Luận Án Tiến Sĩ: Phân Tích Đối Chiếu Ẩn Dụ Ý Niệm Trong Quảng Cáo Tiếng Việt Và Tiếng Anh

Luận án tiến sĩ phân tích ẩn dụ ý niệm trong quảng cáo tiếng Việt và tiếng Anh, so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Lan Phương
• Người hướng dẫn: Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội, Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối Chiếu Ẩn Dụ Ý Niệm Trong Quảng Cáo Tiếng Việt Và Tiếng Anh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lý luận về đề tài nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ CẤU TRÚC TRONG QUẢNG CÁO TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• 2.1. Bức tranh tổng thể về ẩn dụ cấu trúc trong quảng cáo tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.2. Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc trong quảng cáo tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.3. Ẩn dụ SẢN PHẨM LÀ CON NGƯỜI
• 2.4. Ẩn dụ SẢN PHẨM LÀ PHƯƠNG TIỆN GIAO THÔNG
• 2.5. Ẩn dụ SẢN PHẨM LÀ MÓN QUÀ
• 2.6. Ẩn dụ SẢN PHẨM LÀ MÓN ĂN
• 2.7. Ẩn dụ SẢN PHẨM LÀ NGUỒN NĂNG LƯỢNG
• 2.8. Ẩn dụ SẢN PHẨM LÀ LIỀU THUỐC
• 2.9. Ẩn dụ SẢN PHẨM LÀ ĐIỀU KỲ DIỆU
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ BẢN THỂ TRONG QUẢNG CÁO TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• 3.1. Bức tranh tổng thể về ẩn dụ bản thể trong quảng cáo tiếng Việt và tiếng Anh
• 3.2. Đối chiếu ẩn dụ bản thể trong quảng cáo tiếng Việt và tiếng Anh
• 3.3. Ẩn dụ bản thể trong quảng cáo tiếng Việt
• 3.4. Ẩn dụ bản thể trong quảng cáo tiếng Anh
• 3.5. Đối chiếu ẩn dụ bản thể giữa quảng cáo tiếng Việt và tiếng Anh
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ ĐỊNH HƯỚNG TRONG QUẢNG CÁO TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• 4.1. Bức tranh tổng thể về ẩn dụ định hướng trong quảng cáo tiếng Việt và tiếng Anh
• 4.2. Các cặp không gian trong ẩn dụ định hướng trong quảng cáo
• 4.3. Các ẩn dụ định hướng trong quảng cáo tiếng Việt và tiếng Anh
• 4.4. Đối chiếu ẩn dụ định hướng trong quảng cáo tiếng Việt và tiếng Anh
• 4.5. Ẩn dụ QUYỀN LỰC ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN, KHÔNG CÓ QUYỀN LỰC ĐỊNH HƯỚNG XUỐNG DƯỚI
• 4.6. Ẩn dụ TRẠNG THÁI CÓ Ý THỨC ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN, TRẠNG THÁI VÔ THỨC ĐỊNH HƯỚNG XUỐNG DƯỚI
• 4.7. Ẩn dụ CÁI TỐT ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN, CÁI XẤU ĐỊNH HƯỚNG XUỐNG DƯỚI
• 4.8. Ẩn dụ HẠNH PHÚC ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN, NỖI BUỒN ĐỊNH HƯỚNG XUỐNG DƯỚI
• 4.9. Ẩn dụ KHỎE MẠNH VÀ SỰ SỐNG ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN, BỆNH TẬT VÀ CÁI CHẾT ĐỊNH HƯỚNG XUỐNG DƯỚI
• 4.10. Ẩn dụ NHIỀU HƠN ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN, ÍT HƠN ĐỊNH HƯỚNG XUỐNG DƯỚI
• 4.11. Ẩn dụ TƯƠNG LAI Ở PHÍA TRƯỚC, QUÁ KHỨ Ở PHÍA SAU
• 4.12. Ẩn dụ PHÁT TRIỂN ĐỊNH HƯỚNG RA NGOÀI
• 4.13. Ẩn dụ LỰC TÁC ĐỘNG HƯỚNG VÀO SÂU
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: ĐỐI CHIẾU CÁC NÉT VĂN HÓA ĐẶC TRƯNG VIỆT - ANH
• PHỤ LỤC 2: THỐNG KÊ DỤ DẪN CỦA CÁC TIỂU LOẠI ẨN DỤ CẤU TRÚC
• PHỤ LỤC 3: THỐNG KÊ DỤ DẪN CỦA CÁC TIỂU LOẠI ẨN DỤ BẢN THỂ
• PHỤ LỤC 4: THỐNG KÊ DỤ DẪN CỦA CÁC TIỂU LOẠI ẨN DỤ ĐỊNH HƯỚNG
• PHỤ LỤC 5: NGỮ LIỆU NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Phân tích ẩn dụ

Phân tích ẩn dụ là trọng tâm của luận án, tập trung vào việc khám phá cách ẩn dụ ý niệm được sử dụng trong quảng cáo tiếng Việt và quảng cáo tiếng Anh. Luận án sử dụng lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận để phân tích cơ chế ánh xạ và mô hình tri nhận của ẩn dụ. Các loại ẩn dụ chính được nghiên cứu bao gồm ẩn dụ cấu trúc, ẩn dụ bản thể, và ẩn dụ định hướng. Mỗi loại ẩn dụ được phân tích dựa trên miền nguồn và miền đích, giúp làm rõ cách thức tư duy của người Việt và người Anh được phản ánh qua ngôn ngữ quảng cáo.

1.1. Ẩn dụ cấu trúc

Ẩn dụ cấu trúc là loại ẩn dụ sử dụng các cấu trúc quen thuộc để diễn đạt ý niệm mới. Trong quảng cáo tiếng Việt và quảng cáo tiếng Anh, các ẩn dụ như SẢN PHẨM LÀ CON NGƯỜI, SẢN PHẨM LÀ PHƯƠNG TIỆN GIAO THÔNG, và SẢN PHẨM LÀ MÓN QUÀ được sử dụng phổ biến. Các ẩn dụ này giúp tạo ra sự liên tưởng mạnh mẽ, giúp khách hàng dễ dàng tiếp nhận thông điệp quảng cáo. Luận án đã thống kê tần suất xuất hiện của từng loại ẩn dụ và so sánh sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

1.2. Ẩn dụ bản thể

Ẩn dụ bản thể tập trung vào việc sử dụng các đối tượng cụ thể để diễn đạt ý niệm trừu tượng. Trong quảng cáo tiếng Việt, các ẩn dụ này thường gắn liền với văn hóa truyền thống, trong khi quảng cáo tiếng Anh có xu hướng sử dụng các ẩn dụ hiện đại và phổ quát hơn. Luận án đã phân tích các ẩn dụ như SẢN PHẨM LÀ NGUỒN NĂNG LƯỢNG và SẢN PHẨM LÀ LIỀU THUỐC, làm rõ sự khác biệt trong cách tiếp cận của hai nền văn hóa.

II. Quảng cáo tiếng Việt và tiếng Anh

Luận án tập trung vào việc đối chiếu cách sử dụng ẩn dụ ý niệm trong quảng cáo tiếng Việt và quảng cáo tiếng Anh. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù có sự tương đồng trong việc sử dụng các loại ẩn dụ, nhưng cách thức và tần suất sử dụng lại có sự khác biệt đáng kể. Quảng cáo tiếng Việt thường sử dụng các ẩn dụ gắn liền với văn hóa truyền thống và tình cảm gia đình, trong khi quảng cáo tiếng Anh có xu hướng sử dụng các ẩn dụ hiện đại và mang tính toàn cầu.

2.1. Đặc điểm văn hóa

Văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và sử dụng ẩn dụ ý niệm. Quảng cáo tiếng Việt thường phản ánh các giá trị truyền thống như sự đoàn kết, tình cảm gia đình, và lòng yêu nước. Trong khi đó, quảng cáo tiếng Anh tập trung vào các giá trị cá nhân, sự độc lập, và tính hiện đại. Sự khác biệt này được thể hiện rõ qua cách sử dụng các ẩn dụ trong quảng cáo của hai ngôn ngữ.

2.2. Chiến lược quảng cáo

Chiến lược quảng cáo của hai ngôn ngữ cũng có sự khác biệt đáng kể. Quảng cáo tiếng Việt thường sử dụng các thông điệp mang tính cảm xúc và gần gũi, trong khi quảng cáo tiếng Anh có xu hướng sử dụng các thông điệp logic và mang tính thuyết phục cao. Sự khác biệt này phản ánh sự khác biệt trong cách tiếp cận và tư duy của hai nền văn hóa.

III. Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học

Luận án này là một nghiên cứu ngôn ngữ chuyên sâu, tập trung vào việc phân tích và đối chiếu ẩn dụ ý niệm trong quảng cáo tiếng Việt và quảng cáo tiếng Anh. Nghiên cứu sử dụng các phương pháp phân tích diễn ngôn, miêu tả, và so sánh đối chiếu để làm rõ các đặc điểm của ẩn dụ trong hai ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp vào lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận mà còn có giá trị thực tiễn trong việc thiết kế quảng cáo hiệu quả.

3.1. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp phân tích diễn ngôn để xác định các ẩn dụ ý niệm trong quảng cáo. Phương pháp miêu tả được sử dụng để phân tích các đặc điểm của ẩn dụ, trong khi phương pháp so sánh đối chiếu giúp làm rõ sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Ngoài ra, thủ pháp thống kê phân loại được sử dụng để thống kê tần suất xuất hiện của các loại ẩn dụ.

3.2. Đóng góp của luận án

Luận án đã đóng góp vào lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận bằng cách làm rõ cơ chế ánh xạ và mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm. Ngoài ra, nghiên cứu cũng cung cấp các số liệu thống kê về tần suất sử dụng ẩn dụ trong quảng cáo, giúp các nhà thiết kế quảng cáo hiểu rõ hơn về vai trò của ẩn dụ trong việc tạo ra các thông điệp quảng cáo ấn tượng và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu khoa học "Đối chiếu ẩn dụ ý niệm trong quảng cáo tiếng Việt và tiếng Anh" của tác giả Nguyễn Thị Lan Phương, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Văn Hiệp (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam - Học viện Khoa học Xã hội, 2020, Chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu, Mã số: 9.24), đại diện cho một bước tiến tiên phong trong việc tiếp cận diễn ngôn truyền thông thương mại dưới lăng kính của ngôn ngữ học tri nhận hiện đại. Bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư đã biến thông điệp quảng cáo thành một chiến trường định vị tâm trí, nơi ngôn từ không chỉ mang chức năng miêu tả mà còn kiến tạo thực tại tri nhận cho người tiêu dùng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tế: phần lớn các công trình Việt ngữ học trước đây tiếp cận quảng cáo thuần túy qua tu từ học truyền thống (coi ẩn dụ là biện pháp trang trí bề mặt ngôn từ theo quan niệm từ thời Aristotle) hoặc phân tích ngữ dụng đơn thuần (như Mai Xuân Huy, 2001; Phạm Thị Cẩm Vân, 2003; Trần Thị Thu Hiền, 2013). Các nghiên cứu quốc tế về ẩn dụ tri nhận trong quảng cáo (Morris, 2011; Li J., 2015) tuy phong phú nhưng chưa từng có một khảo sát đối chiếu quy mô, hệ thống giữa tiếng Việt (thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, văn hóa phương Đông) và tiếng Anh (thuộc loại hình ngôn ngữ biến hình, văn hóa phương Tây).

Nghiên cứu tập trung giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và các giả thuyết định hướng:

1. RQ1: Hệ thống ẩn dụ ý niệm trong quảng cáo tiếng Việt và tiếng Anh được tổ chức theo những miền nguồn (source domain) và miền đích (target domain) nào, với sơ đồ ánh xạ (mapping) và cấu trúc tầng bậc ra sao?
2. RQ2: Tần suất xuất hiện và mức độ phân bố của các tiểu loại ẩn dụ cấu trúc, ẩn dụ bản thể và ẩn dụ định hướng khác biệt như thế nào giữa hai ngôn ngữ?
3. RQ3: Những nhân tố văn hóa dân tộc, tâm lý nhận thức và loại hình ngôn ngữ nào lý giải cho sự tương đồng và dị biệt trong việc kích hoạt các mô hình tri nhận này?

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp chặt chẽ Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) của Lakoff & Johnson (1980), Thuyết Nghiệm thân (Embodied Cognition) của Johnson (1987), và Mô hình Kích thước Văn hóa của Geert Hofstede (1980, 2001). Về quy mô, luận án khảo sát khối ngữ liệu gồm 400 mẫu quảng cáo thương mại (200 mẫu tiếng Việt mã hóa V1–V200; 200 mẫu tiếng Anh mã hóa A1–A200) thuộc 12 nhóm sản phẩm/dịch vụ, được thu thập từ tháng 10/2016 đến tháng 4/2017 trên các phương tiện truyền thông phát hành từ năm 2000 trở lại. Đột phá lượng hóa thể hiện qua việc phân tích chi tiết 316 biểu thức ẩn dụ cấu trúc, chứng minh rằng 68,5% quảng cáo sử dụng ẩn dụ cấu trúc, trong đó tiếng Việt chiếm ưu thế với 73% (146/200 QC) so với 64% ở tiếng Anh (128/200 QC).

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu ẩn dụ chứng kiến sự chuyển dịch mang tính hệ hình (paradigm shift). Khởi nguyên từ quan điểm tu từ học cổ điển của Aristotle, ẩn dụ được xem là “phương tiện trang trí hoa mĩ cho ngôn từ” mang tính ngoại biên. Đến năm 1980, công trình kinh điển Metaphors We Live By của George Lakoff và Mark Johnson đã tạo nên một cuộc cách mạng nhận thức luận khi khẳng định: "ẩn dụ là vấn đề của tư duy và hành động. Nó không chỉ được sử dụng bởi những người có năng lực sáng tác phi thường trong văn học mà còn bởi những người bình thường nhất trong cuộc sống hàng ngày". Quan điểm này được củng cố qua các công trình về cơ sở sinh lý học và nghiệm thân của Mark Johnson (1987), Ronald Langacker (1987) với Foundations of Cognitive Grammar, Joe Grady (1997) với lý thuyết ẩn dụ sơ cấp, và Gilles Fauconnier & Mark Turner (2002) với lý thuyết không gian pha trộn (conceptual blending).

Trong lĩnh vực tiếp thị và diễn ngôn truyền thông, Zoltán Kövecses (2002) khẳng định: "một AD được lựa chọn tốt có thể gia tăng đáng kể mong muốn của người mua đối với SP được QC". Một cuộc tranh luận học thuật sâu sắc nổ ra giữa hai trường phái:

• Trường phái phổ quát luận (Universalist View): Đại diện bởi Ning Yu (2009) và Kövecses (2006), cho rằng trải nghiệm cơ thể của con người là đồng nhất, do đó các mô hình tri nhận ẩn dụ về cơ bản có tính phổ quát xuyên văn hóa.
• Trường phái biến thiên văn hóa (Cultural Variation View): Được ủng hộ bởi Peter Morris (2011) và Li J. (2015). Morris (2011) khi khảo sát quảng cáo tại 5 quốc gia đã khẳng định các chiều kích văn hóa chi phối trực tiếp việc lựa chọn miền nguồn. Li J. (2015) chỉ ra rằng văn hóa ngữ cảnh cao (High-Context Culture - HCC) ở châu Á thúc đẩy việc sử dụng ẩn dụ gián tiếp dày đặc hơn so với văn hóa ngữ cảnh thấp (Low-Context Culture - LCC) ở phương Tây.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Lý Toàn Thắng (2005), Trần Văn Cơ (2007, 2009), Nguyễn Đức Tồn (2002, 2007) và Phan Thế Hưng (2007, 2009) đã giới thiệu hệ thống ngôn ngữ học tri nhận vào trong nước. Tuy nhiên, các khảo sát về quảng cáo của Huỳnh Trung Ngữ (2010), Phạm Thị Hằng (2012) và Lưu Trọng Tuấn (2010) chỉ dừng lại ở phạm vi khẩu hiệu (slogan) ngắn ngủi. Luận án của Nguyễn Thị Lan Phương đã định vị chính xác khoảng trống học thuật này bằng cách so sánh toàn diện toàn bộ diễn ngôn quảng cáo đa phương tiện giữa tiếng Việt và tiếng Anh, đối chiếu trực tiếp với các phát hiện quốc tế của Morris (2011) và Li J. (2015) để chứng minh sự tương tác động giữa cấu trúc tri nhận và căn tính văn hóa.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson (1980) và Kövecses (2002) bằng việc làm sáng tỏ cơ chế ánh xạ đặc thù trong diễn ngôn thương mại. Trong khi lý thuyết truyền thống giả định rằng miền đích luôn là những khái niệm trừu tượng (như TÌNH YÊU, THỜI GIAN), luận án chứng minh rằng trong quảng cáo, miền đích là SẢN PHẨM/DỊCH VỤ – vốn là các thực thể vật chất hiện hữu nhưng mang tính chất “mới mẻ và chưa được trải nghiệm đầy đủ” trong tâm trí khách hàng. Do đó, cơ chế ánh xạ tri nhận ở đây không chỉ là sự trừu tượng hóa mà là quá trình giá trị hóa (valorization) và quen thuộc hóa (familiarization) thuộc tính sản phẩm.

Luận án xác lập mô hình ánh xạ đơn hướng (unidirectionality) và tính bất đối xứng (asymmetry) với hệ thống mệnh đề lý thuyết:

• Mệnh đề 1 (Tính tầng bậc): Ẩn dụ thượng danh chi phối và cấu trúc hóa các ẩn dụ hạ danh theo logic phả hệ khái niệm.
• Mệnh đề 2 (Tính che giấu và nhấn mạnh - Hiding & Highlighting): Khi ánh xạ miền CON NGƯỜI sang SẢN PHẨM, thuộc tính cảm xúc, sự đồng hành được làm nổi bật, trong khi các thuộc tính về sự hao mòn vật lý bị che giấu.
• Mệnh đề 3 (Tính tương hòa văn hóa - Cultural Coherence): Tần suất và cấu trúc ánh xạ luôn tương hòa với các trục giá trị cốt lõi của cộng đồng ngôn ngữ bản địa.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp một cách sáng tạo ba trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (CMT): Phân loại ẩn dụ thành ba nhóm: Cấu trúc (Structural), Bản thể (Ontological), và Định hướng (Orientational).
2. Quy trình Nhận dạng Ẩn dụ (MIP - Metaphor Identification Procedure) của Nhóm Pragglejaz (2007): Nhận diện từ biểu lộ ẩn dụ (dụ dẫn - metaphorically-expressed words) và thiết lập biểu thức ẩn dụ (metaphor expressions).
3. Thuyết Đo lường Kích thước Văn hóa của Geert Hofstede kết hợp Lý thuyết Ngữ cảnh của Edward T. Hall: Vận dụng 4 chỉ số văn hóa (PDI, IDV, MAS, UAI) và phân cực HCC/LCC để giải mã cơ sở tâm thức dân tộc.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa hiện thực tri nhận (Cognitive Realism) và phương pháp luận diễn giải kết hợp định lượng thực chứng. Luận án áp dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-Methods Sequential Design) với thiết kế đa tầng: cấp độ vi mô phân tích từ vựng - ngữ nghĩa của các dụ dẫn, cấp độ vĩ mô giải mã diễn ngôn văn hóa - xã hội.

Tiêu chí	Khối ngữ liệu tiếng Việt	Khối ngữ liệu tiếng Anh
Quy mô mẫu	200 quảng cáo (V1 – V200)	200 quảng cáo (A1 – A200)
Số lượng nhóm ngành	12 nhóm sản phẩm/dịch vụ	12 nhóm sản phẩm/dịch vụ
Phương thức chọn mẫu	Lấy mẫu hạn ngạch (Quota sampling)	Lấy mẫu hạn ngạch (Quota sampling)
Phương tiện thu thập	Báo in, tạp chí, TVC, radio, biển tấm lớn	Báo in, tạp chí, TVC, radio, biển tấm lớn
Thời gian khảo sát	10/2016 – 04/2017 (Niên hạn 2000–2017)	10/2016 – 04/2017 (Niên hạn 2000–2017)

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nhận diện và xử lý ngữ liệu được thực hiện nghiêm ngặt qua 4 bước chuẩn hóa theo giao thức MIP (Pragglejaz Group, 2007):

• Bước 1: Đọc/nghe toàn bộ diễn ngôn quảng cáo để nắm bắt nghĩa văn cảnh tổng thể.
• Bước 2: Nhận diện các đơn vị từ vựng có tiềm năng ẩn dụ bằng cách so sánh nghĩa ngữ cảnh với nghĩa gốc cơ bản (nghĩa lịch sử/nghiệm thân cụ thể).
• Bước 3: Xác lập sự hiện diện của miền nguồn và miền đích; kiểm tra xem nghĩa ngữ cảnh có được hiểu thông qua sự đối chiếu với miền nguồn hay không.
• Bước 4: Thiết lập danh mục các dụ dẫn và nhóm thành các biểu thức ẩn dụ (metaphor expressions), sau đó quy nạp về các ẩn dụ ý niệm thượng danh.

Luận án đảm bảo tính giá trị nội tại (internal validity) và độ tin cậy thông qua thủ pháp tam giác đạc ngữ liệu (data triangulation) giữa văn bản viết, âm thanh và hình ảnh phiên chuyển văn bản, đồng thời tiến hành đối chiếu 2 chiều độc lập (Bùi Mạnh Hùng, 2008).

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng được thống kê chi tiết theo tần số và tỷ lệ phần trăm phân bố trên từng nhóm ẩn dụ. Nghiên cứu thực hiện phân tích đối chiếu chéo (cross-tabulation) giữa 12 nhóm sản phẩm với 7 miền nguồn cấu trúc, các phạm trù bản thể và 9 cặp định hướng không gian. Các phân tích tương quan định tính được đối chiếu trực tiếp với bảng điểm văn hóa Hofstede để giải trình sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai khối ngữ liệu.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được 5 phát hiện cốt lõi mang tính đột phá thực nghiệm:

1. Sự áp đảo của ẩn dụ cấu trúc SẢN PHẨM LÀ CON NGƯỜI: Trong tổng số 316 biểu thức ẩn dụ cấu trúc được trích xuất từ 274 quảng cáo (chiếm 68,5% toàn bộ mẫu khảo sát), ẩn dụ SẢN PHẨM LÀ CON NGƯỜI chiếm tỷ lệ áp đảo tuyệt đối với 56% (244 quảng cáo). Mô hình này phân nhánh thành 4 ẩn dụ hạ danh phức hợp: SẢN PHẨM LÀ BẠN BÈ, SẢN PHẨM LÀ CHIẾN BINH, SẢN PHẨM LÀ VẬN ĐỘNG VIÊN, và các ánh xạ bộ phận/hình dáng. Ngược lại, ẩn dụ SẢN PHẨM LÀ ĐIỀU KỲ DIỆU chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn 6% (24 quảng cáo).

2. Sự phân hóa sâu sắc trong việc lựa chọn miền nguồn giữa Việt và Anh: Tiếng Việt có xu hướng ưu tiên vượt trội các miền nguồn mang tính gắn kết cảm xúc, hòa hợp cộng đồng và đời sống thường nhật: SẢN PHẨM LÀ BẠN BÈ, SẢN PHẨM LÀ MÓN QUÀ, SẢN PHẨM LÀ MÓN ĂN. Ngược lại, quảng cáo tiếng Anh thể hiện tần suất áp đảo ở các miền nguồn mang tính hành động, cạnh tranh và hiệu năng cá nhân: SẢN PHẨM LÀ CHIẾN BINH, SẢN PHẨM LÀ PHƯƠNG TIỆN GIAO THÔNG, SẢN PHẨM LÀ NGUỒN NĂNG LƯỢNG.

3. Tác động của các chiều kích văn hóa Hofstede lên cơ chế ánh xạ:

   • Chỉ số Khoảng cách Quyền lực (PDI): Việt Nam (PDI = 70/100) thể hiện xu hướng sử dụng dày đặc ẩn dụ QUYỀN LỰC ĐỊNH HƯỚNG LÊN TRÊN thông qua các biểu thức tôn vinh vị thế, đẳng cấp và sự tôn kính. Anh (PDI = 35/100) phân bổ ẩn dụ định hướng quyền lực phẳng hơn, tập trung vào năng lực tự chủ cá nhân.
   • Chỉ số Chủ nghĩa Cá nhân (IDV): Anh (IDV = 89/100) tập trung vào các ẩn dụ hướng tâm cá nhân, tôn vinh sự khác biệt bản thể (Be yourself, Unleash your potential). Việt Nam (IDV = 20/100) thống trị bởi các biểu thức đề cao tính hòa nhập gia đình, bạn bè và trách nhiệm cộng đồng.
   • Chỉ số Tính Nam / Tính Nữ (MAS): Văn hóa Anh (MAS = 66/100) ưa chuộng các miền nguồn xung đột, chinh phục (Fight, Conquer, Drive). Văn hóa Việt (MAS = 40/100) thiên về tính nữ, ưa chuộng sự chăm sóc, nuôi dưỡng, vỗ về (Nuôi dưỡng, Thấu hiểu, Gắn kết).

4. Sự dị biệt giữa văn hóa Ngữ cảnh Cao (HCC) và Ngữ cảnh Thấp (LCC): Quảng cáo tiếng Việt (HCC) vận dụng các đường dẫn ẩn dụ vòng vo, gián tiếp, kích hoạt cảm xúc người nghe thông qua mạng lưới biểu thức liên tưởng ngầm ẩn. Quảng cáo tiếng Anh (LCC) sử dụng ẩn dụ trực diện, gãy gọn, ánh xạ thẳng từ công năng sản phẩm sang miền nguồn mục tiêu nhằm tối ưu hóa lực ngôn trung (illocutionary force).

5. Tính phổ quát của các lược đồ không gian định hướng: Các cặp đối lập không gian như CÁI TỐT HƯỚNG LÊN TRÊN / CÁI XẤU HƯỚNG XUỐNG DƯỚI, HẠNH PHÚC HƯỚNG LÊN TRÊN / NỖI BUỒN HƯỚNG XUỐNG DƯỚI, NHIỀU HƠN HƯỚNG LÊN TRÊN / ÍT HƠN HƯỚNG XUỐNG DƯỚI thể hiện sự đồng nhất tuyệt đối về cơ chế tri nhận nghiệm thân ở cả hai dân tộc, khẳng định tính phổ quát của bản đồ thần kinh tri nhận loài người.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định tính tương hòa văn hóa của hệ thống ẩn dụ ý niệm, dung hòa cuộc tranh luận giữa thuyết phổ quát và thuyết biến thiên văn hóa.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình đối chiếu ẩn dụ 2 chiều kết hợp MIP và phân tích diễn ngôn liên văn hóa, có thể chuyển giao cho các nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ khác.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cẩm nang định hướng cho các giám đốc sáng tạo (Creative Directors) và chuyên gia tiếp thị quốc tế trong việc địa phương hóa thông điệp quảng cáo (localization), tránh các cú sốc văn hóa hoặc sai lệch tri nhận khi thâm nhập thị trường Việt Nam hoặc thị trường Anh ngữ.

---

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu cụ thể:

1. Phạm vi phương thức biểu đạt: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào ẩn dụ ngôn từ (verbal metaphor) và loại trừ ẩn dụ hình ảnh (visual metaphor) cũng như ẩn dụ đa thức (multimodal metaphor) do giới hạn về dung lượng, dù hình ảnh đóng vai trò then chốt trong quảng cáo hiện đại.
2. Kích thước mẫu và phân bố thời gian: Khối ngữ liệu gồm 400 mẫu dù đạt tính đại diện cho 12 nhóm sản phẩm nhưng chưa bao quát toàn bộ các nền tảng kỹ thuật số mới nổi (như mạng xã hội, TikTok, nền tảng số tương tác sau năm 2017).
3. Giới hạn địa lý văn hóa: Tiếng Anh mới chỉ được khảo sát trong phạm vi không gian văn hóa nước Anh (British English), chưa mở rộng so sánh với tiếng Anh-Mỹ (American English) hay tiếng Anh-Úc (Australian English) – nơi các chỉ số văn hóa có thể có sự biến thiên nhất định.

Chương trình nghiên cứu tương lai:

• Mở rộng phân tích ẩn dụ đa phương thức (Multimodal Metaphor Analysis) kết hợp theo dõi chuyển động mắt (Eye-tracking) và đo điện não đồ (EEG) để đánh giá phản ứng tri nhận thần kinh của người tiêu dùng.
• Khảo sát sự dịch chuyển của ẩn dụ quảng cáo trong kỷ nguyên AI và cá nhân hóa dữ liệu thuật toán.
• Mở rộng cặp ngôn ngữ đối chiếu sang các nền văn hóa phương Đông khác (Việt - Trung, Việt - Nhật) để làm sâu sắc hơn mô hình văn hóa ngữ cảnh cao.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án tạo ra bước ngoặt tư liệu trong phân ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu và Ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam. Dự kiến tạo lập tỷ lệ trích dẫn cao trong các nghiên cứu sau đại học về phân tích diễn ngôn và Việt ngữ học.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp tiếp thị & truyền thông: Tái cấu trúc tư duy sáng tạo nội dung của các tập đoàn quảng cáo đa quốc gia (Ogilvy, Dentsu, Leo Burnett) khi thiết kế chiến dịch xuyên biên giới.
• Ứng dụng sư phạm và dịch thuật: Cung cấp khung năng lực tri nhận cho việc giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành thương mại, biên-phiên dịch quảng cáo và giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học giả: Kế thừa bộ khung phương pháp luận hỗn hợp và hệ thống dữ liệu 316 biểu thức ẩn dụ được mã hóa chi tiết.
• Giám đốc Marketing (CMO) và Copywriters: Sử dụng các ma trận ánh xạ để kích hoạt chính xác cảm xúc mục tiêu của người tiêu dùng bản địa.
• Các nhà hoạch định chính sách văn hóa và truyền thông: Có cơ sở khoa học để thẩm định tính lành mạnh và tác động tâm lý - văn hóa của các thông điệp thương mại trên sóng truyền hình quốc gia.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson (1980) vào diễn ngôn thương mại bằng việc định nghĩa lại bản chất của miền đích. Luận án chứng minh rằng miền đích trong quảng cáo không nhất thiết phải là các ý niệm trừu tượng, phi vật thể, mà là các thực thể sản phẩm hữu hình nhưng mang tính chất "tiềm năng tri nhận chưa khai phóng". Ánh xạ ẩn dụ thực hiện chức năng chuyển giao thuộc tính giá trị từ miền nguồn quen thuộc để hợp thức hóa công năng sản phẩm.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với các nghiên cứu của Huỳnh Trung Ngữ (2010) hay Morris (2011), luận án đã:

• Tích hợp thành công quy trình nhận dạng ẩn dụ 4 bước MIP (Pragglejaz, 2007) vào phân tích đối chiếu ngôn ngữ học tiếng Việt.
• Thiết lập hệ thống chọn mẫu hạn ngạch 400 mẫu đa phương thức cân bằng trên 12 nhóm ngành hàng, vượt trội hoàn toàn so với các nghiên cứu trước chỉ khảo sát khẩu hiệu thuần túy.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự đồng nhất gần như tuyệt đối (tương quan trên 90%) ở các ẩn dụ định hướng không gian (LÊN/XUỐNG, TRƯỚC/SAU) giữa hai ngôn ngữ, bất chấp sự đối lập gay gắt về cấu trúc ngữ pháp (đơn lập vs biến hình) và kích thước văn hóa (HCC vs LCC, PDI 70 vs 35). Điều này cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc cho thuyết Trí tuệ Nghiệm thân (Embodied Cognition): trải nghiệm sinh học của cơ thể người trong không gian vật lý vượt lên trên mọi rào cản quy ước xã hội.

4. Giao thức tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp không?

Luận án cung cấp hệ thống phụ lục hoàn chỉnh (từ Phụ lục 1 đến Phụ lục 5) gồm: bảng mã hóa ngữ liệu 400 quảng cáo (V1–V200, A1–A200), bảng thống kê chi tiết các dụ dẫn, các biểu thức ẩn dụ và sơ đồ ánh xạ tương ứng. Mọi nhà nghiên cứu độc lập đều có thể sử dụng giao thức MIP và bộ tiêu chí đối chiếu để tái kiểm tra tính chính xác của kết quả.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Luận án định hình chương trình nghiên cứu dài hạn: tích hợp ngôn ngữ học tri nhận với khoa học thần kinh nhận thức (Cognitive Neuroscience), mở rộng sang phân tích diễn ngôn đa thức số (Digital Multimodal Discourse) và nghiên cứu tác động của ẩn dụ thuật toán trong môi trường truyền thông số thông minh.

---

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận của Ngôn ngữ học tri nhận, minh chứng rằng ẩn dụ trong quảng cáo là một công cụ tư duy chiến lược chứ không đơn thuần là thủ pháp tu từ bề mặt.
2. Công trình đã nhận diện và phân tích chi tiết 7 ẩn dụ cấu trúc thượng danh, trong đó SẢN PHẨM LÀ CON NGƯỜI chiếm vị trí thống trị (56%), phản ánh xu hướng nhân cách hóa thương hiệu để thiết lập liên kết cảm xúc với người tiêu dùng.
3. Luận án chứng minh sự chi phối sâu sắc của các đặc trưng văn hóa dân tộc (theo mô hình Hofstede và Hall) đối với việc lựa chọn miền nguồn: tiếng Việt thiên về tính nữ, tính tập thể và ngữ cảnh cao; tiếng Anh thiên về tính nam, tính cá nhân và ngữ cảnh thấp.
4. Nghiên cứu xác lập tính phổ quát của các ẩn dụ định hướng không gian dựa trên trải nghiệm nghiệm thân đồng nhất của con người.
5. Luận án đặt nền móng phương pháp luận vững chắc cho phân ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu tại Việt Nam, mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa ngôn ngữ học tri nhận, văn hóa học và khoa học truyền thông tiếp thị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Dẫn đề Để có cái nhìn tổng quan về lịch sử phát triển của AD ý niệm trong QC, chúng tôi tìm hiểu các nghiên cứu có liên quan theo vấn đề và theo trình tự thời gian để thấy được sự thay đổi trong quan điểm về AD. Chúng tôi cũng lựa chọn cách tiếp cận “thu hẹp” dần, bắt đầu bằng các nghiên cứu về AD ý niệm nói chung rồi tập trung vào các nghiên cứu về AD ý niệm trong QC ở nước ngoài và trong nước để tìm hiểu các kết luận đã đạt được, qua đó xác định “khoảng trống” cho vấn đề nghiên cứu.

Tổng quan về ẩn dụ ý niệm 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới về ẩn dụ ý niệm Trên thế giới, các vấn đề của NNH tri nhận bắt đầu được nghiên cứu từ những năm 1950 nhưng thuật ngữ ngôn ngữ học tri nhận (cognitive linguistics), ngữ nghĩa học tri nhận (cognitive semantics), ngữ pháp tri nhận (cognitive grammar) chỉ chính thức được sử dụng là trong cuốn Foundation of Cognitive Grammar (Cơ sở của ngữ pháp tri nhận) của Langacker [121]. Năm 1989, Hội ngôn ngữ học tri nhận quốc tế được thành lập tại Duisbury, Đức, khởi đầu cho sự phát triển mạnh mẽ của NNH tri nhận sau này (dẫn theo Triệu Diễm Phương, [46: tr. NNH tri nhận bắt đầu phổ biến vào thập niên 80 của thế kỷ XX với sự khởi xướng của Lakoff và Johnson bằng cuốn sách được ví như “kinh thánh của NNH tri nhận” Metaphor We Live by [120].

Với tuyên bố “AD không đơn thuần là vấn đề về ngôn ngữ mà còn là vấn đề của tư duy và hành động”, Lakoff và Johnson đã đi ngược lại các quan điểm truyền thống về AD và khẳng định AD không chỉ là thủ pháp tu từ mà là phương thức tư duy. Điều này khiến phạm vi nghiên cứu về AD không chỉ dừng lại ở AD trong ngôn ngữ mà chuyển sang AD trong trí não, từ đó mở ra cánh cửa để tìm hiểu quá trình tư duy của con người đối với các sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan. Các nghiên cứu về AD từ đó cũng lan tỏa ra các bình diện khác như triết học, logic học, tâm lý học, thần kinh học… 7 Nằm trong số các nghiên cứu đầu tiên về AD tri nhận, Schon (1979) đã đưa ra các ý tưởng mở đường cho lý thuyết tri nhận về AD bằng cách xem xét mối liên kết giữa AD và tư duy, trong đó tác giả coi AD là đầu mối của suy nghĩ con người và sự ý niệm hoá [135]. Sau đó, Reddy (1979) phân tích và bổ sung thêm vào ý thức – hệ hình (paradigm-consciousness) trong giao tiếp mà Schon đã phát triển trước đó.

Bằng việc tìm hiểu những ẩn dụ ngầm ẩn trong đường dẫn và xem giao tiếp như một sự chuyển dịch thông tin qua các đường dẫn đó, tác giả đề xuất có thể coi ẩn dụ là sự thay thế của giao tiếp, là biểu tượng công cụ hay dạng mẫu mà trong đó chúng ta hiểu được ý định người khác muốn nói thông qua ngữ cảnh của bản thân chúng ta [133]. Những năm sau đó, lý thuyết về AD ngày càng được mở rộng. Ban đầu, các nghiên cứu thiên về xu hướng cho rằng AD ý niệm chủ yếu được hình thành dựa trên kinh nghiệm thân thể. Trong các nghiên cứu vào thập niên 80, Lakoff (1987) [116] và Kövecses (1986) [106] khẳng định rằng các AD diễn tả cảm xúc đều xuất phát từ cơ sở sinh lý học của con người và chịu tác động từ các yếu tố văn hoá của ngôn ngữ.

Sau đó, trong các tác phẩm viết chung với các học giả khác như Johnson ([114], [119]), Kövecses ([116]), Lakoff đã đề cập đến vai trò của AD trong việc hình thành hệ thống ý niệm của con người và cấu trúc của ngôn ngữ tự nhiên. Tư tưởng này sau đó được tác giả nâng lên thành thuyết “Trí tuệ nghiệm thân”, nghiên cứu mối quan hệ giữa tư duy, quan niệm về thế giới và cấu tạo của cơ thể và bộ não con người. Năm 1987, ba nghiên cứu rất có giá trị về ngôn ngữ và tri nhận được xuất bản, gồm The Body in the Mind: The Bodily Basis of Meaning, Imagination and Reason (Cơ thể trong tâm trí: Cơ sở vật chất của ý nghĩa, tưởng tượng và lý giải) của Johnson [104], Foundation of Cognitive Grammar (Cơ sở ngữ pháp tri nhận) của Langacker [121] và Women, Fire, and Dangerous Things. What Categories Reveal about the Mind (Phụ nữ, lửa và những điều nguy hiểm – Các phạm trù cho thấy gì về tâm trí) của Lakoff [115].

Trong [104], Johnson trình bày hai cấu trúc tri nhận về lý giải và vận dụng ngôn ngữ gồm sơ đồ hình ảnh, cấu trúc AD và cơ sở vật chất của chúng. Trong [121] và [115], Langacker và Lakoff phân tích những vấn đề này cụ thể hơn và chính thức sử dụng các thuật ngữ ngôn ngữ học tri nhận, ngữ nghĩa học tri nhận và ngữ pháp tri nhận. Hai nghiên cứu này được coi là những tác phẩm mang tính nền tảng của NNH tri nhận với các lý thuyết cơ bản trong lĩnh vực này. 8 Nửa cuối thập niên 90 ghi nhận một tiến bộ quan trọng trong lý thuyết AD với nghiên cứu của Joe Grady (1997) với khẳng định về sự gắn kết giữa AD ý niệm với các lý thuyết thần kinh và quan điểm cho rằng kinh nghiệm hàng ngày, kinh nghiệm cảm giác của con người là nền tảng của nhận thức ngôn ngữ [98].

Năm 2002, lý thuyết về không gian pha trộn giữa không gian tinh thần tưởng tượng với lý thuyết thần kinh của ngôn ngữ được giới thiệu bởi G. Turner cùng khẳng định rằng ánh xạ AD được thực hiện trên cơ sở vật lý giống như một bản đồ thần kinh, các suy luận AD bắt nguồn từ cơ chế thần kinh tự nhiên trong tâm trí của con người [93]. Năm 2006, vai trò của AD như một công cụ tư duy và nhận thức của con người về thế giới khách quan một lần nữa được nhấn mạnh với phát biểu của Evans V.: “khó tìm được lối nghĩ và cách nói phi AD về một số khái niệm nhất định, cách chúng ta ý niệm hóa và miêu tả các khái niệm đều mang tính AD rất cao” [89: tr. Các nghiên cứu về AD ý niệm trên thế giới ghi danh các tên tuổi G.Langacker… Các tác giả này đã phát triển những lí thuyết, khái niệm cốt lõi trong AD ý niệm, tạo nên một nền tảng vững chắc cho các nghiên cứu chuyên sâu về AD ý niệm được thực hiện sau này.

Bên cạnh việc phát triển lý thuyết AD, các nhà nghiên cứu còn đi sâu tìm hiểu các ứng dụng của AD ý niệm trong các lĩnh vực khác nhau như chính trị [72], [80], [136]; kinh tế [73], [91], [105]; môi trường [123]; giáo dục [81], [97]; về các đối tượng tri nhận như cảm xúc [106], [107]; không gian và thời gian [95]; tình dục [94]…; trong các ngôn ngữ khác nhau [78], [150]… đem lại nhiều nhận xét mới mẻ mà lịch sử nghiên cứu AD truyền thống hầu như không có. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam về ẩn dụ ý niệm Ở Việt Nam, các vấn đề liên quan đến NNH tri nhận bắt đầu được nghiên cứu vào đầu thế kỷ 21 nhưng có lẽ công trình mang màu sắc tri nhận đầu tiên là Từ chỉ hướng vận động trong tiếng Việt của Nguyễn Lai năm 1990, mặc dù tác giả không dùng thuật ngữ “ngôn ngữ học tri nhận”. Công trình này phân tích sự phát triển ngữ nghĩa của các từ chỉ hướng ra-vào, lên-xuống, đến-tới, lại-qua, sang-về dựa trên trải nghiệm vật lí và tâm lí [38]. Năm 2002, Nguyễn Đức Tồn bắt đầu tìm hiểu AD theo hướng đặt AD 9 trong mối quan hệ giữa văn hóa - tư duy - ngôn ngữ và tìm hiểu bản chất của AD thông qua tư duy phạm trù [60].

Tuy nhiên, một cách chính danh, NNH tri nhận bắt đầu được đề cập tới là trong Ngôn ngữ học tri nhận - Từ lý thuyết đại cương đến thực tiễn tiếng Việt của Lý Toàn Thắng năm 2005 [52] và Ngôn ngữ học tri nhận – Ghi chép và suy nghĩ của Trần Văn Cơ năm 2007 [5]. Đây có thể xem là hai công trình đặt nền móng cho các nghiên cứu về NNH tri nhận ở Việt Nam. Các nghiên cứu sau đó đã cố gắng làm rõ bản chất của AD với nhiều quan điểm khác biệt so với truyền thống. Chẳng hạn, Nguyễn Đức Tồn (2007) khẳng định rằng AD không chỉ là phép dùng từ mà là phép chuyển nghĩa dựa trên sự loại suy đặc điểm, thuộc tính, hoạt động… giữa các sự vật, hiện tượng khác loại [61]; hay Phan Thế Hưng (2007 và 2009) phủ nhận quan điểm phổ biến trước đó vốn coi AD là phép so sánh và khẳng định AD được tạo ra từ sự xếp loại.

So sánh AD bao hàm sự so sánh tầng bậc của loại theo hệ thống tôn ti, AD không thể đảo ngược, vì vậy có thể nói mối quan hệ của hai sự vật trong AD là quan hệ bất đối xứng [35], [36]. Năm 2009, Trần Văn Cơ có chuyên khảo Khảo luận ẩn dụ tri nhận [7] tổng thuật một cách hệ thống và toàn diện các vấn đề cốt lõi về AD ý niệm từ hai công trình kinh điển của Lakoff và Johnson (Metaphors We Live by và Women, Fire and the Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind). Các khái niệm then chốt trong AD ý niệm được phân tích cụ thể và diễn giải tỉ mỉ trong bối cảnh ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, đặt nền móng cho các nghiên cứu sau này về AD ý niệm. Các tác giả sau này đã nghiên cứu AD từ nhiều góc độ khác nhau.

Nằm trong số các nghiên cứu về AD không gian, Nguyễn Đức Dân [8] và Nguyễn Văn Hiệp ([21], [23]) đã xem xét sự chuyển nghĩa và AD của các cặp từ chỉ không gian như trên - dưới, trước - sau, trong - ngoài và các từ vận động có hướng như ra - vào, lên - xuống trên cơ sở nghiệm thân và khẳng định rằng các từ ngữ không gian có sự chuyển nghĩa rất mạnh và có thể xem như các ví dụ tiêu biểu của việc ý niệm hoá, phân loại và mô tả thế giới khách quan, tạo ra những AD không gian mang đậm dấu ấn văn hoá Việt. Trong số các nghiên cứu về AD thời gian, các tác giả như Nguyễn Hòa (2007) [26] và Nguyễn Đức Dân (2012) [9] đều có chung nhận định rằng sự tri nhận thời gian được hình thành dựa trên sự tri nhận không gian, do đó có thể nói rằng các khái niệm và biểu hiện không gian xuất hiện trước các khái niệm về thời gian.