văn C (bị bắt quả tang tàng trữ 0,1207 gam Heroin; trước đó có bản án số 47/2022/HS-ST về tội Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản chưa được xóa án tích).
  • Tái phạm nguy hiểm: Dẫn chứng vụ án Lường Văn K (mua 20 viên hồng phiến về sử dụng và bán lẻ; trước đó năm 2010 đã bị TAND huyện Mường C xử phạt 8 năm 6 tháng tù về tội Vận chuyển trái phép chất ma túy, chưa được xóa án tích mà tiếp tục phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý theo Điều 251 BLHS).
• Phạm tội đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ có thai, người đủ 70 tuổi trở lên:
  • Người dưới 16 tuổi: Là tình tiết khách quan, không phụ thuộc vào việc người phạm tội có nhận thức được độ tuổi hay không; phân tích hai luồng quan điểm tính ngày tháng sinh khi hồ sơ không xác định được ngày sinh cụ thể.
  • Phụ nữ có thai: Áp dụng đối với mọi giai đoạn thai nghén dựa trên kết luận giám định y khoa/bác sĩ, không đòi hỏi người phạm tội "buộc phải biết" như cấu thành định khung tại điểm c khoản 1 Điều 123 BLHS.
  • Người đủ 70 tuổi trở lên: Thay thế cụm từ "người già" của BLHS năm 1999 nhằm lượng hóa chính xác.
• Phạm tội đối với người trong tình trạng không thể tự vệ được, người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng, người bị hạn chế nhận thức, người lệ thuộc:
  • Khuyết tật nặng và đặc biệt nặng: Căn cứ tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% đến 80% (khuyết tật nặng) và từ 81% trở lên (đặc biệt nặng) theo kết luận giám định y khoa.
  • Người lệ thuộc: Phải chứng minh mối quan hệ lệ thuộc thực tế về vật chất, tinh thần, công tác (phân tích vụ án thầy giáo Nguyễn Xuân D và học sinh Đào Văn V để làm rõ ranh giới áp dụng).
• Lợi dụng chiến tranh, tình trạng khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh hoặc khó khăn đặc biệt của xã hội: Phân tích bối cảnh áp dụng nhằm trừng trị các hành vi lợi dụng tình trạng hiểm nghèo của cộng đồng để trục lợi, xâm phạm an ninh trật tự.
• Thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt, tàn ác; dùng phương tiện nguy hại cho nhiều người; xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội: Phân tích các dấu hiệu phản ánh tính chất nguy hiểm cao của phương thức phạm tội.

Bảng tổng hợp đối chiếu một số cặp tình tiết tăng nặng trọng tâm trong khóa luận:

Tình tiết	Tiêu chí pháp lý xác định	Giá trị định lượng / Điều kiện áp dụng	Lưu ý loại trừ
Phạm tội 02 lần trở lên	Đã thực hiện tội phạm từ 02 lần trở lên cùng loại tội danh.	Mỗi lần đều đủ cấu thành độc lập; chưa bị xử lý; chưa hết thời hiệu truy cứu TNHS.	Không áp dụng nếu hành vi trước đã bị đình chỉ điều tra, miễn tố hoặc tách vụ án khác.
Tái phạm	Đã bị kết án, chưa được xóa án tích.	Tiếp tục phạm tội do cố ý, hoặc phạm tội rất nghiêm trọng / đặc biệt nghiêm trọng do vô ý.	Loại trừ người bị kết án khi chưa đủ 18 tuổi (theo Điều 107 BLHS) hoặc đã đương nhiên xóa án tích.
Tái phạm nguy hiểm	Đã bị kết án về tội rất nghiêm trọng / đặc biệt nghiêm trọng do cố ý hoặc đã tái phạm.	Tiếp tục phạm tội rất nghiêm trọng / đặc biệt nghiêm trọng do cố ý, hoặc tái phạm lại phạm tội do cố ý.	Không phân biệt loại tội ở lần phạm tội sau nếu đã rơi vào trường hợp tái phạm chưa xóa án tích.
Người khuyết tật	Người bị suy giảm khả năng tự phục vụ sinh hoạt.	Dựa trên kết luận giám định: 61% - 80% (nặng); từ 81% trở lên (đặc biệt nặng).	BLHS năm 2015 không có thuật ngữ "khuyết tật rất nặng", chỉ có "nặng" và "đặc biệt nặng".

Chương 3: Một số hạn chế, vướng mắc và đưa ra những giải pháp hoàn thiện nâng cao hiệu quả áp dụng của Bộ luật Hình sự năm 2015 về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định

Chương 3 tập trung nhận diện những khoảng trống lập pháp và vướng mắc thực tiễn, từ đó kiến nghị 3 nhóm giải pháp:

1. Chỉ ra hạn chế, vướng mắc: Phân tích tình trạng thiếu văn bản quy phạm dưới luật giải thích thống nhất các khái niệm mang tính định tính (như "tình trạng không thể tự vệ được", "động cơ đê hèn", "thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt"); vướng mắc trong việc xác định tuổi của người bị hại khi không có đủ giấy tờ hộ tịch; và sự thiếu nhất quán giữa các Tòa án địa phương khi đánh giá các tình tiết thuộc mặt chủ quan.
2. Giải pháp hoàn thiện BLHS năm 2015: Đề xuất Hội đồng Thẩm phán TANDTC sớm ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất Điều 52 và Điều 53 BLHS; rà soát, sửa đổi các quy định còn chồng chéo giữa tình tiết tăng nặng định khung và tình tiết tăng nặng chung nhằm bảo đảm tính minh định của nguyên tắc cá thể hóa hình phạt.
3. Giải pháp nâng cao năng lực chủ thể áp dụng pháp luật: Kiến nghị tăng cường bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho Thẩm phán, Hội thẩm, Kiểm sát viên và Điều tra viên; chuẩn hóa kỹ năng đánh giá chứng cứ khách quan, tránh việc quy kết võ đoán ý thức chủ quan của bị cáo khi áp dụng các tình tiết tăng nặng TNHS.

Kết quả và đóng góp

• Kết quả pháp lý và thực tiễn: Khóa luận đã hệ thống hóa toàn diện hệ thống 14 nhóm tình tiết tăng nặng TNHS quy định tại Điều 52 BLHS năm 2015. Công trình phân tích cụ thể các tiêu chuẩn định lượng như tỷ lệ thương tật (61-80% và trên 81% đối với người khuyết tật), mốc độ tuổi (dưới 16 tuổi, đủ 70 tuổi trở lên), và giải quyết các xung đột định danh thông qua các hồ sơ vụ án thực tiễn (vụ án Nguyễn Hữu H trộm tài sản trị giá 30.000.000 đồng; vụ án Lục Văn C tàng trữ 0,1207 gam Heroin; vụ án Lường Văn K mua bán 20 viên hồng phiến).
• Giải pháp và kiến nghị: Đề xuất giải pháp mang tính lập pháp và giải thích pháp luật: Hội đồng Thẩm phán TANDTC cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn chi tiết quy chế áp dụng các tình tiết có tính định tính; quy định rõ nguyên tắc xác định ngày tháng sinh đối với người bị hại theo hướng bảo đảm quyền con người; và chuẩn hóa quy trình phân định thứ tự ưu tiên áp dụng giữa tình tiết định tội, định khung và tăng nặng chung.
• Đóng góp khoa học: Tác giả đã khắc phục được sự rời rạc của các nghiên cứu trước đó (vốn chỉ phân tích từng tình tiết đơn lẻ hoặc dừng lại ở phân tích giáo trình); cung cấp góc nhìn đối chiếu luật học so sánh giữa mô hình danh sách đóng của Việt Nam/Nga với mô hình coi trọng hành vi khách quan của Thụy Điển.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tập trung nghiên cứu dưới góc độ khoa học luật hình sự thực định Việt Nam trên cơ sở văn bản BLHS năm 2015 và so sánh có chọn lọc với hai hệ thống pháp luật nước ngoài (Liên bang Nga và Thụy Điển).

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở từ phạm vi đề tài bao gồm: mở rộng nghiên cứu thực tiễn xét xử thông qua việc thu thập, phân tích số liệu thống kê bản án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm trên quy mô toàn quốc; đánh giá sâu hơn tác động của các nghị quyết hướng dẫn mới của TANDTC; và khảo cứu kinh nghiệm lập pháp của các quốc gia theo hệ thống Thông luật (Common Law) đối với việc lượng hình và tăng nặng hình phạt.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng: Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật học, Pháp luật Hình sự và Tố tụng Hình sự; đồng thời phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy tại các cơ sở đào tạo luật.
• Nội dung giá trị:
  • Hệ thống tiêu chí phân loại chi tiết các tình tiết tăng nặng theo bản chất pháp lý và 4 yếu tố cấu thành tội phạm.
  • Phân tích kỹ thuật lập pháp và nguyên tắc loại trừ tại Khoản 2 Điều 52 BLHS năm 2015 nhằm tránh áp dụng trùng lặp tình tiết định tội/định khung với tình tiết tăng nặng chung.
  • Bảng đối chiếu lịch sử lập pháp Việt Nam qua các thời kỳ (1945, 1985, 1999, 2015) và các tình huống án lệ thực tiễn minh họa rõ nét phương pháp áp dụng pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

1. Tình tiết tăng nặng TNHS chung khác với tình tiết tăng nặng định tội và định khung như thế nào? Theo tác giả, tình tiết tăng nặng định tội làm thay đổi tính chất nguy hiểm của hành vi để cấu thành một tội danh độc lập nặng hơn. Tình tiết tăng nặng định khung làm tăng mức độ nguy hiểm của hành vi trong cùng một tội danh để chuyển sang khung hình phạt có chế tài cao hơn. Trong khi đó, tình tiết tăng nặng chung (Điều 52 BLHS) chỉ có ý nghĩa lượng hình, làm tăng mức hình phạt cụ thể trong phạm vi một khung hình phạt nhất định và không được áp dụng nếu đã là dấu hiệu định tội hoặc định khung.

2. Điểm khác biệt căn bản giữa quy định tình tiết tăng nặng của BLHS Thụy Điển và BLHS Việt Nam là gì? Điều 2 Chương 29 BLHS Thụy Điển quy định 7 tình tiết tăng nặng đều thuần túy phản ánh tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, không quy định tình tiết gắn với nhân thân người phạm tội (như tái phạm, tính chất côn đồ, phạm tội nhiều lần). Pháp luật Thụy Điển vận hành theo nguyên tắc cá nhân chịu TNHS do hành vi phạm tội gây ra chứ không chịu trách nhiệm vì lý do nhân thân tốt hay xấu.

3. Thực tiễn xét xử giải quyết vấn đề xác định độ tuổi của người bị hại dưới 16 tuổi khi không có ngày tháng sinh cụ thể theo những quan điểm nào? Khóa luận chỉ ra hai luồng quan điểm trái ngược: Quan điểm thứ nhất cho rằng nếu không biết ngày sinh thì lấy ngày cuối cùng của tháng, không biết tháng sinh thì lấy tháng cuối cùng của năm (cách tính bất lợi cho người phạm tội). Quan điểm thứ hai cho rằng nếu không biết ngày sinh thì lấy ngày đầu tiên của tháng, không biết tháng sinh thì lấy tháng đầu tiên của năm (cách tính có lợi cho người phạm tội). Tác giả kiến nghị cơ quan có thẩm quyền cần ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể.

4. Dấu hiệu xác định tình tiết "tái phạm nguy hiểm" theo Điều 53 BLHS năm 2015 gồm những trường hợp nào? Gồm 2 trường hợp: (1) Đã bị kết án về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng do cố ý, chưa được xóa án tích mà lại thực hiện hành vi phạm tội về tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng do cố ý; (2) Đã tái phạm, chưa được xóa án tích mà lại phạm tội do cố ý (không phân biệt loại tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hay đặc biệt nghiêm trọng).

5. Nguyên tắc áp dụng tình tiết tăng nặng TNHS trong vụ án có đồng phạm được thực hiện ra sao? Theo phân tích của tác giả, tình tiết tăng nặng TNHS mang tính cá thể hóa cao. Khi giải quyết vụ án có đồng phạm, Tòa án chỉ được phép áp dụng tình tiết tăng nặng TNHS đối với riêng cá nhân người đồng phạm có tình tiết đó, tuyệt đối không được suy diễn áp dụng lan sang các đồng phạm khác nếu họ không trực tiếp có tình tiết tăng nặng này.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Phương Anh đã phân tích toàn diện chế định tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong Bộ luật Hình sự năm 2015 từ góc độ lý luận, lịch sử lập pháp và thực tiễn áp dụng. Thông qua việc phân tích cấu thành các tình tiết tại Điều 52, đối chiếu với luật học so sánh và các vụ án thực tiễn điển hình, công trình làm sáng tỏ bản chất pháp lý và nguyên tắc cá thể hóa hình phạt. Các kiến nghị hoàn thiện lập pháp và nâng cao năng lực chủ thể áp dụng pháp luật được đề xuất trong khóa luận có giá trị khoa học và tính ứng dụng thực tiễn cao cho công tác tư pháp hình sự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: NHUNG VAN DE CHUNG VE CAC TINH TIẾT TANG NANG TRÁCH NHIEM HÌNH SỰ 1. Khái niệm những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự 1. Khái niệm tinh tiết từng uặng trách nhiệm hình sw Theo quy định của BLHS năm 2015, khi quyết định hình phạt đối với người phạm tội, ngoài việc căn cứ vào quy định của BLHS, căn cứ vào tính chat và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội hoặc việc chap hành pháp luật, Toà án còn phải cân nhắc những tình tiết giảm nhe và tăng năng trách nhiệm hình sự. Như vậy, những tình tiết tăng néng TNHS là một trong những căn cứ quan trong dé Toa án quyết đính một mức hình phạt cụ thể, tương xứng với tính chất, mức đô nguy hiém của hành vi pham tôi của người phạm tội.

Tuy nhiên, trong quá trình hình thành và phát triển của pháp luật hình sự Viét Nam, khái niém vệ tình tiết tăng năng TNHS chưa được dé cập cụ thé, đây đủ và thông nhật. Từ dién Luật học đã giải thích về thuật ngữ “tinh tiết tăng nang TNHS”, theo đó tình tiệt tăng năng TNHS là tình tiết ảnh hưởng đến mức dé trách nhiệm hình sự của trường hop phạm tôi cu thé theo hướng làm tăng lên so với trường hop bình thường'. Như vậy, có thé hiểu tình tiệt tăng năng là những tinh tiết làm tăng mức độ TNHS của người phạm tội trong một vụ án hình su. Dưới góc độ nghiên cứu khoa học luật hình sự, còn có rat nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm tình tiết tăng nang trách nhiệm hình sự, cụ thé: Các tình tiết tăng nặng TNHS còn được hiểu là: “Các tinh tết tăng năng TNHS là những tình tiết trong một vụ dn cụ thé làm tăng mức độ nghiêm trong của hành vi phạm tội và người phạm tôi phải chịu một tình phạt nghiêm khắc hơn trong mốt khung hình phat“? Ngoài ra, con có quan điểm cho rang “Các tình tiết tăng năng trách nhiễm hình sự là những tình tiết phan ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của tôi phạm tăng lên trong phạm vì một khumg hình phạt của một tôi phạm cu thé”.

Nhìn chung, các quan điểm trên đã nêu lên được đặc trưng chủ yêu của tinh tiết tăng nặng TNH là làm tăng mức dé nguy hiểm của tội phạm và đó là căn cứ tăng : Viện Khoa học pháp ly - Bộ tư pháp (2006), Từ điển Luật học ,Nxb Từ điền bach Khoa, Nx Trphip, Hi Nội,tr.770 ` Đình Vin Quế (2009), Binh kun Bhioa học về các tinh tiết tăng năng gitim nhẹ mech rhiểm hinh sic, Nx Thành pho Hồ Chi Mmh,Thành phố Hồ Chí Mimh,tr30% ` Trần Vin Sơn (2016), Orovét định hinh phat trong Luật lành sự Việt Năm, Luân vin thạc sĩ Luật hoc, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội tr36 6 nặng TNHS. Tuy nhiên, các quan điểm này còn bö sót yêu tổ làm tăng năng TNHS từ phía người pham tội. Không chi tình tiết của vụ án làm tăng tính nguy hiém của tôi phạm, mà còn tình tiết lam tăng tính nguy hiém của người pham tdi hoặc tăng nhu cầu cưỡng ché dé giáo dục cai tạo người pham tội cũng lam tăng năng TNHS. Do đó, quan điểm khác cho rằng: “Các tình tiết tăng nặng trách nhiém hình sự là những tình tiết được guy đình trong Bồ luật Hình sự phần ánh mức đồ ngụ" hiểm cho xã hội của hành vi pham tội, khả năng cải tạo giáo duc của người phạm tôi.

Các tình tiết tăng năng trách nhiệm hình sự có ý nghĩa trong việc quyết đình hình phat, làm tăng hình phạt trong giới hạn một khung hình phat'*. Quan điểm này đã phân tích khá đây đủ các đặc trưng cơ bản của tình tiết tăng năng đó là: (1) Làm tăng mức độ nguy hiểm của tôi phạm hoặc lam tăng mức độ nguy hiểm của người pham tội hay nhu cau cưỡng chế dé giáo duc cai tao người phạm tôi; (2) Các tinh tiết đó lam tăng nặng hình phạt áp dung đôi với người phạm tội, (3) Hình phạt được tăng nang trong pham vi chế tài của một khung hình phạt được quy đính. Quan diém này vừa thê hiện được bản chat, vai trò của tinh tiệt tăng nặng TNHS, vừa phân biệt được tình tiết tăng năng TNHS chung với tinh tiết định tôi và tình tiết định khung tăng năng. Từ những quan điểm nêu trên cùng với việc xem xét tinh tiết tăng năng TNHS trong BLHS năm 2015, nhận thay tinh tiết được quy định có thé được chia thanh 2 loại chính là những tình tiệt có anh hưởng đáng kể đến mức nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tdi và những tình tiệt phan ánh khả năng cải tao, giáo duc của người phạm tội.

Tình tiết này đều có đặc điểm chung là những tình tiệt có ý nghĩa làm tăng lên mức độ TNHS của người pham tội. Từ đó khái quát được khái niém liên quan dén tình tiệt tăng năng TNHS như sau: “Tinh tiết tăng năng TNHS là những tình tiết được quy dinh trong BLHS phan ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vĩ pham tội, khả năng cải tạo giáo dục của người phạm tội. Tình tiết tăng năng TNH% có ý nghĩa trong việc quyết đình hình phạt, làm tăng hình phat trong giới ham một lung hình phat nhất định”. Như vậy, dưới góc độ pháp lý, giống như các tình tiết gam nhẹ TNHS, các tình tiết tăng năng TNHS có ảnh hưởng trực tiép nhất đền các quyền và lợi ích của người pham tội.

Điêu này thé biện ở chỗ - dé xác định tội phạm và người phạm tôi phải dua vào các dâu hiệu của cầu thanh tội phạm, nhung dé xác đính một lượng hình phạt đối với người phạm tôi thì tình tiệt tăng nang TNHS lại có vai tro rất lớn. 3 Dương Tuyết Miễn (2013), “Các tinh tiết ting ning trách nhiệm hành sự theo Bộ bật Hình sự Việt Nam nim 1999”, Tạp chí Toà co nhấn dim, (Số 01), tr.18-20 Cần tránh cách hiểu chưa đúng khi quan niệm “tinh tiết tăng nặng TNHS là tình tiệt làm cho TNHS đối với người phạm tôi trong trường hợp pham téi cụ thé cao hon, thé luận ở ba mức độ khác nhau: Tội danh nang hơn, khung hình phạt cao hơn, mức hình phạt năng hon”. Nêu hiểu như vậy là có sự nhằm lẫn giữa tình tiết tăng nặng TNHS này chỉ 1a một trong những căn cử dé Toa án quyết đính hình phạt đối với người phạm tôi theo hướng nghiêm khác hơn trong phạm vi mét khung hinh phạt niêu trong vụ án hình sự có tình tiệt này. Đặc điểm của tinh tiết tăng uặng trách uhiệm hình sự Qua sự phân tích như vừa nêu, có thể rút ra những đặc điểm chung của tình tiết tăng năng TNHS như sau: Thit nhất, tình tiết tăng nặng TNHS nhất thiệt phải được nha làm luật ghi nhân, trong BLHS năm 2015, chứ không thé quy định trong bat kỳ các văn bản pháp lý nào khác hoặc không thể do Toà án tự xem xét dé cân nhac như tình tiết giảm nhẹ TNHS Thit hai, tinh tiệt ting năng TNHS chỉ được áp dung một lần trong vụ án hình sự, chi những tình tiết tăng năng TNHS nao liên quan dén vụ án hình sự đang xử lý mới được áp dung trong vụ án đó.

Trong một vụ án đông phạm, néu tình tiết ting nặng TNHS thuộc về riêng từng dong phạm, thi chỉ áp dung tình tiết tăng nặng TNHS đôi với cá nhân người pham tội đó. Thit ba, tình tiệt tăng nang TNHS chi được áp dung sau khi đã định tôi danh: và khung hình phat phải được xác định trước sau đó mới cân nhắc dén tình tiết tăng năng trên thực tế. Đặc điểm nay gắn liên với nhiệm vụ, vai trò của tình tiết tăng ning trong một vụ án hình sự cũng như mối quan hệ của nó với việc định tôi danh và quyết định hình phạt. Vi du: Tình tiết tăng nang “lợi dung chức vụ, quyền hạn dé pham tội” là yêu tô định tôi được quy đính tại các tội tham ô tai sin Điều 353); tôi nhận hồi lộ Điều 354), tôi lợi dung chức vụ, quyên han trong khi thi hành công vụ (Điều 356); tôi lợi dung chức vụ quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác dé trục lợi (Điều 358), của BLHS năm 2015.

Do đó, khi quyét định hình phạt, Toa án không được xem xét nó là tinh tiết “lợi dung chức vụ, quyên hạn để phạm tôi” quy định tại điểm c khoản 1 Điều 52 BLHS năm 2015 là tinh tiết tăng nặng TNHS chung nữa Thứ fre, tinh tiệt tăng năng mang tính chật ôn dinh về số lượng và nội dung. Mac du vậy, nêu trong thực tién đời sóng xuất hiên những tình tiết làm thay đỗi mức độ nguy hiểm cho xã hội của tôi phạm theo hướng nghiêm khắc hơn thì nó sẽ được * Phan Hằng Thuỷ (2010), Cá: tinh nết tăng nặng INHS trong Luật Hin sự Việt Nem - Một số vấn để tí Ind và Điực tiến, Luin vin Thạc sĩ hật học , Khoa Luật, Đại học Quốc Gia Hà Nội trọ 8 nha làm luật bd sung cho phủ hợp với tình bình kinh tê, chính trị - xã hội và ngược lại sẽ bị loại bỏ khỏi BLHS Khi áp dung các tinh tiệt tăng năng đối với người phạm tôi, Toà án “phối làm sáng tô ý thức chủ quan của người phạm tôi dé xét trường hợp này họ có phải thay trước hoặc có thé thấp trước được tình tiết tăng năng trách nhiệm hình sự hay không thì mới được dp dung tình hết tăng năng đó đối với họ ” Trường hợp có căn cử chứng minh rằng ho không thay được trước hoặc không thé thay được trước thì di tình tiết do có xảy ra người phạm tội cũng không phải chịu trách nhiệm déi với tinh tiết tăng, năng TNHS do. Ýughĩa cia các tinh tiết tăng nig trách nhiệm hình se 1.131 Ýng]ĩa pháp ly Các tình tiết tang năng TNHS là những tình tiết làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội của tôi pham đã được thực hién, vi thé, cling có y nghĩa làm tăng năng hình phạt đôi với người đã thực hiện tôi pham cụ thể đó. Các tình tiết tăng năng TNHS có ý nghĩa rất quan trong trong việc cá thé hoá hình phạt.

Nó cho phép đánh giá mức độ nguy hiém cho xã hội của hành vi phạm tội dé thực hiện, đây là một trong những cơ sở để đánh giá mức độ nguy hiểm cho xã hôi của hành vi phạm tôi đã thực hiện.