Phân lập các chất từ phân đoạn Butanol của thân cây Sài hồ nam (Pluchea pteropoda Hemsl, Asteraceae.)

Khoá luận phân lập các chất từ phân đoạn butanol thân cây sài hồ nam - ĐH Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM

• Tác giả: Dương Minh Hiếu
• Người hướng dẫn: Nguyễn Linh Nhâm
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Công nghệ kỹ thuật hóa học
• Đề tài: Phân lập các chất từ phân đoạn Butanol của thân cây Sài hồ nam (Pluchea pteropoda Hemsl, Asteraceae.)
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan phân lập các chất từ phân đoạn butanol thân sài hồ nam

Cây sài hồ nam có tên khoa học là Pluchea pteropoda Hemsl, thuộc họ Cúc (Asteraceae). Dân gian còn gọi loài này là cây cúc tần biển hoặc cây lức. Thực vật này mọc hoang dại phổ biến ở các bãi bồi ven biển nhiệt đới. Tại Việt Nam, cây phát triển mạnh ở vùng cửa sông và đất ngập mặn miền Trung cùng đồng bằng sông Cửu Long. Mẫu nghiên cứu được thu hái trực tiếp tại huyện Mỹ Xuyên thuộc tỉnh Sóc Trăng. Vùng đất này có độ mặn đặc thù, tạo nên nguồn chuyển hóa thứ cấp đa dạng. Y học cổ truyền dùng thân và rễ cây để thanh nhiệt, giải độc, hạ sốt và điều kinh. Dược liệu còn hỗ trợ làm lành vết thương, giảm viêm sưng ngoài da. Dù có lịch sử sử dụng lâu đời, dữ liệu khoa học về các phân đoạn phân cực vẫn còn hạn chế. Việc phân lập các chất từ phân đoạn butanol thân cây sài hồ nam đóng vai trò trọng tâm. Phân đoạn butanol chứa nhiều nhóm chất phân cực cao như glycoside, flavonoid và hợp chất phenolic. Khai thác phân đoạn này giúp nhận diện đầy đủ các hoạt chất sinh học tiềm năng. Kết quả nghiên cứu tạo tiền đề vững chắc cho việc tiêu chuẩn hóa dược liệu.

1.1. Đặc điểm thực vật học của loài sài hồ nam

Sài hồ nam là cây bụi thân thảo hoặc bán gỗ. Chiều cao cây dao động từ hai đến năm mét. Thân cây phân nhiều cành nhánh ở phần ngọn. Lá mọc so le, phiến lá hình thìa, mép lá khía răng cưa rõ rệt. Mặt trên lá nhẵn bóng, mặt dưới nhạt màu hơn. Cụm hoa hình đầu mang sắc tím nhạt hoặc đỏ nhạt. Các cụm hoa kết thành từng gù ở nách lá hoặc chót cành. Quả bế có mười cạnh dọc và mang mào lông trắng không rụng. Loài cây này thích nghi hoàn hảo với môi trường ngập mặn và đất nhiễm phèn. Thân cây chứa hàm lượng mô dẫn phức tạp và tích tụ nhiều hợp chất chuyển hóa.

1.2. Giá trị dược lý dân gian và hiện đại

Trong y học cổ truyền, sài hồ nam điều trị sốt cao, đau đầu và tức ngực. Thầy thuốc xưa dùng rễ và thân cây để giải cảm không ra mồ hôi. Dược thảo này còn hỗ trợ điều hòa kinh nguyệt và cải thiện chức năng tiểu tiện. Y học hiện đại chứng minh loài cây này chứa hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ. Hiệu lực ức chế viêm của cao chiết tương đương với một số corticoid tự nhiên. Cây có tác dụng bảo vệ gan, hạ lipid máu và an thần rõ rệt. Dịch chiết thân còn thể hiện khả năng ức chế trực khuẩn lao và kháng virus bại liệt. Những tác dụng này tạo cơ sở vững chắc cho các nghiên cứu chuyên sâu về hóa dược.

II. Thực trạng phân lập chất từ phân đoạn butanol thân sài hồ nam

Các nghiên cứu trước đây về sài hồ nam chủ yếu tập trung vào tinh dầu và lá cây. Thân cây thường bị xem nhẹ do chứa nhiều chất xơ gỗ cứng. Hơn nữa, phân đoạn butanol có độ phân cực cao nên gây nhiều khó khăn khi tách rửa. Dung môi n-butanol giữ lại lượng lớn đường đa, tanin và hợp chất cao phân tử. Những tạp chất này bám dính chặt trên cột sắc ký thông thường. Hiện tượng kéo vệt xảy ra liên tục làm giảm hiệu suất tách tinh khiết. Ngoài ra, nguồn dược liệu sài hồ nam tại Sóc Trăng chịu tác động bởi độ mặn ven biển. Môi trường ngập mặn kích thích thực vật sinh tổng hợp các hợp chất chuyển hóa đặc thù. Tuy nhiên, việc nhận diện cấu trúc hóa học của chúng đòi hỏi kỹ thuật cao. Phần lớn nghiên cứu dừng lại ở mức khảo sát hoạt tính sinh học của cao thô. Sự thiếu hụt dữ liệu về chất sạch làm hạn chế việc giải thích cơ chế tác dụng. Đây là rào cản lớn đối với ngành hóa dược tại Việt Nam. Phân tích chi tiết phân đoạn butanol thân cây giúp tháo gỡ khoảng trống này.

2.1. Thách thức phân tách hợp chất phân cực cao

Cao butanol chứa hỗn hợp hóa học rất phức tạp. Độ phân cực mạnh của dung môi khiến nhiều hợp chất tương đồng cùng tan vào nhau. Cột sắc ký pha thuận silica gel thông thường thường xuyên gặp bế tắc. Hiện tượng lưu giữ quá mức khiến chất cần phân lập không thể rửa giải ra ngoài. Mẫu phân đoạn còn dễ lẫn tạp chất vô cơ và sắc tố thực vật bám dính. Sự hiện diện của các liên kết glycoside làm tăng độ nhớt của dịch chiết. Thao tác nạp cột dễ gây tắc nghẽn áp suất và làm biến dạng dải sắc ký. Nhà nghiên cứu phải kiểm soát nghiêm ngặt tỷ lệ dung môi để hạn chế rủi ro phân hủy hoạt chất.

2.2. Khoảng trống nghiên cứu loài Pluchea pteropoda

Nhiều loài cùng chi Pluchea như cây cúc tần đã được khảo sát kỹ lưỡng trên thế giới. Ngược lại, cây sài hồ nam mọc tại vùng ngập mặn Sóc Trăng chưa có nhiều công bố học thuật. Phần lớn bài báo quốc tế tập trung vào các mẫu thu hái ở Trung Quốc hay Ấn Độ. Điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long mang nét rất riêng biệt. Thổ nhưỡng nhiễm phèn mặn tác động trực tiếp đến con đường trao đổi chất sinh học. Thiếu sót về dữ liệu thành phần hóa học gây khó khăn cho việc kiểm định chất lượng nguyên liệu. Do đó, việc phân lập các chất tinh khiết có ý nghĩa vô cùng cấp bách.

III. Quy trình phân lập các chất từ phân đoạn butanol thân sài hồ nam

Quy trình phân lập bắt đầu từ khâu xử lý mẫu thân cây sài hồ nam tại Sóc Trăng. Dược liệu tươi được rửa sạch, sấy khô ở nhiệt độ năm mươi độ C rồi xay mịn. Bột thân cây được chiết ngấm kiệt nhiều lần với dung môi ethanol chín mươi sáu phần trăm. Dịch chiết gom lại và cô quay chân không để thu cao ethanol tổng. Tiếp theo, cao tổng được hòa tan trong nước và tiến hành lắc chiết lỏng lỏng phân đoạn. Thứ tự dung môi sử dụng gồm petroleum ether, ethyl acetate và n-butanol. Cao phân đoạn butanol tiếp tục được phân tách qua cột sắc ký silica gel pha đảo RP-18. Hệ dung môi rửa giải thay đổi từ nước sang methanol tinh khiết theo tỷ lệ tăng dần. Sắc ký cột tạo ra sáu phân đoạn ký hiệu từ H2O đến Me. Trong đó, phân đoạn Me40 giàu hợp chất mục tiêu nhất. Phân đoạn này được đưa vào hệ thống sắc ký điều chế để phân lập các chất đơn lẻ. Độ tinh khiết của hợp chất được kiểm tra trên máy sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC. Ba hợp chất tinh sạch đã được phân lập thành công từ phân đoạn này.

3.1. Kỹ thuật sắc ký cột pha đảo RP 18 và sắc ký điều chế

Pha tĩnh silica gel pha đảo C18 đóng vai trò quyết định trong việc phân tách cao phân đoạn butanol. Hạt chất hấp phụ C18 giữ lại các phân tử hữu cơ theo cơ chế tương tác kỵ nước. Kỹ thuật này khắc phục hoàn toàn sự lưu giữ không thuận nghịch thường gặp ở pha thuận. Dung môi rửa giải gồm hỗn hợp nước và methanol với độ phân cực giảm dần. Các phân đoạn thu được gồm nước tinh khiết, Me20, Me40, Me60, Me80 và methanol nguyên chất. Trong đó, phân đoạn Me40 tách ra nhiều dải phổ rõ rệt nhất. Hệ thống sắc ký điều chế tự động hỗ trợ thu gom chính xác từng pic đơn lẻ. Thiết bị bảo đảm chất phân lập đạt độ tinh khiết tối đa.

3.2. Phương pháp xác định cấu trúc hóa học các hợp chất

Sau khi phân lập tinh khiết, các chất được xác định cấu trúc bằng phương pháp quang phổ hiện đại. Phổ cộng hưởng từ hạt nhân gồm phổ 1H-NMR và phổ 13C-NMR. Các phép đo 2D-NMR như HSQC và HMBC giúp xác định chính xác vị trí liên kết nguyên tử. Độ dịch chuyển hóa học thể hiện rõ môi trường điện tử của từng proton và carbon. Phổ khối lượng phân giải cao cung cấp thông tin về khối lượng phân tử và công thức thực nghiệm. Các dữ liệu phổ được so sánh đối chiếu với tài liệu khoa học chuẩn quốc tế. Nhờ đó, công thức cấu tạo của ba hợp chất từ phân đoạn Me40 được làm sáng tỏ hoàn toàn và không thể nhầm lẫn.

IV. Giá trị ứng dụng phân lập chất từ phân đoạn butanol sài hồ nam

Nghiên cứu phân lập thành công ba hợp chất sạch từ phân đoạn butanol của thân sài hồ nam. Kết quả này chứng minh tiềm năng dược liệu to lớn của quần thể thực vật tại Sóc Trăng. Các hợp chất phân lập đóng vai trò là chất đối chiếu trong kiểm nghiệm tiêu chuẩn hóa dược liệu. Ngành sản xuất thuốc y học cổ truyền có thể dùng dữ liệu này để định lượng nguyên liệu đầu vào. Việc phát hiện các dẫn xuất phân cực mở ra hướng đi mới trong việc nghiên cứu thuốc điều trị viêm nhiễm mạn tính. Ngoài ra, nguồn hoạt chất từ sài hồ nam còn có tiềm năng ứng dụng trong điều chế chất chống oxy hóa tự nhiên. Nguồn phụ phẩm thân cây vốn ít được tận dụng nay đã gia tăng giá trị kinh tế đáng kể. Điều này giúp nâng cao sinh kế cho người dân địa phương tại vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long. Đề tài mở đường cho các thử nghiệm tiền lâm sàng tiếp theo về hoạt tính ức chế vi sinh vật và kháng khối u. Nguồn dược liệu biển Việt Nam qua đó được khẳng định vị thế khoa học trên trường quốc tế.

4.1. Tiềm năng ứng dụng trong dược phẩm và y học

Các phân đoạn hợp chất sạch từ sài hồ nam cung cấp nguồn hoạt chất tự nhiên đầy hứa hẹn. Dược tính kháng viêm mạnh mẽ mở ra triển vọng bào chế thuốc hạ sốt và giảm đau không steroid. Hoạt chất sinh học phân cực có thể ứng dụng trong phác đồ hỗ trợ điều trị suy giảm chức năng gan. Ngoài ra, khả năng ức chế vi khuẩn mở ra triển vọng sản xuất kháng sinh tự nhiên chống lại vi khuẩn kháng thuốc. Công nghiệp thực phẩm bảo vệ sức khỏe có thể tận dụng chiết xuất này để sản xuất trà thảo mộc phòng ngừa viêm nhiễm đường hô hấp. Hoạt tính chống oxy hóa cao còn giúp bảo vệ tế bào khỏi tác nhân lão hóa sớm.

4.2. Định hướng nghiên cứu phát triển bền vững

Nghiên cứu cần tiếp tục mở rộng quy mô chiết tách để thu hồi lượng lớn chất sạch. Việc khảo sát hoạt tính sinh học trên mô hình in vivo là bước chuyển giao thiết yếu. Nhóm nghiên cứu nên đánh giá thêm cơ chế tác động phân tử đối với tế bào ung thư và virus. Đồng thời, các tỉnh ven biển như Sóc Trăng cần xây dựng vùng chuyên canh sài hồ nam đạt chuẩn thực hành tốt nuôi trồng GACP-WHO. Mô hình này giúp bảo tồn đa dạng sinh học hệ sinh thái ngập mặn. Sự kết hợp giữa nông dân và doanh nghiệp dược phẩm sẽ tạo chuỗi giá trị bền vững cho cây dược liệu Việt Nam.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hệ thực vật phong phú với hơn 3.800 loài cây được sử dụng làm thuốc trong tổng số hơn 10.600 loài thực vật đã được ghi nhận. Trong nền y học cổ truyền, nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên đóng vai trò thiết yếu trong việc phòng ngừa và điều trị bệnh. Cây Sài hồ nam (danh pháp khoa học: Pluchea pteropoda Hemsl., thuộc họ Cúc Asteraceae), còn có tên gọi khác trong dân gian là cây Lức, Sài Hồ Việt hay Hải Sài, là loài thực vật phân bố phổ biến ở các vùng ven biển, rừng ngập mặn và vùng cửa sông nước lợ nhiệt đới châu Á, đặc biệt tại các tỉnh ven biển miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long. Theo kinh nghiệm dân gian, rễ và cành lá của Sài hồ nam thường được sử dụng làm thuốc thoái nhiệt, hạ sốt không ra mồ hôi, điều kinh, giải uất, trị khó tiểu, hạ huyết áp, tức ngực, khó thở, ho, cũng như điều trị mụn nhọt và ghẻ lở.

Mặc dù có lịch sử ứng dụng lâu đời trong y học dân gian và sở hữu nhiều tiềm năng dược lý, các công trình nghiên cứu sâu về thành phần hóa học của Pluchea pteropoda tại Việt Nam và trên thế giới còn rất hạn chế. Các công bố trước đây chủ yếu tập trung vào sàng lọc sơ bộ, phân tích tinh dầu hoặc khảo sát phân đoạn kém phân cực (n-hexane), trong khi các phân đoạn có độ phân cực trung bình đến cao—vốn là nơi tập trung nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học quý—vẫn chưa được làm sáng tỏ đầy đủ. Xuất phát từ thực tế đó, đề tài khóa luận "Phân lập các chất từ phân đoạn Butanol của thân cây Sài hồ nam (Pluchea pteropoda Hemsl, Asteraceae.)" được thực hiện nhằm cung cấp dữ liệu khoa học thực nghiệm về thành phần hóa học của loài này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể của đề tài bao gồm:

1. Thu thập, xử lý sơ bộ và chuẩn bị mẫu nguyên liệu thân cây Sài hồ nam (Pluchea pteropoda Hemsl.) bảo đảm tiêu chuẩn thực nghiệm.
2. Chiết xuất cao tổng bằng phương pháp ngấm kiệt với dung môi ethanol và tiến hành phân đoạn lỏng – lỏng để thu các cao phân đoạn có độ phân cực khác nhau: cao petroleum ether, cao ethyl acetate và cao n-butanol.
3. Phân tách cao phân đoạn n-butanol bằng phương pháp sắc ký cột silica gel pha đảo (RP-18) thành các phân đoạn nhỏ có độ phân cực tăng dần.
4. Tinh chế và phân lập các hợp chất tinh khiết từ phân đoạn Me40 thông qua kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao điều chế (Preparative HPLC) và kiểm tra độ tinh sạch bằng HPLC phân tích.
5. Xác định và làm sáng tỏ cấu trúc hóa học của các hợp chất tinh khiết thu được bằng các phương pháp phổ nghiệm hiện đại (phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D, 2D-NMR và phổ khối lượng MS).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thân cây Sài hồ nam (Pluchea pteropoda Hemsl., họ Asteraceae).
• Phạm vi không gian: Mẫu thực vật được thu hái tự nhiên tại huyện Mỹ Xuyên, tỉnh Sóc Trăng; toàn bộ quy trình chiết xuất, phân lập và xử lý thực nghiệm được tiến hành tại phòng thí nghiệm Bộ môn Công nghệ Kỹ thuật Hóa học, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.
• Phạm vi thời gian: Mẫu nguyên liệu được thu hái vào tháng 7 năm 2022; các nội dung phân tích thực nghiệm và hoàn thiện khóa luận hoàn thành vào tháng 12 năm 2024.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên cơ sở lý thuyết về phân loại thực vật học chi Pluchea (họ Asteraceae), hóa học các hợp chất thiên nhiên và các nguyên lý chiết tách, tinh chế chất chuyển hóa thứ cấp từ thực vật. Khung lý thuyết bao quát các nhóm hợp chất đặc trưng của chi Pluchea bao gồm terpenoid (đặc biệt là sesquiterpenoid khung eudesmane, monoterpenoid, triterpenoid), steroid, flavonoid, lignan, thiophene và các dẫn xuất phenolic nhân thơm (tiêu biểu là nhóm caffeoylquinic acid).

Hệ thống phương pháp nghiên cứu thực nghiệm được triển khai tuần tự theo quy trình chuẩn của hóa học hợp chất thiên nhiên:

• Phương pháp chiết xuất: Chiết ngấm kiệt mẫu bột thân cây khô với dung môi ethanol 96% ở nhiệt độ phòng để thu nhận cao chiết tổng, sau đó cô quay thu hồi dung môi dưới áp suất giảm.
• Phương pháp phân tách phân đoạn: Áp dụng kỹ thuật lắc chiết phân bố lỏng – lỏng giữa các hệ dung môi có độ phân cực tăng dần gồm Petroleum ether, Ethyl acetate (EtOAc) và n-Butanol (BuOH) để thu được các cao phân đoạn tương ứng.
• Phương pháp sắc ký cột nhanh pha đảo (Flash Column Chromatography - FCC pha đảo RP-18): Sử dụng chất nhồi cột là silica gel pha đảo C18 (kích thước hạt chuyên dụng của HiMedia, Ấn Độ) với hệ pha động rửa giải gradient gồm nước và methanol (MeOH) để phân tách cao BuOH thành 6 phân đoạn: H2O (100% nước), Me20 (20% MeOH), Me40 (40% MeOH), Me60 (60% MeOH), Me80 (80% MeOH) và Me (100% MeOH).
• Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC): Tiến hành HPLC phân tích để khảo sát số lượng pic, thời gian lưu và độ tinh khiết của các phân đoạn; sử dụng HPLC điều chế (Preparative HPLC) để tách riêng từng pic hợp chất từ phân đoạn Me40.
• Phương pháp phổ nghiệm: Xác định cấu trúc hóa học của các chất tinh khiết thông qua phổ cộng hưởng từ hạt nhân bao gồm phổ 1D-NMR ($^1$H-NMR tần số 600 MHz, $^{13}$C-NMR tần số 150 MHz) và các phổ 2D-NMR đa chiều như phổ tương tác proton-proton (COSY), phổ tương quan dị hạt nhân qua một liên kết (HSQC), phổ tương quan dị hạt nhân qua nhiều liên kết (HMBC), phổ tương tác giãn giữa các hạt nhân (NOESY), kết hợp cùng dữ liệu phổ khối lượng (MS).

Tên hóa chất / vật liệu	Công thức hóa học	Số CAS	Độ tinh khiết	Nhà sản xuất / Xuất xứ
Acetonitrile (HPLC)	$\text{C}_2\text{H}_3\text{N}$	75-05-8	$\ge 99,9%$	Merck (Đức)
Ethanol	$\text{C}_2\text{H}_6\text{O}$	64-17-5	$96%$	Sol-pure (Việt Nam)
Ethyl Acetate	$\text{C}_4\text{H}_8\text{O}_2$	141-78-6	$99,99%$	Xilong (Trung Quốc)
Formic acid	$\text{CH}_2\text{O}_2$	64-18-6	$\ge 88,5%$	Xilong (Trung Quốc)
Methanol	$\text{CH}_4\text{O}$	67-56-1	$99,5%$	Sol-pure (Việt Nam)
Methanol (HPLC)	$\text{CH}_4\text{O}$	67-56-1	$\ge 99,9%$	Merck (Đức)
n-Butanol	$\text{C}4\text{H}{10}\text{O}$	71-36-3	$99,99%$	Chemsol (Việt Nam)
Petroleum ether	Hỗn hợp hydrocacbon	8032-32-4	$99,99%$	Lab-scan (Thái Lan)
Silica gel pha đảo (C18)	$\text{SiO}_2$ gắn chuỗi C18	112926-00-8	Cấp sắc ký	HiMedia (Ấn Độ)

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học về đặc điểm thực vật học, thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của chi Pluchea nói chung và loài Sài hồ nam (Pluchea pteropoda Hemsl.) nói riêng. Chi Pluchea gồm khoảng 80 loài phân bố chủ yếu ở Bắc Mỹ, Nam Phi, châu Á và Úc; tại châu Á có khoảng 10 loài, riêng Việt Nam ghi nhận 3 loài: Pluchea indica Less. (cây Cúc tần), Pluchea pteropoda Hemsl. (Sài hồ nam) và Pluchea eupatoroides. Về mặt phân loại, Pluchea pteropoda thuộc giới Plantae, ngành Magnoliopsida, lớp Magnoliopsida, bộ Asterales, họ Asteraceae, chi Pluchea.

Về mặt hình thái học, P. pteropoda là cây thân thảo hoặc cây bụi lâu năm cao từ 40–60 cm đến 2–3 m (thậm chí 2–5 m ở vùng nước lợ), gốc phân nhánh mạnh, thân non màu xanh có ít lông mịn, thân già màu xanh nâu hoặc tím nhạt, nhẵn. Lá đơn mọc cách, phiến lá dày cứng hình bầu dục, kích thước 4–7 $\times$ 2,5–5 cm, mép có răng cưa nhỏ, đáy cuống lá men dầu hoặc gần như không cuống. Cụm hoa dạng ngù ở ngọn cành với đầu hoa hình trứng, khi nở có hình chuông nhỏ hơi thắt ở giữa; tổng bao gồm 6–8 hàng lá bắc; cụm hoa mang hai loại hoa: hoa cái màu trắng ngà nằm ở 3–4 vòng phía ngoài và 4–6 hoa lưỡng tính màu tím nhạt ở trung tâm. Bộ nhị có 5 nhị chỉ màu tím hồng, bao phấn đính thành ống bao lấy vòi nhụy. Quả bế hình trụ 10 cạnh lồi, dài khoảng 1 mm, mang túm lông mào bền trên đỉnh, thường ra quả vào tháng 5 đến tháng 7 dương lịch.

Về thành phần hóa học, các nghiên cứu công bố trước đây chỉ ra rằng:

• Năm 2001, Đoàn Thanh Trường sàng lọc thấy thân lá và rễ P. pteropoda dương tính với terpenoid, flavonoid, coumarin, saponin; từ dịch chiết n-hexane đã phân lập được 8 hợp chất steroid và triterpenoid: hop-17(21)-en-22-ol-3$\beta$-yl acetat (1); hop-17(21)-en-3$\beta$-yl acetat (2); 26$\alpha$,27$\beta$,28$\beta$-neohop-13(18)-en-3$\beta$-yl acetat (3); taraxast-20(30)-en-3$\beta$-yl acetat (4); $\beta$-sitosterol-3-O-$\beta$-D-glucopyranose (5); stigmasterol (6); sitosterol (7); hop-17(21)-en-22-ol-3$\beta$-yl acetat (8).
• Tinh dầu từ các bộ phận của P. pteropoda qua phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) tách được 29 hợp chất (chiếm 90,4% tổng lượng chất), trong đó dẫn xuất monoterpene oxy hóa chiếm 44,6% và sesquiterpene hydrocacbon chiếm 35,1%.
• Toàn chi Pluchea ghi nhận sự có mặt phong phú của các dẫn xuất sesquiterpenoid eudesmane, các flavonoid (axillarin, centaureidin B, quercetin-3-O-$\beta$-D-glucopyranoside...), các hợp chất thơm (nhóm acid caffeoylquinic), lignan (syringaresinol, pinoresinol...) và các dẫn xuất thiophene chứa lưu huỳnh.

Dữ liệu thực nghiệm về hoạt tính sinh học của P. pteropoda từ các công trình được trích dẫn trong tài liệu được tổng hợp ở bảng dưới đây:

Tác giả & Năm công bố	Dịch chiết / Mẫu khảo sát	Hoạt tính sinh học khảo sát	Kết quả thực nghiệm chính
Đoàn Thanh Trường (2001)	Dịch chiết n-hexane của rễ (RSH–9) và thân lá (TLSH–13)	Kháng vi sinh vật	Phổ kháng hẹp, hoạt tính yếu hơn so với rễ cây Cúc tần (P. indica).
Trần Mỹ Linh và cs. (2013)	Dịch chiết methanol từ vỏ và lá tại Vườn quốc gia Xuân Thủy	Kháng khuẩn qua phương pháp khuếch tán giếng thạch	Ức chế 4 chủng vi khuẩn đối chứng: E. coli, S. aureus, P. mirabilis, P. vulgaris.
Hoàng Thị Lá và cs. (2013)	Dịch chiết methanol từ rễ, thân, lá và hoa	Kháng khuẩn; ức chế sinh trưởng thực vật; chống oxy hóa	Kháng khuẩn trên B. cereus và V. parahaemolyticus (rễ mạnh nhất với đường kính vòng ức chế $D = 11,3\text{ mm}$); ức chế rễ củ cải (hoa 72,85%, thân 69,34%); chống oxy hóa cao nhất ở lá ($\text{IC}{50} = 2,46\text{ mg/mL}$), thân ($\text{IC}{50} = 7,33\text{ mg/mL}$), rễ ($\text{IC}_{50} = 50,94\text{ mg/mL}$).
Phùng Thị Hằng và cs. (2021)	Cao chiết nước và ethanol từ 30 g mẫu	Kháng 6 dòng vi khuẩn gây bệnh	Nồng độ càng cao hiệu suất càng tăng. Cao nước kháng được 4/6 dòng vi khuẩn. Ở nồng độ $200\text{ mg/mL}$, cả hai cao chiết kháng tốt nhất trên L. monocytogenes và Salmonella.
Ninh Thế Sơn và cs. (2022)	Tinh dầu từ cành và lá tươi	Kháng nấm và kháng khuẩn	Kiểm soát nấm Fusarium oxysporum với $\text{MIC} = 50,0\ \mu\text{g/mL}$; kháng B. subtilis, C. albicans và E. coli với $\text{MIC} = 50,0\ \mu\text{g/mL}$.
Đinh Thị Quyên và cs. (2023)	Dịch chiết methanol và các phân đoạn n-hexane, EtOAc, nước	Chống oxy hóa in vitro	Hoạt tính giảm dần: EtOAc > n-hexane > nước. Cao toàn phần có $\text{IC}{50} = 89,6\ \mu\text{g/mL}$; cao EtOAc có hoạt tính mạnh nhất với $\text{IC}{50} = 30,2\ \mu\text{g/mL}$.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu và thực nghiệm

Chương 2 mô tả chi tiết toàn bộ quy trình thực nghiệm từ khâu chuẩn bị mẫu đến kỹ thuật tách chiết và phân lập:

1. Xử lý mẫu nguyên liệu: Mẫu thân cây P. pteropoda thu hái tại Mỹ Xuyên, Sóc Trăng (tháng 7/2022, định danh bởi TS. Nguyễn Linh Nhâm) được nhặt bỏ tạp chất, rửa sạch, để ráo, sấy ổn định ở nhiệt độ 50 °C cho đến khi khối lượng không đổi, sau đó xay thành bột mịn và bảo quản trong điều kiện khô ráo, tránh ánh sáng.
2. Điều chế cao tổng và phân tách lỏng – lỏng: Bột thân cây được ngâm chiết ngấm kiệt với ethanol 96%. Dịch chiết ethanol được cô quay thu hồi dung môi thu được cao tổng. Cao tổng sau đó được phân tán vào nước và tiến hành chiết lắc lỏng – lỏng lần lượt với Petroleum ether, Ethyl acetate và n-Butanol để thu nhận 3 cao phân đoạn tương ứng: cao Ether, cao EtOAc và cao BuOH.
3. Phân tách sắc ký cột nhanh pha đảo (FCC C18): Cao phân đoạn BuOH được đưa lên cột sắc ký pha đảo RP-18, rửa giải với hệ dung môi nước – methanol theo tỉ lệ gradient phân cực giảm dần, thu được 6 phân đoạn chính gồm H2O, Me20, Me40, Me60, Me80 và Me (100% methanol).
4. Phân lập từ phân đoạn Me40: Phân đoạn Me40 được lựa chọn để khảo sát phân tích trên hệ thống HPLC. Dựa trên sắc ký đồ phân tích, nhóm tác giả thiết lập chương trình dung môi pha động trên hệ thống HPLC điều chế (Preparative HPLC) để tiến hành phân tách và thu gom các phân đoạn pic tinh khiết (ký hiệu các phân đoạn thu nhận là Me40-4, Me40-5, Me40-6).
5. Phân tích cấu trúc: Các mẫu phân lập tinh sạch được làm khô dung môi và đưa đi đo phổ cộng hưởng từ hạt nhân ($^1$H-NMR 600 MHz, $^{13}$C-NMR 150 MHz, HMBC, HSQC, COSY, NOESY) và phổ khối lượng MS để giải mã công thức cấu tạo.

Chương 3: Kết quả và bàn luận

Chương 3 trình bày kết quả phân tách sắc ký từ phân đoạn Me40 và quá trình biện luận cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập được:

1. Kết quả phân lập sắc ký: Khảo sát phân đoạn Me40 bằng máy HPLC phân tích và HPLC điều chế cho thấy sự tách biệt rõ ràng của các pic hợp chất chính. Từ quá trình sắc ký điều chế, 3 hợp chất tinh khiết đã được cô lập thành công từ các phân đoạn ký hiệu Me40-4, Me40-5 và Me40-6. Độ tinh khiết của các chất được kiểm chứng lại trên sắc ký đồ HPLC phân tích đạt độ tinh sạch cao để tiến hành đo phổ.
2. Biện luận cấu trúc hợp chất Me40-4 (ký hiệu chất 1): Dựa trên số liệu phổ $^1$H-NMR (600 MHz) và $^{13}$C-NMR (150 MHz), cùng các tương tác dị hạt nhân quan sát được trên phổ HMBC, cấu trúc phân tử của hợp chất 1 đã được phân tích và xác định là một dẫn xuất thuộc nhóm phenolic/caffeoyl.
3. Biện luận cấu trúc hợp chất Me40-5 (ký hiệu chất 2): Phổ $^1$H-NMR và $^{13}$C-NMR của phân đoạn Me40-5 cho các tín hiệu đặc trưng của khung acid quinic liên kết với hai nhóm caffeoyl và một nhóm ester hóa. So sánh tương quan độ chuyển dịch hóa học và tương tác phổ đa chiều xác định hợp chất Me40-5 (2) là 3,5-Di-O-caffeoylquinic acid methyl ester.
4. Biện luận cấu trúc hợp chất Me40-6 (ký hiệu chất 3): Tương tự, dữ liệu phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D và 2D của mẫu Me40-6 cho thấy cấu trúc đồng phân vị trí của hợp chất 2, được xác định là 3,4-Di-O-caffeoylquinic acid methyl ester. Sự định vị chính xác của các nhóm thế caffeoyl tại vị trí C-3 và C-4 trên vòng quinic acid methyl ester được chứng minh thông qua các tương quan chéo trên phổ tương quan qua nhiều liên kết HMBC.

Kết quả và đóng góp

Công trình khóa luận đạt được các kết quả cụ thể gắn liền với số liệu thực nghiệm:

• Xây dựng thành công quy trình chiết ngấm kiệt thân cây Sài hồ nam (P. pteropoda) bằng ethanol 96% và phân tách phân đoạn lỏng – lỏng thu nhận 3 cao phân đoạn: cao Petroleum ether, cao Ethyl acetate và cao n-butanol.
• Thiết lập quy trình sắc ký cột nhanh pha đảo (RP-18) cho cao phân đoạn BuOH với hệ pha động gradient $\text{H}_2\text{O} - \text{MeOH}$, phân tách thành công thành 6 phân đoạn phụ (H2O, Me20, Me40, Me60, Me80, Me).
• Ứng dụng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao điều chế (Preparative HPLC) trên phân đoạn Me40 để phân lập tinh sạch 3 hợp chất hóa học ký hiệu Me40-4 (1), Me40-5 (2) và Me40-6 (3).
• Giải mã thành công cấu trúc hóa học của các hợp chất thông qua hệ thống phổ NMR phân giải cao ($^1$H: 600 MHz, $^{13}$C: 150 MHz, HMBC, HSQC, COSY) và phổ khối lượng MS. Trong đó, xác định được 2 hợp chất thuộc nhóm polyphenol dẫn xuất của caffeoylquinic acid ester là 3,5-Di-O-caffeoylquinic acid methyl ester (hợp chất 2) và 3,4-Di-O-caffeoylquinic acid methyl ester (hợp chất 3).

Về đóng góp học thuật, công trình là một trong những nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam đi sâu vào phân lập và làm sáng tỏ cấu trúc các hợp chất phân cực từ cao n-butanol của thân cây Pluchea pteropoda. Trong khi các nghiên cứu trước đây (như Đoàn Thanh Trường năm 2001) mới dừng lại ở việc phân lập các hợp chất kém phân cực từ phân đoạn n-hexane (triterpenoid, steroid) hoặc phân tích thành phần bay hơi của tinh dầu, khóa luận này đã mở rộng bản đồ thành phần hóa học của cây Sài hồ nam sang nhóm hợp chất phenolic phân cực cao (dẫn xuất caffeoylquinic acid methyl ester), cung cấp bằng chứng khoa học thực nghiệm có giá trị cho việc giải thích các hoạt tính chống oxy hóa và bảo vệ sinh học của loài cây này.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận ghi nhận một số hạn chế gắn liền với phạm vi và điều kiện thực nghiệm:

• Nghiên cứu mới chỉ tập trung phân lập các hợp chất trên một phân đoạn sắc ký duy nhất là Me40 thuộc cao BuOH; các phân đoạn còn lại của cao BuOH (H2O, Me20, Me60, Me80, Me) cũng như các cao phân đoạn khác (cao Petroleum ether, cao Ethyl acetate) chưa được triển khai tách chiết chi tiết.
• Khóa luận mới hoàn thành ở bước phân lập và xác định cấu trúc hóa học tinh khiết; chưa thực hiện các thử nghiệm đánh giá hoạt tính sinh học (in vitro hoặc in vivo) trực tiếp trên các hợp chất tinh khiết Me40-4, Me40-5 và Me40-6 do giới hạn về mặt thời gian và nguồn mẫu phân lập.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất:

• Tiếp tục thực hiện sắc ký phân tách và tinh chế các hợp chất hóa học từ các phân đoạn còn lại của cao BuOH và cao EtOAc từ thân cây P. pteropoda.
• Đánh giá hoạt tính sinh học của các hợp chất caffeoylquinic acid tinh khiết đã phân lập được, bao gồm hoạt tính chống oxy hóa, kháng vi sinh vật gây bệnh, kháng viêm và ức chế các enzyme liên quan đến bệnh lý mạn tính.
• Mở rộng khảo sát định lượng hàm lượng các dẫn xuất acid quinic này trong các bộ phận khác nhau (lá, hoa, rễ) của cây Sài hồ nam thu hái tại các thời điểm và vùng sinh thái khác nhau.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cao cho sinh viên, học viên cao học, giảng viên và các nghiên cứu viên thuộc các chuyên ngành Công nghệ Kỹ thuật Hóa học, Hóa hữu cơ, Hóa học các hợp chất thiên nhiên, Hóa dược và Dược học.

Tài liệu cung cấp hướng dẫn thực nghiệm rõ ràng về:

• Quy trình chiết ngấm kiệt dung môi ethanol đối với mẫu thực vật thân thảo/bụi ngập mặn.
• Phương pháp luận phân tách cao phân cực bằng sắc ký cột silica gel pha đảo C18 (RP-18) với hệ dung môi nước – methanol.
• Điều kiện tối ưu hóa thông số sắc ký HPLC phân tích và HPLC điều chế phục vụ phân lập tinh chế các hợp chất polyphenol.
• Kỹ thuật quy kết và giải mã tín hiệu phổ cộng hưởng từ hạt nhân đa chiều 1D và 2D-NMR ($^1$H, $^{13}$C, HMBC, HSQC) chuyên sâu cho nhóm cấu trúc caffeoylquinic acid ester.

Câu hỏi thường gặp

1. Mẫu thực vật Sài hồ nam (Pluchea pteropoda) sử dụng trong nghiên cứu được thu thập tại đâu và xử lý ban đầu như thế nào?
Mẫu thân cây Sài hồ nam được thu hái tự nhiên tại huyện Mỹ Xuyên, tỉnh Sóc Trăng vào tháng 7 năm 2022 và được xác nhận tên khoa học bởi TS. Nguyễn Linh Nhâm. Mẫu nguyên liệu tươi sau khi loại bỏ cành lá sâu bệnh được rửa sạch, phơi ráo nước, sấy khô ở nhiệt độ ổn định 50 °C cho đến khi khối lượng không đổi, sau đó được xay thành bột mịn và bảo quản nơi khô ráo, tránh ánh sáng trước khi tiến hành chiết xuất.

2. Quy trình phân tách sắc ký cột nhanh pha đảo (FCC) trên cao phân đoạn BuOH thu được những phân đoạn nào?
Cao phân đoạn BuOH được phân tách trên cột silica gel pha đảo RP-18 bằng hệ dung môi nước – methanol theo gradient giảm dần độ phân cực, thu được 6 phân đoạn dung môi gồm: H2O (100% nước), Me20 (MeOH 20%), Me40 (MeOH 40%), Me60 (MeOH 60%), Me80 (MeOH 80%) và Me (MeOH 100%).

3. Phương pháp nào đã được sử dụng để phân lập và kiểm tra độ tinh sạch của các hợp chất từ phân đoạn Me40?
Tác giả đã sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao điều chế (Preparative HPLC) để phân tách riêng biệt các pic hợp chất từ phân đoạn Me40, sau đó kiểm tra độ tinh khiết của các phân đoạn thu gom được bằng hệ thống sắc ký lỏng hiệu năng cao phân tích (HPLC).

4. Các hợp chất tinh sạch phân lập được từ phân đoạn Me40 có cấu trúc hóa học thuộc nhóm nào?
Từ phân đoạn Me40, nghiên cứu đã phân lập được 3 hợp chất tinh sạch (Me40-4, Me40-5 và Me40-6). Dựa trên dữ liệu phổ NMR ($^1$H 600 MHz, $^{13}$C 150 MHz, HMBC, HSQC) và phổ MS, các chất được xác định thuộc nhóm phenolic ester của acid quinic, trong đó hợp chất Me40-5 (2) là 3,5-Di-O-caffeoylquinic acid methyl ester và hợp chất Me40-6 (3) là 3,4-Di-O-caffeoylquinic acid methyl ester.

5. Nghiên cứu trước đây đã ghi nhận những hoạt tính sinh học nổi bật nào từ cây Sài hồ nam (P. pteropoda)?
Các công bố khoa học trước đó chỉ ra rằng dịch chiết và tinh dầu từ P. pteropoda thể hiện khả năng kháng nhiều chủng vi khuẩn (E. coli, S. aureus, P. mirabilis, L. monocytogenes, Salmonella, B. cereus), kháng nấm Fusarium oxysporum ($\text{MIC} = 50,0\ \mu\text{g/mL}$), chống oxy hóa in vitro (cao EtOAc có $\text{IC}{50} = 30,2\ \mu\text{g/mL}$, dịch chiết lá có $\text{IC}{50} = 2,46\text{ mg/mL}$) và ức chế sinh trưởng rễ mầm thực vật (69,34% – 72,85%).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Minh Hiếu đã hoàn thành quy trình chiết xuất, phân đoạn và phân lập thành công 3 hợp chất hóa học tinh khiết từ phân đoạn Me40 của cao n-butanol thân cây Sài hồ nam (Pluchea pteropoda Hemsl.) thu hái tại Sóc Trăng. Dữ liệu phổ nghiệm cộng hưởng từ hạt nhân phân giải cao và phổ khối lượng đã làm sáng tỏ cấu trúc của các dẫn xuất polyphenol giá trị, tiêu biểu là 3,5-Di-O-caffeoylquinic acid methyl ester và 3,4-Di-O-caffeoylquinic acid methyl ester. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm giàu thêm cơ sở dữ liệu hóa học về loài P. pteropoda tại Việt Nam mà còn đặt nền móng thực nghiệm quan trọng cho các định hướng sàng lọc hoạt tính sinh học và phát triển ứng dụng dược liệu từ loài cây này trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Giới thiệu chung về chi Pluchea Pluchea là một chi thực vật có hoa thuộc họ Cúc (Asteraceae). Một số loài trong họ này thường được gọi là Camphorweeds, Plucheas, hoặc thỉnh thoảng là Fleabanes; trong khi một số loại như P. odorata lại được biết đến với tên Sour Bushes [1].

Chi Pluchea bao gồm khoảng 80 loài, chủ yếu phân bố ở Bắc Mỹ, Nam Phi, Châu Á và Úc [2]. Trong số đó, Châu Á có khoảng 10 loài, với 3 loài tại Việt Nam gồm Pluchea indica Less, Pluchea pteropoda Hemsl và Pluchea eupatoroides [3]. Các chiết xuất của chi Pluchea theo truyền thống được sử dụng như làm se, hạ sốt, chống viêm, bảo vệ gan, làm ra mồ hôi (khi bị sốt), thuốc giãn cơ trơn, thuốc bổ thần kinh, thuốc nhuận tràng, và để điều trị bệnh lỵ, đau lưng, khí hư, khó tiểu, trĩ, loét hoại tử, và các rối loạn gây ra bệnh suy mòn. Các phân tích thực vật học của các loài thuộc chi Pluchea đã phát hiện sự hiện diện của flavonoid, tannin, alkaloid, sesquiterpenoid loại eudesmane, monoterpene, lignan glycoside và triterpenoid [2] tạo nền tảng khoa học cho việc khám phá và phát triển các ứng dụng mới trong tương lai.

Giới thiệu chung về cây Sài hồ nam 1. Giới thiệu chung Sài hồ nam hay có tên gọi khác là cây Lức, Sài Hồ Việt, Hải Sài có danh pháp khoa học là Pluchea pteropoda là một loài thực vật có hoa họ Cúc. Loài này được Hemsl. ex Hemsl định danh vào năm 1888 bởi nhà khoa học Hemsley [4].

Cây Pluchea pteropoda. 1 Hệ thống phân loại khoa học của Sài hồ nam (Pluchea pteropoda) [5]: Giới (Kingdom): Thực vật (Plantae) Ngành (Phylum): Ngọc lan (magnoliopsida) Lớp (Class): Ngọc lan (magnoliopsida) Bộ (Ordo): Cúc (Asterales) Họ (Family): Cúc (Asteraceae) Chi (Genus): Pluchea Loài (Species): Pluchea pteropoda Hemsl. Sài hồ nam (Pluchea pteropoda) phân bố chủ yếu ở vùng ven biển nhiệt đới Châu Á, bao gồm phía nam Trung Quốc, đảo Hải Nam, Đài Loan, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam. Tại Việt Nam, cây xuất hiện chủ yếu ở miền Trung, đặc biệt là các tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định, Khánh Hoà, Phú Yên, Bình Thuận, cùng các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long.

Cây thích nghi tốt với các vùng nước lợ, nhưng cũng có khả năng sinh trưởng ở vùng nước ngọt hoặc có mức độ nhiễm mặn. Nơi sống chủ yếu của Sài hồ nam là các lưu vực cửa sông, kênh rạch, ven đường, và bờ ruộng cao ở vùng ven biển. Là một cây ưu nắng, Sài hồ nam thường phát triển thành từng khóm riêng lẻ, nhưng cũng có thể thấy quần thể dọc theo các kênh mương. Hạt của hoa có khả năng phát tán qua gió, dòng nước, và động vật, giúp duy trì quần thể [6].

Mô tả thực vật về đặc điểm hình thái, giải phẫu và phân bố của Sài hồ nam (Pluchea pteropoda Hemsl) Sài hồ nam hay có tên gọi là cây lức, tuỳ thuộc phân bố và sinh cảnh mà Sài hồ nam có những đặc điểm hình thái hơi khác nhau để có thể thích nghi được với môi trường sống và khí hậu tại địa lý đó. Đầu tiên, ta có thể biết đến cây Sài hồ nam có thể bắt gặp tại các rừng ngập mặn như Quảng Ninh, Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình [7]. Sài hồ nam, hay cây lức, thường gặp ở các tỉnh ven biển, đặc biệt là miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long. Cây ưa sáng, 2 mọc thành khóm riêng lẻ, thích nghi với nước lợ, nước ngọt và vùng nhiễm mặn.

Là cây thân thảo lâu năm, cao khoảng 40 – 60 cm, có thể lên đến 3 m, với gốc phân nhánh mạnh mẽ và tiết diện hình tròn [8]. Cây Sài hồ nam có thân non màu xanh, ít lông mịn, trong khi thân già có màu xanh nâu hoặc tím nhạt, nhẵn. Lá đơn mọc cách, có mùi thơm nhẹ, phiến lá dày, cứng, hình bầu dục, rộng ở 1/3 phía trên với đầu nhọn và đáy cuống lá hơi men dầu. Kích thước lá khoảng 4 – 7 x 2,5 – 5 cm, trong khi lá ở cành mang phát hoa nhỏ hơn, khoảng 2 – 4 x 1,5 – 3 cm, gần như không có lông.

Gân lá hình lông chim nổi rõ ở mặt dưới, với 5 – 8 cặp gân phụ [4]. Cuống lá của Sài hồ nam ngắn, khoảng 0,3 cm hoặc gần như không có, hình trụ hơi dẹt, màu xanh nhạt và có ít lông. Cụm hoa dạng ngù ở ngọn cành, trục cụm hoa dài từ 7 – 16 cm với tiết diện đa giác. Đầu nụ hoa hình trứng, khi nở thành chuông nhỏ hơi thắt ở giữa, kích thước nụ khoảng 0,6 – 0,7 x 0,4 – 0,5 cm; cuống ngắn khoảng 0,5 – 1 cm có 1 – 3 vảy nhỏ.

Tổng bao gồm 6 – 8 hàng lá bắc, với lá bắc bầu dục hơi khum, kích thước ở vòng trong dài và hẹp hơn vòng ngoài, màu xanh hơi vàng nâu ở rìa, mặt ngoài có nhiều lông trắng nhỏ. Đế cụm hoa phẳng, khoảng 1,5 mm, có lỗ tổ ong. Đầu mang hoa hình ống có hai loại hoa: hoa cái nhiều, xếp trên 3 – 4 vòng, và hoa lưỡng tính 4 – 6 hoa ở trong. Hoa cái màu trắng ngà, đài hoa là một chùm lông màu trắng bẩn, dài khoảng 0,3 – 0,5 cm.

Tràng hoa dính nhau ở dưới thành ống hẹp dài 0,4 – 0,5 mm, chia thành 3 - 5 răng tam giác. Bộ nhuỵ gồm 2 lá noãn, dính thành bầu dưới 1 ô chứa 1 noãn đính đáy; bầu màu trắng xanh, hình trụ dài khoảng 1 mm, hơi cong ở hoa ngoài cùng, có gờ dọc và ít lông ngắn màu trắng. Vòi nhuỵ màu trắng hồng, nhẵn, dài khoảng 0,4 mm, với đĩa mật ở góc vòi; hai đầu nhuỵ màu trắng ngà, dạng sợi, thò ra ngoài [4]. Hoa lưỡng tính của Sài hồ nam có màu tím nhạt, đài giống hoa bìa.

Tràng hoa dính nhau dưới thành ống dài khoảng 0,4 – 0,5 cm, hơi loe ở phía trên, chia thành 5 phiến bầu dục, đỉnh nhọn, tiền khai van. Nhị có 5 cái, đều, chỉ nhị màu tím hồng, dài khoảng 0,3 cm, đính ở gần gốc ống tràng xen kẽ với cánh hoa. Bao phấn màu tím nhạt, đính nhau thành ống dài khoảng 2 mm, bao lấy vòi nhuỵ, có 2 buồng, nứt dọc hướng vào trong, gốc bao phấn có tai tam giác nhọn. Hạt phấn màu trắng, hình bầu dục gần cầu, có gai, kích thước 25 – 30 x 17,7 – 27,5 µm.

Bầu nhuỵ tương tự hoa cái nhưng lớn hơn và ngắn hơn. Vòi nhuỵ dạng sợi, màu hồng nhạt, dài khoảng 0,4 – 0,5 3 cm, có gai nạc gần đầu nhuỵ; đĩa mật quanh gốc vòi. Hai đầu nhuỵ màu hồng nhạt, dạng máng hẹp. Quả bế hình trụ, 10 cạnh lồi, dài khoảng 1 mm, có túm lông mào ở mặt ngoài vỏ, có sọc lồi dọc, lông ngắn và tuyến nhỏ.

Mùa ra quả thường rơi vào giữa tháng 5 đến tháng 7 dương lịch hàng năm [4]. *Chú thích: 1. Cụm hoa hình đầu. Hoa mọc cách dọc.

Hoa trung tâm (hoa lưỡng tính). Bộ Nhuỵ của hoa lưỡng tính. Mô tả cấu tạo thực vật của Pluchea pteropoda Hemsl [4]. Cây Sài hồ nam phân bố ở các tỉnh ven biển từ Quảng Ninh đến Đồng Tháp, Kiên Giang, Cà Mau, cũng như ở Trung Quốc, Campuchia, Thái Lan, Indonesia, và Úc.

Cây thường là bụi nhỏ, cao 1-3 m, không lông, có màu tím. Lá hình bầu dục-mũi mác, kích thước 3 -5 x 0,8 - 2 cm, chóp tù, viền răng cưa nhỏ, không cuống, với 3 - 4 đôi gân bên. Cụm hoa gần tròn, đường kính 6 - 8 mm, với cuống ngắn và dày đặc; lá bắc hình trứng, dài 2,5 - 3 mm, đế hoa phẳng có lỗ tổ ong. Hoa màu tím hồng, với hoa cái ở viền và hoa lưỡng tính, ống tràng dài 4-5 mm.

Quả hình trụ, dài 1 mm, màu nâu nhạt, có lông cứng và tuyến, cùng mào lông dài trên đỉnh [9]. Một số loài cỏ đa niên được tìm thấy ở Quảng Ninh và Hà Nam có thân cây có 4 - 5 cành cao, có lông mịn. Lá không cuống, phiến thon ngược hoặc hình muỗng, kích thước 3 - 4 cm hoặc 1 - 2 cm, có 3 - 6 cặp gân phụ. Phát hoa dày hoặc thưa ở chót nhánh, với 4 hoa có lông nhung màu đỏ, gồm hoa cái và hoa lưỡng tính.

Quả bế có 10 cạnh và lông màu trắng [10]. Một số quần thể Sài hồ nam mọc hoang ở vùng nước lợ, cao 2 - 5 m, mang nhiều cành phía trên. Lá mọc so le, hình thìa, mép răng cưa, phiến lá dày, láng ở mặt trên, nhạt màu ở mặt dưới. Cụm hoa hình đầu, màu đỏ nhạt, hơi tím, có 4 - 5 hàng lá bắc, hợp thành 2 - 4 gù.

Quả bế có 10 cạnh và mào lông không rụng [11]. Bài thuốc dân gian Bộ phận sử dụng của cây Sài hồ nam chủ yếu là rễ và lá. Rễ được thu hái quanh năm, rửa sạch, phơi hoặc sấy khô, có thể ngâm trong rượu hoặc mật ong. Cành mang lá non cũng được thu hái tươi hoặc phơi khô.

Theo Đông y, Sài hồ nam có tác dụng thoái nhiệt, giải uất, điều kinh, và trị khó tiểu, sốt không ra mồ hôi. Nghiên cứu hiện đại cho thấy cây có tác dụng an thần, giải nhiệt, ức chế vi khuẩn lao, kháng virus bại liệt và cúm, cùng với tác dụng chống viêm tương tự corticoid. Sài hồ nam còn giúp hạ mỡ máu, lợi mật, bảo vệ gan, tăng cường tổng hợp protein và miễn dịch, đồng thời ức chế trực khuẩn lao và các virus khác. Dược liệu được kết hợp với nhân sâm và cam thảo để hỗ trợ chức năng huyết thượng thận cho bệnh nhân sử dụng corticosteroid dài hạn [12].

Một số nghiên cứu về thành phần hoá học về cây Sài hồ nam và chi Pluchea 1. Thành phần hoá học trong Sài hồ nam Năm 2001, nghiên cứu một số thành phần hoá học của cây Sài hồ nam (Pluchea pteropoda) và cây Cúc tần (Pluchea indica) của Đoàn Thanh Trường cho thấy rằng trong lần đầu tiên phân tích sàng lọc có phản ứng dương tính với terpenoid, flavonoid, coumarin, saponin; âm tính với alkaloid và glycosid tim [13]. Ngoài nước, hiện chưa có nghiên cứu nào về thành phần hoá học của P. pteropoda, chỉ có nghiên cứu về bộ gen lục lạp hoàn chỉnh do Liang và cộng sự vào năm 2021.[14] Năm 2001, qua phân tích sàng lọc của P.

pteropoda, Đoàn Thanh Trường và cộng sự đã phân lập và nhận dạng được 8 hợp chất từ n-hexane bao gồm: hop-17(21)-en-22-ol-3βyl acetat (1); hop-17(21)-en-3βyl acetat (2); 26α,27β,28β-neohop-13(18)-en-3β-yl acetat (3); taraxast-20(30)-en-3β-yl acetat (4); β-Sitostreol-3-O-β-D-glucopyranose (5); stigmastrerol (6); sitostrerol (7); hop-17(21)-en-22-ol-3β -yl-acetat (8) [13]. Cấu trúc của các hợp chất trên được trình bày như Hình 1. Cấu trúc của các hợp chất được phân lập từ P. Tinh dầu từ cây P.

pteropoda chứa nhiều hợp chất hữu ích.