Luận văn: Quy luật phân bố không gian cây cao rừng lá rộng tại Ba Vì, Cúc Phương

Luận văn nghiên cứu quy luật phân bố không gian tầng cây cao tại rừng kín lá rộng thường xanh, đề xuất giải pháp quản lý và bảo tồn bền vững.

• Tác giả: Hoàng Thị Thu Hòa
• Người hướng dẫn: TS. Trần Quang Bảo
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Quy Luật Phân Bố Không Gian Của Tầng Cây Cao Trên Kiểu Rừng Kín Lá Rộng Thường Xanh Tại Vườn Quốc Gia Ba Vì Và Cúc Phương
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ CẦN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Quan điểm về cấu trúc quần xã thực vật rừng
• 1.2. Nghiên cứu về cấu trúc rừng
• 1.2.1. Trên thế giới
• 2. Chương 2: ĐIỀU KIỆN CƠ BẢN CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vị trí địa lý
• 2.2. Địa hình địa thế
• 2.3. Đặc điểm khí hậu thủy văn
• 2.4. Địa chất, thổ nhưỡng
• 2.5. Đặc điểm các kiểu thảm thực vật
• 3. Chương 3: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2.1. Khu vực nghiên cứu
• 3.2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp luận
• 3.4.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.4.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm và cấu trúc rừng kín lá rộng thường xanh tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Phân loại trạng thái rừng
• 4.1.2. Cấu trúc tổ thành loài cây
• 4.1.3. Nghiên cứu về độ phong phú và đa dạng loài
• 4.1.4. Mức độ thường gặp của các loài cây trong QXTV rừng
• 4.1.5. Đặc điểm các đối tượng nghiên cứu phân bố không gian
• 4.2. Quy luật cấu trúc tần số và mối tương quan giữa các chỉ tiêu sinh trưởng
• 4.2.1. Quy luật cấu trúc tần số
• 4.2.2. Quy luật tương quan D1.3
• 4.3. Nghiên cứu mạng hình phân bố không gian của cây rừng
• 4.3.1. Chỉ số khoảng cách đến cây gần nhất (ANN)
• 4.3.2. Chỉ số xác định phân bố ở các khoảng cách khác nhau (K - function)
• 4.4. Nghiên cứu quy luật phân hóa đường kính và chiều cao
• 4.4.1. Chỉ số phân hoá giá trị cao thấp General G toàn cục và General G cục bộ
• 4.4.2. Chỉ số phân tích phân bố cho các đối tượng có tính năng tương tự nhau (Chỉ số Morans I toàn cục và Morans I cục bộ (Local I))
• 4.4.3. Lựa chọn chỉ số phân tích quy luật phân hóa D1.3
• 5. Chương 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giải mã phân bố không gian tầng cây cao rừng lá rộng

Phân bố không gian của tầng cây cao trong hệ sinh thái rừng lá rộng thường xanh là quy luật sắp xếp vị trí của các cá thể cây gỗ trên một diện tích nhất định. Đây không phải là một sự sắp đặt ngẫu nhiên, mà là kết quả của các quá trình sinh thái phức tạp, bao gồm cạnh tranh, tương hỗ và tác động từ môi trường. Hiểu rõ quy luật này là nền tảng để đánh giá sức khỏe của hệ sinh thái, dự báo diễn thế và đề xuất các biện pháp quản lý bền vững. Cấu trúc này phản ánh mối quan hệ giữa các cá thể trong quần thể và giữa quần thể với điều kiện lập địa. Nghiên cứu cấu trúc không gian quần thể cây gỗ không chỉ dừng lại ở việc mô tả hình thái bên ngoài mà còn đi sâu vào việc lượng hóa các mối quan hệ này. Các mô hình toán học và công cụ phân tích thống kê hiện đại cho phép các nhà khoa học chuyển từ quan sát định tính sang phân tích định lượng, cung cấp những bằng chứng khoa học vững chắc. Việc nghiên cứu này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác phục hồi rừng, nơi mà việc tái tạo một cấu trúc gần với tự nhiên sẽ quyết định sự thành công lâu dài. Một hệ sinh thái rừng lá rộng thường xanh ổn định thường có một mô hình phân bố loài cây đa dạng, giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên như ánh sáng, nước và dinh dưỡng.

1.1. Định nghĩa cấu trúc không gian và tầm quan trọng

Cấu trúc không gian, hay phân bố theo mặt phẳng nằm ngang, đề cập đến vị trí tương đối của các cây trong một quần xã. Theo Phùng Ngọc Lan (1986), cấu trúc rừng là quy luật sắp xếp các thành phần cấu tạo nên quần thể theo không gian và thời gian. Tầm quan trọng của nó nằm ở việc cấu trúc này ảnh hưởng trực tiếp đến các quá trình sinh thái then chốt. Nó điều tiết mức độ cạnh tranh ánh sáng, ảnh hưởng đến sự thành công của tái sinh tự nhiên, và quyết định sự ổn định của toàn bộ hệ sinh thái. Một cấu trúc hợp lý cho phép các loài cùng tồn tại, duy trì đa dạng sinh học và tăng cường khả năng chống chịu của rừng trước các biến đổi môi trường.

1.2. Các quy luật phân bố cây rừng cơ bản trong tự nhiên

Trong tự nhiên, các cá thể cây rừng thường tuân theo ba quy luật phân bố cây rừng chính. Thứ nhất là phân bố theo cụm, kiểu phổ biến nhất, xảy ra khi điều kiện môi trường không đồng nhất hoặc do phương thức phát tán hạt. Thứ hai là phân bố ngẫu nhiên, xảy ra ở môi trường đồng nhất và không có sự tương tác mạnh giữa các cá thể. Cuối cùng là phân bố đều, thường là kết quả của sự cạnh tranh gay gắt về tài nguyên, khiến các cây có xu hướng giữ khoảng cách tối đa với nhau. Việc xác định kiểu phân bố của một lâm phần là bước đầu tiên để hiểu về động thái và các mối quan hệ bên trong nó.

II. Thách thức khi nghiên cứu phân bố không gian cây rừng

Việc nghiên cứu phân bố không gian tầng cây cao trong các khu rừng tự nhiên, đặc biệt là rừng lá rộng thường xanh, đối mặt với nhiều thách thức. Trước đây, các nghiên cứu chủ yếu mang tính mô tả định tính, dựa trên quan sát và kinh nghiệm. Các phương pháp này, dù hữu ích, nhưng thiếu sự chính xác và khách quan để lượng hóa các quy luật phức tạp. Luận văn của Hoàng Thị Thu Hòa (2010) chỉ ra rằng, tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu về cấu trúc không gian và sự phân bố của các loài cây còn sơ khai, chưa được quan tâm đúng mức. Thách thức lớn nhất là việc thu thập dữ liệu tọa độ chính xác của từng cây trong một diện tích lớn, đòi hỏi nhiều công sức và thiết bị hiện đại. Bên cạnh đó, việc phân tích các dữ liệu điểm này cần đến các công cụ thống kê không gian chuyên sâu, vốn chưa được áp dụng rộng rãi trong ngành lâm nghiệp trong nước. Hơn nữa, sự đa dạng về tổ thành loài cây gỗ và sự phức tạp của các yếu tố sinh thái ảnh hưởng làm cho việc xác định một mô hình phân bố duy nhất trở nên khó khăn. Mỗi loài, mỗi giai đoạn phát triển lại có một kiểu phân bố đặc trưng, đòi hỏi các phương pháp phân tích riêng biệt.

2.1. Hạn chế của các phương pháp nghiên cứu truyền thống

Các phương pháp truyền thống thường dựa vào việc lập ô tiêu chuẩn và mô tả chung về mật độ cây tầng cao hay độ tàn che. Chúng có thể cho biết số lượng cây, nhưng không thể hiện được vị trí tương đối của chúng. Việc nhận định một khu rừng có phân bố cụm hay đều thường chỉ dựa vào cảm quan, thiếu các chỉ số phân bố định lượng. Điều này dẫn đến những kết luận thiếu cơ sở khoa học vững chắc, hạn chế khả năng ứng dụng vào thực tiễn quản lý và phục hồi rừng một cách hiệu quả.

2.2. Sự phức tạp do yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến phân bố

Sự phân bố của cây rừng không phải là một hằng số mà chịu tác động của vô số yếu tố. Các yếu tố vô sinh như địa hình, độ dốc, loại đất và ánh sáng tạo ra các tiểu môi trường khác nhau. Các yếu tố hữu sinh như sự cạnh tranh giữa các cá thể, sự hỗ trợ, hay phương thức phát tán hạt (nhờ gió, động vật) cũng đóng vai trò quyết định. Ví dụ, một loài cây ưu thế có thể có kiểu phân bố đều do cạnh tranh mạnh, trong khi các cây tái sinh của nó lại phân bố theo cụm dưới tán cây mẹ. Sự phức tạp này đòi hỏi các mô hình phân tích phải đủ mạnh để bóc tách ảnh hưởng của từng yếu tố.

III. Phương pháp định lượng cấu trúc không gian quần thể cây gỗ

Để khắc phục những hạn chế của phương pháp truyền thống, các nhà khoa học hiện đại đã phát triển nhiều phương pháp định lượng dựa trên phân tích thống kê không gian. Trọng tâm của các phương pháp này là phân tích điểm (point pattern analysis), coi mỗi cây là một điểm trong không gian hai chiều và phân tích mối quan hệ về khoảng cách giữa chúng. Các phương pháp này cho phép xác định một cách khách quan liệu kiểu phân bố của các cây là cụm, ngẫu nhiên hay đều. Luận văn nghiên cứu tại VQG Ba Vì và Cúc Phương đã áp dụng các chỉ số tiên tiến như chỉ số khoảng cách đến cây gần nhất (ANN) và hàm Ripley's K. Những công cụ này không chỉ xác định kiểu phân bố tổng thể mà còn cho biết kiểu phân bố thay đổi như thế nào ở các khoảng cách khác nhau. Ví dụ, cây có thể phân bố cụm ở quy mô nhỏ (dưới 5m) nhưng lại phân bố ngẫu nhiên ở quy mô lớn hơn (trên 20m). Việc sử dụng các công cụ này đánh dấu một bước tiến quan trọng trong nghiên cứu cấu trúc tầng tán rừng và động thái quần thể.

3.1. Phân tích bằng chỉ số khoảng cách đến cây gần nhất ANN

Chỉ số Khoảng cách đến cây gần nhất (Average Nearest Neighbor - ANN) là một công cụ cơ bản nhưng hiệu quả. Nó so sánh khoảng cách trung bình thực tế giữa một cây và hàng xóm gần nhất của nó với khoảng cách trung bình kỳ vọng trong một phân bố hoàn toàn ngẫu nhiên. Nếu tỷ lệ ANN nhỏ hơn 1, kiểu phân bố có xu hướng là phân bố theo cụm. Nếu tỷ lệ này lớn hơn 1, đó là dấu hiệu của phân bố đều. Khi tỷ lệ xấp xỉ 1, đó là phân bố ngẫu nhiên. Phương pháp này cung cấp một cái nhìn tổng thể nhanh chóng về cấu trúc không gian của toàn bộ lâm phần hoặc của một loài cụ thể.

3.2. Sử dụng hàm Ripley s K để phân tích đa khoảng cách

Hàm Ripley's K là một công cụ phân tích mạnh hơn ANN. Thay vì chỉ xem xét cây gần nhất, nó tính toán số lượng cây lân cận trung bình trong một vòng tròn có bán kính thay đổi xung quanh mỗi cây. Bằng cách so sánh đường cong K quan sát được với đường cong kỳ vọng của một phân bố ngẫu nhiên, các nhà nghiên cứu có thể xác định kiểu phân bố (cụm, ngẫu nhiên, hay đều) tại mọi thang đo khoảng cách. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong việc phát hiện các quy luật phân bố phức tạp, chẳng hạn như sự cạnh tranh chỉ xảy ra trong một phạm vi nhất định xung quanh mỗi cây, một yếu tố quan trọng trong quá trình diễn thế sinh thái.

IV. Kết quả phân bố tầng cây cao tại Ba Vì và Cúc Phương

Nghiên cứu của Hoàng Thị Thu Hòa (2010) tại Vườn quốc gia Ba Vì và Cúc Phương đã cung cấp những kết quả định lượng cụ thể về quy luật phân bố không gian của tầng cây cao. Kết quả chung cho thấy, đối với tổng thể các cây trong ô nghiên cứu, kiểu phân bố đặc trưng nhất là phân bố theo cụm. Điều này phù hợp với lý thuyết sinh thái rừng nhiệt đới, nơi điều kiện lập địa không đồng nhất và các quá trình tái sinh thường tạo ra các nhóm cây con. Tuy nhiên, khi phân tích sâu hơn cho từng nhóm loài, kết quả cho thấy sự khác biệt thú vị. Nhóm loài cây ưu thế (NLCUT) và các loài cây ưu thế (LCUT) riêng lẻ lại có xu hướng chuyển dần từ phân bố cụm sang phân bố ngẫu nhiên, thậm chí tiến tới phân bố đều ở một số khoảng cách nhất định. Sự chuyển dịch này là minh chứng rõ ràng cho quá trình cạnh tranh. Khi cây còn nhỏ, chúng có xu hướng mọc cụm. Khi lớn lên, sự cạnh tranh về ánh sáng và dinh dưỡng dẫn đến quá trình tỉa thưa tự nhiên, làm tăng khoảng cách giữa các cá thể sống sót, dẫn đến một kiểu phân bố ngẫu nhiên hoặc đều hơn.

4.1. Đặc điểm phân bố chung của quần xã thực vật rừng

Kết quả phân tích bằng cả chỉ số ANN và hàm Ripley's K đều khẳng định rằng phân bố theo cụm là dạng phổ biến nhất cho toàn bộ tầng cây cao tại hai khu vực nghiên cứu. Các cụm cây có thể hình thành do hạt giống rơi gần cây mẹ hoặc do điều kiện vi khí hậu, thổ nhưỡng thuận lợi tại một số điểm nhất định. Kiểu phân bố này phản ánh giai đoạn đầu của quá trình diễn thế sinh thái và là đặc trưng của các khu rừng tự nhiên đang trong quá trình phục hồi và phát triển mạnh mẽ.

4.2. Sự khác biệt trong mô hình phân bố loài cây ưu thế

Điểm đáng chú ý nhất là mô hình phân bố loài cây thay đổi khi xét riêng các loài ưu thế. Những loài này, do có khả năng cạnh tranh cao, đã trải qua quá trình tự điều chỉnh mật độ. Kết quả phân tích cho thấy chúng có kiểu phân bố ngẫu nhiên hơn so với tổng thể. Điều này ngụ ý rằng, trong nội bộ các loài ưu thế, sự cạnh tranh cùng loài là một lực tác động mạnh mẽ, định hình nên cấu trúc không gian quần thể cây gỗ. Việc hiểu rõ sự khác biệt này giúp đưa ra các biện pháp lâm sinh chính xác hơn, ví dụ như tỉa thưa có chọn lọc để giảm cạnh tranh cho các cây mục tiêu.

V. Ứng dụng quy luật phân bố trong lâm nghiệp bền vững

Việc lượng hóa và hiểu rõ quy luật phân bố không gian của tầng cây cao không chỉ mang ý nghĩa lý thuyết mà còn có giá trị ứng dụng thực tiễn to lớn trong lâm nghiệp. Các kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các mô hình rừng chuẩn, làm mục tiêu cho công tác phục hồi và làm giàu rừng. Thay vì trồng cây theo hàng lối đồng đều một cách máy móc, các nhà lâm học có thể thiết kế các mô hình trồng hỗn loài theo cụm, mô phỏng cấu trúc của rừng tự nhiên. Điều này không chỉ giúp tăng cường sự ổn định của hệ sinh thái mà còn thúc đẩy quá trình tái sinh tự nhiên và nâng cao đa dạng sinh học. Trong quản lý rừng, việc biết được một loài cây có xu hướng phân bố cụm hay đều giúp lập kế hoạch khai thác chọn lọc một cách hợp lý, đảm bảo duy trì được cấu trúc rừng và không làm suy giảm khả năng phục hồi. Những hiểu biết về cấu trúc tầng tán rừng và sự phân bố của nó là chìa khóa để chuyển đổi từ lâm nghiệp truyền thống sang lâm nghiệp sinh thái, tiếp cận gần hơn với các quy luật của tự nhiên.

5.1. Cơ sở khoa học cho công tác phục hồi và làm giàu rừng

Các mô hình phân bố không gian từ các khu rừng tự nhiên ít bị tác động có thể được xem như 'bản thiết kế' cho các hoạt động phục hồi rừng. Việc mô phỏng kiểu phân bố theo cụm khi trồng cây có thể tạo ra các 'đảo tái sinh', thu hút động vật phát tán hạt và đẩy nhanh quá trình diễn thế sinh thái. Bằng cách này, con người có thể tác động để hướng các khu rừng suy thoái tới một trạng thái ổn định và đa dạng hơn, gần với mẫu chuẩn của tự nhiên.

5.2. Định hướng cho khai thác chọn và quản lý bền vững

Hiểu biết về quy luật phân bố giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định khai thác chính xác hơn. Ví dụ, đối với một loài có kiểu phân bố theo cụm, việc khai thác cả một cụm có thể tạo ra khoảng trống lớn, khó tái sinh. Thay vào đó, việc khai thác tỉa thưa trong cụm sẽ hợp lý hơn. Ngược lại, với loài có phân bố đều, việc khai thác chọn lọc các cây lớn sẽ tạo không gian cho các cây nhỏ hơn phát triển. Những quyết định này, dựa trên dữ liệu định lượng về cấu trúc không gian quần thể cây gỗ, là nền tảng của quản lý rừng bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tài nguyên rừng nhiệt đới Việt Nam đang chịu áp lực suy thoái kéo dài, kéo theo mất cân bằng sinh thái và giảm đa dạng sinh học. Trong bối cảnh đó, phục hồi rừng theo hướng "tiếp cận tự nhiên" đòi hỏi phải hiểu rõ cấu trúc rừng, đặc biệt là quy luật phân bố không gian của cây trên mặt phẳng nằm ngang — mảng nghiên cứu gần như còn bỏ ngỏ tại Việt Nam trước năm 2010.

Luận văn thạc sĩ Lâm học của tác giả Hoàng Thị Thu Hòa (Trường Đại học Lâm nghiệp, bảo vệ ngày 28/08/2010, hướng dẫn khoa học: TS. Trần Quang Bảo) tập trung nghiên cứu quy luật phân bố không gian của tầng cây cao trên kiểu rừng kín lá rộng thường xanh tại hai Vườn quốc gia Ba Vì và Cúc Phương. Đây là hai khu rừng đặc dụng được bảo vệ nghiêm ngặt, đại diện cho trạng thái rừng ít bị tác động nhất ở miền Bắc: VQG Ba Vì có tổng diện tích khoảng 7.377 ha với ba đỉnh cao nhất là đỉnh Vua (1.270 m), Tản Viên (1.227 m) và Ngọc Hoa (1.131 m); VQG Cúc Phương có tổng diện tích tự nhiên 52.852 ha, gồm 22.200 ha vùng lõi và hơn 30.000 ha vùng đệm.

Mục tiêu nghiên cứu gồm hai nội dung cụ thể: (1) xác định đặc điểm cấu trúc của kiểu rừng kín lá rộng thường xanh tại hai VQG; (2) tính toán các chỉ số phản ánh quy luật phân bố không gian theo chiều ngang của kiểu rừng này. Đối tượng là tầng cây cao thuộc trạng thái IIIA3 (Ba Vì) và trạng thái IV (Cúc Phương), số liệu kế thừa từ chu kỳ II chương trình theo dõi diễn biến tài nguyên rừng toàn quốc của Viện Điều tra Quy hoạch rừng năm 2007.

Ý nghĩa của đề tài nằm ở chỗ lượng hóa được "mẫu chuẩn" phân bố không gian của rừng tự nhiên, làm cơ sở để các nhà lâm học thiết kế biện pháp tác động đưa các lâm phần suy thoái tiệm cận mô hình chuẩn đó.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai nền tảng lý thuyết chính. Thứ nhất là học thuyết hệ sinh thái rừng của Tansley (1935) kết hợp học thuyết sinh địa quần học của Sucasev (1957), được Thái Văn Trừng (1978) phát triển thành hệ thống phân loại sinh thái phát sinh chia rừng Việt Nam thành 14 kiểu thảm thực vật — hệ thống mà luận văn lựa chọn vì tính chặt chẽ và khả năng áp dụng cho cả rừng nguyên sinh, thứ sinh lẫn rừng nhân tạo. Thứ hai là lý thuyết thống kê không gian điểm (spatial point pattern analysis), xuất phát từ phạm trù ba kiểu phân bố cá thể trên mặt đất rừng: cách đều (regular), ngẫu nhiên (Poisson/random) và cụm — lan truyền (contagious/aggregated).

Các khái niệm chính được vận hành hóa gồm: cấu trúc rừng (theo Phùng Ngọc Lan, 1986 — quy luật sắp xếp tổ hợp thành phần quần thể theo không gian và thời gian); tổ thành loài; mức độ quan trọng IV% theo Daniel Marmillod (loài có IV% ≥ 5% mới có ý nghĩa sinh thái, nhóm dưới 10 loài có tổng IV% ≥ 40% được coi là nhóm loài ưu thế); phân hóa giá trị cao — thấp; và tự tương quan không gian.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu được thu thập theo quy chuẩn ô định vị nghiên cứu sinh thái (OĐVNCST) của Viện Điều tra Quy hoạch rừng. Mỗi OĐVNCST rộng 100 ha (cạnh 1 km); lấy 1/4 về phía Đông Bắc (25 ha) làm ô điều tra cơ bản, trên đó thiết lập lưới ô vuông 50×50 m để phân chia lô trạng thái. Trong mỗi ô điều tra cơ bản mở 3 ô đo đếm đại diện, mỗi ô 1 ha (100×100 m), chia tiếp thành 25 phân ô 20×20 m. Sai số khép kín cho phép dưới 1/200. Hai ô định vị được sử dụng là số hiệu 335–40B (xã Ba Vì, huyện Ba Vì) và 343–43B (xã Cúc Phương, huyện Nho Quan, Ninh Bình).

Chọn mẫu theo phương pháp điển hình có định hướng: ô được đặt tại trạng thái rừng ít bị tác động nhất nhằm bảo đảm mẫu phản ánh trạng thái gần tự nhiên, phù hợp với mục tiêu tìm mẫu chuẩn thay vì suy rộng cho toàn bộ diện tích. Mỗi cây gỗ tầng cao được đo D1.3, Hvn, Hdc, đường kính tán theo bốn hướng Đông – Tây – Nam – Bắc, phẩm chất, tên loài (yêu cầu định danh ≥ 90% số cây) và đặc biệt là tọa độ gốc cây — dữ liệu then chốt cho phân tích không gian.

Xử lý số liệu gồm ba nhóm: (i) sàng lọc thô, loại bỏ mọi quan sát nằm ngoài khoảng X̄ ± 3S; (ii) mô phỏng quy luật tần số bằng hàm Weibull và hàm Khoảng cách, kiểm tra bằng tiêu chuẩn χ²; tương quan Hvn/D1.3 thử nghiệm 4 dạng phương trình (Logarit, Power, và các dạng đa thức); (iii) phân tích không gian bằng bốn chỉ số ANN, Ripley's K-function, General G (Getis-Ord) và Moran's I, cả ở mức toàn cục lẫn cục bộ (Gi*, Local I). Lý do chọn bộ chỉ số này là chúng bổ trợ nhau: ANN và K-function mô tả mạng hình vị trí, còn General G và Moran's I mô tả sự phân hóa giá trị thuộc tính (D1.3, Hvn) trong không gian.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về cấu trúc tổ thành và trạng thái. Kết quả phân loại xác định rừng Ba Vì thuộc trạng thái IIIA3 — rừng đã bị tác động vừa phải, đang phục hồi tốt, xu hướng diễn thế thứ sinh; rừng Cúc Phương thuộc trạng thái IV — rừng giàu, trữ lượng cao, diễn thế ổn định. Tổ thành tầng cây cao được xác định song song theo hai cách (tỷ lệ % số cây và IV%), cho thấy ưu thế rõ rệt của các họ nhiệt đới điển hình: họ Dẻ (Fagaceae) và họ Re (Lauraceae). Tại Cúc Phương, tầng vượt tán A1 gồm Chò xanh, Chò nhai, Chò chỉ, Chò đãi, Sấu; tầng ưu thế sinh thái A2–A3 gồm Vàng anh, Gội, Mạy tèo, Sồi, Mun núi đá, Dẻ gai.

Thứ hai, về quy luật tần số. Phân bố N/D1.3 được mô phỏng tốt nhất bằng hàm Khoảng cách, còn phân bố N/Hvn phù hợp với hàm Weibull. Kết quả này trùng khớp với kết luận của Trần Cẩm Tú (1999) cho rừng tự nhiên phục hồi sau khai thác tại Hương Sơn — Hà Tĩnh, củng cố nhận định rằng rừng tự nhiên hỗn giao khác tuổi có đường cong N/D dạng giảm với đỉnh ở cỡ kính nhỏ (thường quanh 12 cm), khác biệt căn bản với rừng trồng thuần loài đều tuổi.

Thứ ba, về tương quan sinh trưởng. Trong bốn dạng phương trình thử nghiệm, dạng Logarit Hvn = a + b·log(D1.3) được chọn cho phần lớn ô đo đếm, khẳng định quan hệ chiều cao — đường kính là quan hệ đường cong chặt, độ dốc giảm dần khi đường kính tăng.

Thứ tư, về mạng hình phân bố không gian. Đây là đóng góp cốt lõi. Bốn chỉ số được tính cho ba cấp đối tượng: tổng thể (TT), nhóm loài cây ưu thế (NLCUT) và loài cây ưu thế (LCUT). Với ANN, ngưỡng phán quyết là ANN < 1 và Z-score < −1,96 → phân bố cụm; ANN > 1 và Z-score > 1,96 → phân bố phân tán; khoảng giữa là ngẫu nhiên. K-function bổ sung chiều thông tin quan trọng: cùng một lâm phần có thể cụm ở khoảng cách ngắn nhưng ngẫu nhiên hoặc phân tán ở khoảng cách lớn hơn — điều mà chỉ số ANN đơn lẻ không phát hiện được.

Thảo luận kết quả

Xu hướng chung là mức độ tụ cụm giảm dần khi rừng tiến tới trạng thái thành thục. Điều này phù hợp với quan niệm của Nguyễn Hải Tuất và Ngô Kim Khôi (1990–1994): quá trình cạnh tranh không gian dinh dưỡng làm hình thái phân bố chuyển dịch từ cụm → ngẫu nhiên → cách đều. Trạng thái IV tại Cúc Phương, với diễn thế đã ổn định, do đó có xu hướng tiệm cận phân bố ngẫu nhiên rõ hơn trạng thái IIIA3 tại Ba Vì.

Kết quả cũng lý giải vì sao các nghiên cứu trước cho kết luận không thống nhất: Lê Sáu (1996) và Trần Cẩm Tú (1999) ghi nhận chủ yếu phân bố ngẫu nhiên và cách đều ở rừng thành thục, trong khi Đinh Quang Diệp (1994) thấy 10/12 ô nghiên cứu rừng khộp tái sinh có phân bố cụm. Sự khác biệt không phải mâu thuẫn mà phản ánh các giai đoạn diễn thế khác nhau.

Dữ liệu loại này được trình bày hiệu quả nhất qua ba dạng hình: bản đồ điểm vị trí cây trong từng ô đo đếm (thể hiện trực quan mức độ tụ cụm), đồ thị K-function với ba đường — đường kỳ vọng, đường quan sát và đường bao giới hạn (đọc trực tiếp ngưỡng khoảng cách chuyển đổi kiểu phân bố), và bản đồ nhiệt Gi* / Local I đánh dấu các điểm nóng cây lớn, điểm lạnh cây nhỏ. Bảng tổng hợp so sánh chéo ba cấp đối tượng × ba chỉ số cho phép kiểm chứng tính nhất quán giữa các phương pháp.

Ý nghĩa thực tiễn: khi mức độ cụm ở loài ưu thế cao hơn ở tổng thể, đó là dấu hiệu tái sinh theo lỗ trống hoặc theo cơ chế phát tán hạt gần cây mẹ — thông tin trực tiếp phục vụ thiết kế mật độ và cự ly trồng bổ sung.

Đề xuất và khuyến nghị

Áp dụng bộ chỉ số không gian vào quy trình điều tra rừng quốc gia. Kiến nghị Viện Điều tra Quy hoạch rừng bổ sung bắt buộc trường tọa độ gốc cây (X, Y) vào biểu điều tra thống kê tầng cây gỗ cho toàn bộ hệ thống ô định vị nghiên cứu sinh thái, mục tiêu phủ 100% ô định vị trong chu kỳ điều tra kế tiếp. Đây là chi phí biên rất thấp nhưng mở khóa toàn bộ lớp phân tích không gian.

Xây dựng bộ mẫu chuẩn phân bố không gian theo kiểu rừng. Đề xuất Trường Đại học Lâm nghiệp phối hợp các VQG mở rộng nghiên cứu từ 2 lên tối thiểu 8–10 VQG đại diện cho các vùng sinh thái, trong 3–5 năm, nhằm hoàn thiện thư viện mẫu chuẩn cho ít nhất 5 kiểu thảm thực vật chính.

Thiết kế biện pháp lâm sinh dựa trên khoảng cách. Ban quản lý các VQG và công ty lâm nghiệp nên sử dụng ngưỡng khoảng cách xác định từ K-function để định cự ly tỉa thưa và trồng bổ sung, thay cho cự ly cơ giới đồng đều hiện hành. Với lâm phần đang phục hồi như trạng thái IIIA3, ưu tiên điều tiết tại các "điểm nóng" tụ cụm cây nhỏ do Gi* cục bộ chỉ ra.

Số hóa và tin học hóa dữ liệu điều tra. Khuyến nghị chuyển toàn bộ số liệu ô định vị sang định dạng GIS, tích hợp module tính ANN, K-function, General G, Moran's I, rút thời gian xử lý từ hàng tuần xuống dưới một ngày cho mỗi ô 1 ha.

Tăng cường tuyên truyền vùng đệm. Với VQG Cúc Phương, nơi vùng đệm rộng hơn 30.000 ha và đất canh tác nông nghiệp chiếm 836,09 ha trong vùng lõi mở rộng, cần chương trình vận động thường xuyên do chính quyền ba tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình, Thanh Hóa chủ trì, nhằm giữ nguyên trạng diện tích rừng kín thường xanh 12.683,83 ha.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng. Luận văn cung cấp mẫu tham chiếu đầy đủ cho một đề tài định lượng: từ thiết kế ô định vị 100 ha, ô đo đếm 1 ha, tới quy trình sàng lọc X̄ ± 3S và kiểm định χ². Đặc biệt hữu ích khi xây dựng chương phương pháp cho đề tài có yếu tố phân tích không gian.

Cán bộ kỹ thuật Viện Điều tra Quy hoạch rừng và các chi cục kiểm lâm. Có thể dùng trực tiếp bộ biểu điều tra, quy cách phân ô 20×20 m và tiêu chuẩn phân loại trạng thái Loetschau đã hiệu chỉnh. Use case điển hình: chuẩn hóa quy trình thu thập tọa độ cây khi triển khai chu kỳ điều tra mới.

Ban quản lý vườn quốc gia và khu bảo tồn. Kết quả về tổ thành, mật độ, chỉ số đa dạng Simpson và Shannon–Wiener tại hai VQG là dữ liệu nền để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và đánh giá biến động sau mỗi chu kỳ 5 năm.

Giảng viên và người làm chính sách lâm nghiệp. Phần tổng quan hệ thống hóa hơn 50 công trình trong và ngoài nước về cấu trúc rừng, từ Richards (1952), Rollet (1971) đến Đồng Sĩ Hiền (1974), Bảo Huy (1993), là tài liệu giảng dạy sẵn dùng cho học phần Điều tra quy hoạch rừng, đồng thời làm luận cứ khoa học cho các quy định kỹ thuật về phục hồi rừng tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Phân bố không gian của cây rừng có mấy kiểu và phân biệt thế nào? Có ba kiểu: cách đều (regular), ngẫu nhiên (Poisson/random) và cụm (contagious/aggregated). Phân biệt bằng chỉ số ANN: giá trị nhỏ hơn 1 kèm Z-score dưới −1,96 là phân bố cụm; lớn hơn 1 kèm Z-score trên 1,96 là phân tán; nằm trong khoảng ±1,96 thì không đủ bằng chứng bác bỏ giả thuyết phân bố ngẫu nhiên.

Vì sao cần dùng nhiều chỉ số thay vì một? ANN chỉ xét khoảng cách tới cây gần nhất nên bỏ sót thông tin ở các cự ly xa hơn. K-function khắc phục bằng cách quét liên tục theo nhiều khoảng cách. Trong khi đó General G và Moran's I không xét vị trí mà xét giá trị thuộc tính — trả lời câu hỏi cây to có tụ lại một chỗ hay không. Bốn chỉ số cho bốn lát cắt bổ trợ.

Hàm nào mô phỏng tốt phân bố đường kính và chiều cao rừng tự nhiên? Với rừng tự nhiên hỗn giao khác tuổi, hàm Khoảng cách phù hợp cho N/D1.3 vì đường cong thường có đỉnh ngay sau cỡ kính nhỏ nhất, còn hàm Weibull mô phỏng tốt N/Hvn. Ngược lại, với rừng trồng thuần loài đều tuổi, hàm Weibull thường phù hợp cho cả hai phân bố.

Vì sao chọn Ba Vì và Cúc Phương làm địa bàn? Hai VQG này cùng thuộc kiểu rừng kín lá rộng thường xanh, đều được bảo vệ nghiêm ngặt, nhưng ở hai trạng thái diễn thế khác nhau: IIIA3 đang phục hồi và IV đã ổn định. Cặp so sánh này cho phép quan sát sự chuyển dịch kiểu phân bố theo tiến trình diễn thế trong cùng một kiểu rừng.

Kết quả có thể áp dụng cho rừng trồng không? Không trực tiếp. Rừng trồng có phân bố cách đều nhân tạo ngay từ đầu nên các chỉ số sẽ phản ánh thiết kế trồng chứ không phải quy luật tự nhiên. Giá trị ứng dụng nằm ở chiều ngược lại: dùng mẫu chuẩn tự nhiên làm đích để điều chỉnh rừng trồng và rừng phục hồi tiệm cận cấu trúc bền vững.

Kết luận

• Luận văn là công trình tiên phong ở Việt Nam lượng hóa quy luật phân bố không gian theo chiều ngang của tầng cây cao, bằng bốn chỉ số thống kê không gian ANN, Ripley's K-function, General G và Moran's I, áp dụng đồng thời ở mức toàn cục và cục bộ.
• Cấu trúc tần số rừng kín lá rộng thường xanh tại hai VQG tuân theo hàm Khoảng cách với N/D1.3 và hàm Weibull với N/Hvn; tương quan Hvn/D1.3 mô tả tốt nhất bằng dạng Logarit.
• Mức độ tụ cụm giảm dần theo tiến trình diễn thế, từ trạng thái IIIA3 (Ba Vì) sang trạng thái IV (Cúc Phương), phù hợp cơ chế cạnh tranh không gian dinh dưỡng.
• Đóng góp phương pháp luận quan trọng nhất là chứng minh giá trị của trường tọa độ gốc cây — dữ liệu chi phí thấp nhưng mở ra toàn bộ lớp phân tích không gian trước đây bỏ trống.
• Hướng phát triển tiếp theo: mở rộng ra 8–10 VQG trong 3–5 năm, số hóa dữ liệu sang nền GIS, tiến tới bộ mẫu chuẩn cho các kiểu rừng chính.

Nếu bạn đang thực hiện đề tài về cấu trúc rừng, phân bố không gian hay điều tra quy hoạch rừng, luận văn này là tài liệu tham khảo nền tảng đáng đọc kỹ phần Chương 3 và Chương 4.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. QUAN ĐIỂM VỀ CẤU TRÚC QUẦN XÃ THỰC VẬT RỪNG Theo quan điểm của các nhà lâm sinh, cấu trúc rừng (forest structure) là sự sắp xếp tổ chức nội bộ của các hệ sinh thái rừng mà qua đó các loài có đặc tính sinh thái học khác nhau có thể chung sống hài hòa và đạt tới sự ổn định tương đối trong một giai đoạn nhất định của tự nhiên [28]. Cũng theo quan điểm này, Phùng Ngọc Lan (1986) [22] cho rằng: cấu trúc rừng là một khái niệm dùng để chỉ quy luật sắp xếp tổ hợp các thành phần cấu tạo nên quần thể thực vật rừng theo không gian và thời gian. Còn trên quan điểm sản lượng, Husch,B.

(1982) [13], cấu trúc là sự phân bố kích thước của loài và cá thể trên diện tích rừng. Như vậy, có thể thấy cấu trúc lớp thảm thực vật là kết quả của quá trình chọn lọc tự nhiên, là sản phẩm của quá trình đấu tranh sinh tồn giữa thực vật với thực vật, giữa thực vật và môi trường sống. Trên quan điểm sinh thái thì cấu trúc là hình thức bên ngoài phản ánh nội dung bên trong của hệ sinh thái. Trên quan điểm sản lượng thì cấu trúc rừng phản ánh sưc sản xuất của rừng theo điều kiện lập địa.

Cấu trúc quần xã thực vật rừng bao gồm cấu trúc tổ thành, cấu trúc tầng thứ, cấu trúc tuổi, cấu trúc mật độ, cấu trúc theo mặt phẳng nằm ngang…. Nhìn chung, nghiên cứu cấu trúc đã chuyển từ mô tả định tính sang phân tích định lượng dưới dạng mô hình hóa toán học nhằm khái quát hóa các quy luật của tự nhiên. Trong đó, các quy luật phân bố, tương quan của một số nhân tố điều tra được quan tâm nghiên cứu. NGHIÊN CỨU VỀ CẤU TRÚC RỪNG 1.

Trên thế giới 1. Về cơ sở sinh thái của cấu trúc rừng Khái niệm về hệ sinh thái rừng đã được làm sáng tỏ là cơ sở cho việc nghiên cứu các nhân tố cấu trúc đứng trên quan điểm sinh thái học.N (1962) [1] đã nghiên cứu các vấn đề cơ cở sinh thái học nói chung và cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mưa nói riêng. Trong đó, tác giả đã đi sâu nghiên cứu các nhân tố cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên. Theo tác giả, các phương thức đều có hai mục đích rõ rệt: “Mục tiêu thứ nhất là cải thiện rừng cây nguyên sinh vốn thường hỗ loài và không đồng tuổi bằng cách đào thải những cây quá thành thục và vô dụng để tạo không gian sống thích hợp cho các loài cây còn lại sinh trưởng: mục tiêu thứ 2 là tạo lập tái sinh bằng cách xúc tiến tái sinh, thực hiện tái sinh nhân tạo hoặc giải phóng lớp cây tái sinh sẵn có đang ở trạng thái ngủ để thay thế cho những cây đã lấy ra khỏi rừng trong khai thác hoặc trong chăm sóc, nuôi dưỡng rừng sau đó”.

Từ đó, tác giả đã đưa ra tổng kết hết sức phong phú về các nguyên lý tác động xử lý cải thiện rừng mưa.R (1965) [4] đã nghiên cứu cấu trúc hình thái rừng thông qua việc biểu diễn các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các nhân tố cấu trúc sinh thái rừng thông qua việc mô tả, phân loại theo các khái niệm, dạng sống, tầng phiến… Odum E. Khái niệm hệ sinh thái được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu cấu trúc trên quan điểm sinh thái học. Mô tả về hình thái của cấu trúc rừng Rừng mưa nhiệt đới với sự đa dạng và phong phú của nó đã cuốn hút nhiều nhà khoa học nghiên cứu sâu rộng như Richards (1952) [30], Catinot (1965) [4]. Các tác giả này đi sâu vào biểu diễn cấu trúc hình thái rừng bằng phẫu diện đồ, các nhân tố cấu trúc được mô tả phân loại theo các khái niệm: dạng sống, tầng phiến… Các kết quả nghiên cứu này đã đặt nền móng quan trọng cho các nghiên cứu ứng dụng sau này mặc dù các kết quả còn nặng về mô tả và định tính.

13 Phạm trù phân bố cá thể trên trên mặt đất rừng theo kiểu cụm, đám hoặc lan truyền là một tập hợp phức tạp có tên gọi khác nhau như Poisson kép, Newman, Poisson âm… và được giải thích kỹ trong sách của M.Digge (1979,1982) (dẫn theo Trương Hồ Tố, 1996 [51]) cho rằng có ba phạm trù phân bố các cá thể cây rừng trên mặt đất rừng: Bảng 1.1: Phạm trù phân bố cấu trúc hình thái rừng STT Phân bố Theo B.Digge 1 Cách đều Plantation Regular 2 Ngẫu nhiên Poisson Random 3 Cụm, nhóm, lan truyền Contagious Aggregated B.Rollet (1985) đưa ra các phương pháp sử dụng toán đồ lập sẵn với hai diện tích của phạm trù phân bố 1 và 3 cùng với một số đường cong ranh giới. Đó là dùng phương pháp giải tích để đánh giá độ phù hợp bằng xác suất (dẫn theo Trương Hồ Tố, 1996 [51]). Nghiên cứu định lượng về cấu trúc rừng Khi chuyển đổi nghiên cứu định tính sang nghiên cứu định lượng cấu trúc rừng, nhiều tác giả đã sử dụng các công thức và hàm toán học để mô hình hóa cấu trúc rừng, xác định mối quan hệ giữa các nhân tố cấu trúc rừng. Nghiên cứu định lượng các mối quan hệ, cấu trúc ở rừng nhiệt đới phải nói đến Rollet (1971) (dẫn theo Phùng Đình Trung (2007) [40] ) là tác giả có nhiều công trình đi sâu vào lĩnh vực và đối tượng này.

Ông đã biểu diễn mối quan hệ giữa các nhân tố điều tra với nhau bằng các hàm hồi quy, khái quát hóa phân bố đường kính tán, đường kính thân cây dưới dạng phân bố xác suất. Có rất nhiều các tác giả khác nhau nghiên cứu, định lượng hóa các quy luật phân bố số cây theo cỡ kính (N/D1.3), quy luật phân bố số cây theo cỡ 14 chiều cao (N/HVN), quy luật tương quan giữa chiều cao vút ngọn và đường kính ngang ngực (HVN/D1.3), tương quan giữa đường kính tán với đường kính ngang ngực (Dt/D1.3) cụ thể như sau: a. Quy luật phân bố số cây theo cỡ kính (N /D1.3), số cây theo cỡ chiều cao (N/HVN) Đây là các quy luật cơ bản nhất của kết cấu lâm phần. Việc mô phỏng quy luật phân bố số cây theo cỡ đường kính (N-D), số cây theo cỡ chiều cao (N/HVN) được nhiều tác giả đặc biệt quan tâm.

Hầu hết các tác giả đều sử dụng hàm toán học để mô phỏng cho các quy luật này. Có thể điểm qua một số công trình tiêu biểu sau: Meyer (1934), sử dụng phương trình toán học có dạng đường cong giảm liên tục để mô tả phân bố số cây theo cỡ đường kính, về sau gọi là hàm Meyer hay hàm Meyer (dẫn theo Hoàng Thị Phương Lan, 2004 [21]).N sử dụng phân bố Gamma để biểu thị phân bố số cây theo cỡ đường kính lâm phần Thông Ôn đới. Ngoài ra, một số tác giả sử dụng các hàm Hyperbol, họ đường cong Pearson, phân bố Boisson,… để mô phỏng quy luật phân bố này. Quy luật tương quan giữa chiều cao vút ngọn và đường kính ngang ngực (HVN/D1.3) Giữa chiều cao vút ngọn và đường kính ngang ngực của các cây trong lâm phần luôn tồn tại mối quan hệ chặt và tuân theo quy luật: khi tuổi tăng thì đường kính và chiều cao tăng theo và giữa chúng tồn tại mối quan hệ theo dạng đường cong.

Và cùng với tuổi tăng lên thì đường cong có xu hướng dịch chuyển lên trên (Tiurin D. Ngoài ra, độ dốc của đường cong chiều cao giảm theo tuổi [13]. Một số tác giả đã sử dụng các hàm toán học khác để biểu thị mối quan hệ này. Có thể điểm qua một vài công trình như sau: Tovstolesse, DI (1930) đã lấy cấp đất làm cơ sở để nghiên cứu quan hệ HVN/D1.

Mỗi cấp đất tác giả lập một đường cong chiều cao tương ứng với mỗi cỡ đường kính để có dãy tương quan cho loài và cấp chiều cao. Sau đó dùng phương pháp biểu đồ để nắn dãy tương quan theo dạng đường thẳng của Gehrhardt và Kopetexki (dẫn theo Phạm Ngọc Giao, 1995 [10]).d )2 Petterson, H (1955) (dẫn theo Nguyễn Trọng Bình, 1996 [16]) đề xuất sử dụng phương trình: 1 b a (1.O (1967) (dẫn theo Hoàng Văn Dưỡng, 2000 [9]) mô phỏng quan hệ giữa chiều cao với đường kính và tuổi theo dạng phương trình: 16 1 1 1 Logh  d  b1. Nghiên cứu tầng thứ trong rừng nhiệt đới Việc nghiên cứu tầng thứ ở rừng nhiệt đới có nhiều quan điểm trái ngược nhau. Có tác giả cho rằng “rừng nhiệt đới chỉ có một tầng cây gỗ mà thôi vì không thể tìm thấy ở đây một giới hạn rõ rệt nào trong tầng cây gỗ.” Beard (1964) không thừa nhận sự phân tầng trong rừng.

Odum (1971) [56] nghi ngờ sự phân tầng rừng rậm ở độ cao dưới 600m ở Porto Rico và cho rằng không có sự tập trung khối tán ở chiều cao riêng biệt nào cả. Nhưng ngược lại với ý kiến trên, có nhiều tác giả cho rằng “rừng lá rộng thường xanh có từ 3 đến 5 tầng”, có tác giả giới thiệu tầng thứ theo hướng định tính với các tầng sinh thái khác nhau và đưa ra giới hạn độ cao của các tầng như: Richards (1939) [30] phân rừng ở Nigeria thành 6 tầng với các giới hạn chiều cao là 6 đến 12m, 12 – 18m, 18 – 24m, 24 – 30m, 30 – 36m và 36 – 42m, nhưng thực chất đây chỉ là các lớp chiều cao. Nhưng năm 1952, Richards [57] đã phân tầng ở Sarawk thành 3 tầng cây gỗ với giới hạn chiều cao 8m, 18m và 34m, một tầng cây bụi, có hay không có tầng cỏ dưới cùng. Ngoài ra, các tác giả Taylor (1960), Gerad (1906), Myatt Sonith (1963) cũng chia rừng ở Kinshara – Conggo, Malaysia thành 3 – 5 tầng với các chiều cao giới hạn được chỉ rõ.

Như vậy, hầu hết các tác giả khi nghiên cứu về rừng tự nhiên đều nhắc đến sự phân tầng của đối tượng này nhưng mới chỉ dừng lại ở mức nhận xét theo cảm tính hoặc những kết luận mang tính định tính. Việc phân chia các 17 tầng theo chiều cao cũng mang tính chất cơ giới chứ chưa phản ánh được sự phân tầng phức tạp của rừng tự nhiên nhiệt đới. Nghiên cứu dạng sống và đa dạng sinh học Raunkiaer (1934) (dẫn theo Nguyễn Văn Sinh, 2007 [37]) đã đưa ra công thức xác định phổ dạng sống chuẩn cho hàng nghìn loài cây khác nhau. Theo đó, công thức phổ dạng sống chuẩn được xác định theo tỷ lệ % giữa số lượng cá thể của từng dạng sống so với tổng số cá thể trong một khu vực.