Tổng quan về luận án

Tiến trình văn học và tư tưởng Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX ghi nhận một cuộc chuyển biến mang tính bước ngoặt lịch sử: sự dịch chuyển từ hệ hình văn hóa phong kiến trung đại mang tính khu vực Đông Á sang hệ hình cận - hiện đại mang tính toàn cầu phương Tây. Trong bối cảnh va đập phức tạp giữa sức ép thực dân hóa và khát vọng tự cường dân tộc, học giả - nhà báo Phan Khôi (1887-1959) nổi lên như một nhân vật tiên phong, đảm nhiệm sứ mệnh dọn đường và tạo cú hích mang tính quyết định cho công cuộc hiện đại hóa nền văn hóa và văn học nước nhà. Luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Thị Hường tập trung giải quyết khoảng trống học thuật then chốt: định vị toàn diện, khách quan và hệ thống hóa vị trí văn học sử cùng những đóng góp đa chiều của Phan Khôi—một hiện tượng từng chịu sự lãng quên và thiên kiến chính trị kéo dài hơn ba thập niên sau vụ án Nhân văn - Giai phẩm (1955-1956).

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

  1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ chế chuyển hóa từ một nhà Nho truyền thống sang mẫu hình trí thức duy tân Tây học ở Phan Khôi đã định hình diễn ngôn phản biện xã hội và canh tân văn hóa như thế nào?
  2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Tuyên ngôn nghệ thuật, thực hành thi thoại và sáng tác thơ của Phan Khôi đã phá vỡ hệ quy phạm thi pháp trung đại, mở đường cho phong trào Thơ mới ra sao?
  3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cấu trúc văn xuôi tự sự của Phan Khôi phản ánh tính chất chuyển tiếp và trạng thái lưỡng lự của văn học Việt Nam thời kỳ giao thời như thế nào?
  • Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Phan Khôi không chỉ là một nhà báo thông thường mà là chủ thể kiến tạo hệ hình văn hóa mới, người xác lập chuẩn mực tư duy duy lý và phê phán đối thoại trong học thuật.
  • Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Các sáng tác và hoạt động dịch thuật của Phan Khôi đóng vai trò là "gạch nối" tất yếu, quyết định sự hình thành của cả hai thể loại trụ cột trong văn học hiện đại: Thơ mới và văn xuôi tự sự Quốc ngữ.

Nghiên cứu vận dụng khung lý thuyết chuyển đổi hệ hình (Paradigm Shift) của Thomas Kuhn, lý thuyết diễn ngôn (Discourse Theory) và kiến tạo xã hội (Social Constructionism), kết hợp thi pháp học lịch sử và tự sự học. Phạm vi khảo sát bao quát hơn 1.000 bài báo được phục chế trong bộ sách 10 tập (hơn 7.000 trang tư liệu giai đoạn 1928-1942 do Lại Nguyên Ân sưu tầm), 32 số tuần báo Sông Hương (1936-1937), tiểu thuyết Trở vỏ lửa ra (1939), chuyên luận Chương Dân thi thoại (1936), công trình ngôn ngữ Việt ngữ nghiên cứu (1955) cùng các bản dịch Kinh Thánh và văn học Lỗ Tấn.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về Phan Khôi trải qua nhiều thăng trầm, phân hóa thành ba luồng học thuật chính:

  1. Dòng nghiên cứu tiểu sử - văn bản và phục chế di sản: Thanh Lãng (1967, 1972) là người tiên phong lập hồ sơ báo chí của Phan Khôi tại Nam Kỳ. Giai đoạn sau Đổi mới (1986), công trình phục chế đồ sộ của Lại Nguyên Ân (2003-2017) với 10 tập chuyên khảo đã mở khóa toàn bộ kho tàng trước tác báo chí. Nguyễn Quân (2017) khẳng định: “Hơn bẩy nghìn trang sách được xử lý từng từ, từng dấu chấm phẩy, cái ngoặc đơn ngoặc kép, những chỗ trống bị kiểm duyệt hay những chữ bị đục đi, bị rách nát... Lại Nguyên Ân đã phục chế chuyên nghiệp cả một lâu đài trí tuệ bị hoang phế... mở lại một mỏ tri thức để ta khai thác”.
  2. Dòng nghiên cứu tư tưởng và phản biện xã hội: Phạm Thế Ngũ (1965) nhận định Phan Khôi đóng vai trò "lãnh tụ tư tưởng" trong buổi giao thời. Đỗ Lai Thúy (2014) nhấn mạnh bước ngoặt dân chủ hóa: “vai trò của Phan Khôi là làm thay đổi quan điểm phê bình, tranh luận – từ độc tài, bạo quyền sang quyền lực của dân chủ, của trí tuệ. Nhờ đó, tranh luận từ khẩu khí độc thoại sang khẩu khí đối thoại”. Thụy Khuê (2005) khẳng định Phan Khôi là “khuôn mặt học giả phản biện duy nhất của Việt Nam trong thế kỷ XX”.
  3. Dòng nghiên cứu thi pháp và hình thức văn chương: Hoài Thanh – Hoài Chân (1942) xem Phan Khôi như “một vị tướng quân” mở đường cho Thơ mới. Ngược lại, những ý kiến như Minh Kha (1960) phê phán bài Tình già “chỉ là một bài vè, không chứa đựng một chút thi vị nào cả”, hay Phượng Hải (1960) coi đó chỉ là “bài văn vần”. Về ngôn ngữ, Văn Tân (1955) phê phán cuốn Việt ngữ nghiên cứu máy móc áp đặt ngữ pháp tiếng Pháp, trong khi Đoàn Xuân Kiên (1997), Bùi Vĩnh Phúc (1997) và Nguyễn Văn Khang (2007) tái khẳng định đây là công trình khai phá giá trị về tiết tính và ngôn ngữ học tri nhận.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, học giả William J. Duiker trong Historical Dictionary of Vietnam đã định vị: “Được giáo dục theo truyền thống Nho giáo, nhưng cuộc đời hoạt động của Phan Khôi đã hiến dâng sự uyên bác cho đời và báo chí, trở thành một nhà phê bình và nhà phê bình văn hóa. Phan Khôi đã đóng góp quan trọng trong việc phát triển chữ quốc ngữ như là một ngôn ngữ tiện lợi của nước nhà”. Nghiên cứu của Tạ Trọng Hiệp trên Đài phát thanh Quốc tế Pháp (RFI, 1996) đã đối sánh Phan Khôi với Lỗ Tấn (Trung Quốc), chỉ ra sự tương đồng trong việc sử dụng tạp văn báo chí để công kích hủ nho và thức tỉnh quốc dân. Tại Nhật Bản, mô hình khai phóng và cổ vũ tân học của Phan Khôi có nét tương đồng sâu sắc với phong trào khai sáng của Fukuzawa Yukichi thời kỳ Minh Trị Duy Tân. Luận án định vị nghiên cứu của mình là công trình chuyên khảo đầu tiên xâu chuỗi toàn diện các mảnh ghép rời rạc, khảo sát Phan Khôi dưới góc nhìn chuyển đổi hệ hình tri thức.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý luận văn học sử thông qua việc mở rộng và điều chỉnh khung lý thuyết chuyển đổi hệ hình (Paradigm Shift) của Thomas Kuhn vào không gian văn học thuộc địa Đông Á. Nghiên cứu chứng minh rằng cuộc chuyển biến nghệ thuật đầu thế kỷ XX ở Việt Nam không diễn ra tuần tự khép kín mà là một bước nhảy vọt có tính cưỡng bức từ giao lưu văn hóa Á - Âu, nơi các trí thức như Phan Khôi đóng vai trò là "chủ thể chuyển giao hệ hình".

Hơn nữa, nghiên cứu đóng góp vào lý thuyết kiến tạo xã hội (Social Constructionism) khi phân tích sự hình thành bản ngã (Self) của trí thức duy tân trong thế tương tác đa chiều với "kẻ khác" (Other): vừa đối kháng với chính quyền thực dân, vừa đoạn tuyệt với giáo điều phong kiến bảo thủ, vừa tiếp thu chủ động tinh thần khoa học phương Tây. Nghiên cứu xác lập ba mệnh đề lý thuyết:

  • Mệnh đề 1 (P1): Sự xuất hiện của diễn ngôn báo chí tư nhân là điều kiện tiên quyết phá vỡ thế độc quyền của mô hình "văn - sử - triết bất phân", tạo lập tính tự trị cho văn học hiện đại.
  • Mệnh đề 2 (P2): Sự chuyển dịch từ "khẩu khí độc thoại" mang tính giáo điều sang "khẩu khí đối thoại" mang tính duy lý đã xác lập hệ hình phê bình văn học dân chủ.
  • Mệnh đề 3 (P3): Trạng thái lưỡng lự (ambivalence) trong cấu trúc tự sự là thuộc tính bản chất của văn học giai đoạn chuyển giao hệ hình.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp liên ngành giữa ba trụ cột lý thuyết:

  1. Lý thuyết hệ hình tri thức (Thomas Kuhn): Soi chiếu bước chuyển thế giới quan, thang giá trị và phương thức biểu đạt nghệ thuật.
  2. Lý thuyết diễn ngôn và thiết chế văn hóa (Michel Foucault, Stuart Hall): Phân tích các cuộc bút chiến trên các tờ báo (Đông Pháp thời báo, Thần chung, Phụ nữ tân văn, Trung lập, Tràng An, Sông Hương) như những thực hành quyền lực tri thức.
  3. Thi pháp học thể loại và tự sự học (Gérard Genette, Mikhail Bakhtin, Trần Đình Sử): Khảo sát cấu trúc ngôi kể, điểm nhìn trần thuật, ngôn ngữ đối thoại và xung đột luận đề trong văn xuôi và thơ ca.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được giới hạn chặt chẽ trong không gian văn hóa chữ Quốc ngữ từ năm 1900 đến 1945, tập trung vào các văn bản đã được công bố chính thức trên báo chí và xuất bản phẩm độc lập.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp thuyết diễn giải lịch sử (Historical Hermeneutics). Thiết kế nghiên cứu đa tầng bậc (Multi-level design) được cấu trúc thành ba cấp độ phân tích:

  • Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Khảo sát bối cảnh lịch sử, tác động của chế độ thực dân, phong trào Duy tân và làn sóng Tân thư Trung Hoa (Lương Khải Siêu, Khang Hữu Vi) đối với xã hội Việt Nam.
  • Cấp độ trung mô (Meso-level): Phân tích thiết chế báo chí và sự xuất hiện của tầng lớp thị dân, độc giả mới tại các trung tâm đô thị (Sài Gòn, Hà Nội, Huế).
  • Cấp độ vi mô (Micro-level): Phân tích định tính văn bản (textual analysis) các trước tác của Phan Khôi: cấu trúc thi luật của bài thơ Tình già, nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết Trở vỏ lửa ra, truyện ngắn Ông Năm Chuột và các bài tranh luận triết học.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu tuân thủ các chuẩn mực nghiêm ngặt về văn bản học:

  • Tiêu chí chọn mẫu: Thu thập toàn bộ 10 tập trước tác báo chí giai đoạn 1928-1942 do Lại Nguyên Ân biên soạn; hồi cứu 32 số tuần báo Sông Hương lưu trữ tại Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây; khảo sát bản dịch gỗ khắc Văn minh tân học sách và Cáo hủ lậu văn (Ký hiệu A.567, Thư viện Khoa học Quốc gia).
  • Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa 4 nguồn dữ liệu độc lập: (1) Văn bản báo chí gốc, (2) Hồi ký và ghi chép của nhân chứng lịch sử (Phan Thị Mỹ Khanh, Phan An Sa, Nguyễn Vỹ), (3) Các bài phê bình của học giả đương thời (Tản Đà, Trần Trọng Kim, Phạm Quỳnh), (4) Nhận định của giới nghiên cứu hiện đại.
  • Đảm bảo độ giá trị và tin cậy: Sử dụng phương pháp phê bình văn bản (textual criticism) để kiểm chứng các dị bản, phục hồi các đoạn bị kiểm duyệt thực dân đục bỏ hoặc rách nát.

Data và phân tích

Mẫu khảo sát bao gồm:

  • Hơn 1.000 bài báo chính luận, phê bình, hài đàm (mục Những điều nghe thấy, Câu chuyện hằng ngày dưới các bút danh Chương Dân, Thông Reo, Tha Sơn, C., Tân Việt).
  • 01 công trình thi thoại (Chương Dân thi thoại, 1936).
  • 01 tiểu thuyết (Trở vỏ lửa ra, 1939, NXB Tân Dân).
  • 01 chuyên luận ngôn ngữ (Việt ngữ nghiên cứu, 1955, 12 chuyên đề).
  • Hơn 20 truyện ngắn và dịch phẩm (tiêu biểu: Ông Năm Chuột, bản dịch Kinh Thánh Tin Lành, Tuyển tập tạp văn Lỗ Tấn).

Dữ liệu được phân tích thông qua kỹ thuật phân tích diễn ngôn phê phán (Critical Discourse Analysis - CDA) và phân tích cấu trúc thể loại, làm sáng tỏ các chủ đề tranh luận lớn: Khổng giáo (21 kỳ trên báo Thần chung năm 1929), Vụ án Truyện Kiều, Tranh luận Duy tâm - Duy vật, Nữ quyền và Thơ mới.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

  1. Thiết lập quyền lực duy lý và chuẩn mực tranh biện dân chủ: Luận án chứng minh Phan Khôi là người đầu tiên đưa phương pháp luận lý học phương Tây (logique) vào văn hóa tranh luận Việt Nam. Trong cuộc luận chiến với Trần Trọng Kim năm 1930 trên tờ Phụ nữ tân văn, Phan Khôi đã phá bỏ lối lập luận cảm tính, tầm chương trích cú của Nho học, thay thế bằng tư duy thực nghiệm sắc bén.
  2. Cú hích giải phóng cái tôi cá nhân trong Thơ mới: Luận án giải quyết triệt để tranh cãi lịch sử về bài thơ Tình già (1932). Phân tích cho thấy giá trị của Tình già không nằm ở sự hoàn hảo thi luật mà ở tính chất một "văn bản tuyên ngôn" phá vỡ cấu trúc niêm luật gò bó của thơ Đường luật. Nhận định của Hoài Thanh – Hoài Chân trong Thi nhân Việt Nam được minh định rõ nét: “Phương Tây bây giờ đã đi tới chỗ sâu nhất trong hồn ta. Ta không còn có thể vui cái vui ngày trước, buồn cái buồn ngày trước...”, và sự xuất hiện của Tình già đã làm cho “một số đông thanh niên trong nước bỗng thấy mở ra một góc trời vì cái táo bạo dấu diếm của mình đã được một bực đàn anh trong văn giới công nhiên thừa nhận”.
  3. Hiện tượng "trạng thái lưỡng lự" trong văn xuôi tự sự giao thời: Khảo sát tiểu thuyết Trở vỏ lửa ra và truyện ngắn Ông Năm Chuột, luận án phát hiện một nghịch lý thẩm mỹ độc đáo: Phan Khôi một mặt tiên phong đưa khẩu ngữ đời thường mang đậm phương ngữ Nam Trung Bộ vào văn xuôi, đoạn tuyệt văn biền ngẫu ước lệ; mặt khác, tư duy tự sự của ông vẫn bị chi phối bởi khuynh hướng luận đề và đạo lý Nho gia. Đây là bằng chứng văn bản cụ thể cho trạng thái lưỡng lự của hệ hình văn học chuyển giao.
  4. Khai phóng ý thức nữ quyền và bình đẳng giới: Phan Khôi là học giả đầu tiên gắn vấn đề giải phóng phụ nữ với giải phóng xã hội thông qua hàng loạt chuyên luận trên tờ Phụ nữ tân văn và Phụ nữ thời đàm, yêu cầu “niêm phong cái gói tam tùng”, đặt nền móng cho lý luận phê bình nữ quyền tại Việt Nam.

Implications đa chiều

  • Về mặt lý thuyết: Cung cấp mô hình lý giải tiến trình hiện đại hóa văn học ở các quốc gia thuộc địa, nơi sự đổi mới thể loại luôn đi liền với các cuộc đấu tranh giải phóng hệ tư tưởng.
  • Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình tích hợp phương pháp văn học sử với nghiên cứu báo chí và phân tích diễn ngôn liên ngành, mở ra hướng phục chế các tác gia bị gián đoạn tư liệu.
  • Về thực tiễn học thuật: Minh định lại vị thế văn học sử xứng đáng của Phan Khôi, giải tỏa các định kiến cực đoan kéo dài trong lịch sử phê bình.
  • Về chính sách giáo dục: Cung cấp luận cứ khoa học để đưa các tác phẩm của Phan Khôi (Chương Dân thi thoại, Việt ngữ nghiên cứu, các bài văn chính luận mẫu mực) vào chương trình đào tạo đại học ngành Ngữ văn và Báo chí.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận một số giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

  1. Giới hạn tư liệu giai đoạn 1956-1959: Do hoàn cảnh lịch sử đặc thù của phong trào Nhân văn - Giai phẩm, một số di cảo, thư từ và sáng tác cuối đời của Phan Khôi chưa được công bố thành ấn phẩm độc lập hoàn chỉnh, buộc luận án chỉ tập trung vào các văn bản đã xuất bản chính thức.
  2. Giới hạn không gian tiếp nhận: Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào ba trung tâm báo chí lớn (Sài Gòn, Hà Nội, Huế), chưa bao quát hết tác động của trước tác Phan Khôi tại các vùng nông thôn và cộng đồng kiều bào hải ngoại thời điểm đó.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

  • Ứng dụng công nghệ Nhân văn số (Digital Humanities) để xử lý tự động toàn bộ kho dữ liệu 7.000 trang của Phan Khôi bằng các thuật toán khai phá văn bản (Text Mining) và lập bản đồ mạng lưới quan hệ học thuật (Co-citation Network).
  • Thực hiện nghiên cứu so sánh chuyên sâu giữa bộ ba trí thức cải cách Đông Á: Phan Khôi (Việt Nam) – Lỗ Tấn (Trung Quốc) – Fukuzawa Yukichi (Nhật Bản) về mô hình hiện đại hóa ngôn ngữ và văn hóa dân tộc.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

  • Tác động học thuật: Tái thiết lập vị trí trung tâm của Phan Khôi trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, mở ra nguồn trích dẫn quan trọng cho các công trình nghiên cứu về giai đoạn 1900-1945.
  • Tác động giáo dục và xã hội: Lan tỏa tinh thần học thuật duy lý, tư duy phản biện độc lập và thái độ cầu tiến—những phẩm chất mang tính thời sự đối với công cuộc đổi mới giáo dục và hội nhập toàn cầu hiện nay của Việt Nam.
  • Tầm vóc quốc tế: Đóng góp một trường hợp điển hình (case study) vào kho tàng nghiên cứu văn học hậu thực dân (Post-colonial Studies) và quá trình hiện đại hóa văn hóa Đông Á.

Đối tượng hưởng lợi

  • Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung phương pháp luận liên ngành hiện đại và nguồn ngữ liệu phục chế chuẩn xác về văn học giao thời.
  • Giảng viên và chuyên gia văn học sử: Sử dụng kết quả nghiên cứu để cập nhật giáo trình lịch sử văn học Việt Nam, lịch sử báo chí và thi pháp học thể loại.
  • Giới phê bình và nhà báo đương đại: Tiếp thu bài học về ngòi bút chính luận sắc sảo, tinh thần đối thoại dân chủ và đạo đức học thuật của Phan Khôi.
  • Cơ quan quản lý văn hóa và di sản: Có cơ sở khoa học tin cậy để đề xuất tôn vinh, bảo tồn và xuất bản toàn tập các di sản của học giả xứ Quảng.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã vận dụng thành công lý thuyết chuyển đổi hệ hình (Paradigm Shift) của Thomas Kuhn để chứng minh rằng hiện đại hóa văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX là một cuộc cách mạng thay đổi toàn diện từ thế giới quan, quy phạm thẩm mỹ đến cấu trúc ngôn từ, trong đó Phan Khôi đóng vai trò là "chủ thể chuyển giao hệ hình".

  2. Phương pháp nghiên cứu có điểm gì đột phá so với các công trình trước? Khác với các nghiên cứu tiểu sử truyền thống (Phạm Thế Ngũ) hay các khảo cứu chuyên đề riêng lẻ (Vu Gia), luận án tích hợp phương pháp văn bản học phục chế di sản báo chí với phân tích diễn ngôn phê phán (CDA) và tự sự học đa tầng bậc, xử lý khối tư liệu đồ sộ hơn 7.000 trang một cách hệ thống.

  3. Phát hiện nào mang tính bất ngờ và có bằng chứng thuyết phục nhất? Phát hiện về "trạng thái lưỡng lự" trong cấu trúc văn xuôi tự sự của Phan Khôi: dù là người nhiệt thành cổ vũ tân học và ngôn ngữ hiện đại, tư duy trần thuật của ông trong tiểu thuyết Trở vỏ lửa ra vẫn mang dấu vết của tính luận đề và đạo lý Nho gia, phản ánh chính xác tâm thức giằng co của thời đại giao thời.

  4. Luận án có cung cấp giao thức tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Luận án xây dựng quy trình tra cứu, đối soát 4 bước giữa hệ thống văn bản báo chí lưu trữ tại Thư viện Quốc gia với bộ sách 10 tập phục chế của Lại Nguyên Ân, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng độ chính xác của mọi trích dẫn và dữ liệu.

  5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào? Chương trình bao gồm: (1) Hoàn thiện số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu ngôn liệu (Corpus) Phan Khôi toàn tập; (2) Xuất bản chuyên khảo so sánh văn học Đông Á; (3) Khảo sát tác động của di sản Phan Khôi trong tiến trình Đổi mới văn học từ 1986 đến nay.

Kết luận

  1. Khẳng định Phan Khôi là gương mặt trí thức duy tân tiêu biểu, người tiên phong chuyển đổi hệ hình văn hóa và văn nghệ Việt Nam từ trung đại sang cận - hiện đại nửa đầu thế kỷ XX.
  2. Chứng minh vai trò khai phá của Phan Khôi trong việc xác lập nền phê bình văn học duy lý, thúc đẩy tinh thần đối thoại dân chủ và văn phong chính luận chuẩn mực trên báo chí Quốc ngữ.
  3. Định vị Phan Khôi là người châm ngòi và bảo trợ tư tưởng quyết định cho sự khai sinh của phong trào Thơ mới thông qua Tình già và Chương Dân thi thoại.
  4. Làm sáng tỏ đặc trưng văn xuôi tự sự Phan Khôi với đóng góp to lớn về khẩu ngữ hóa ngôn ngữ nghệ thuật, đồng thời phản ánh chân thực trạng thái chuyển giao lưỡng lự của thời đại.
  5. Mở ra các hướng nghiên cứu mới về tiếp biến văn hóa Đông - Tây, đóng góp bài học lịch sử vô giá cho công cuộc khai phóng trí tuệ và hội nhập văn hóa của Việt Nam trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.