Đặt vấn đề Trong hai thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt được những thành tựu ấn tượng về giảm nghèo được cộng đồng quốc tế đánh giá cao. Từ một quốc gia thuộc diện nghèo trên thế giới, Việt Nam đã có những bước tăng trưởng kinh tế và giảm nghèo đáng kể trong những năm gần đây. Năm 1998 có đến 58,1% dân số thuộc diện nghèo nhưng đến năm 2008 tỷ lệ này đã giảm xuống còn 14,5% tính theo chuẩn nghèo chi tiêu của Tổng cục Thống kê Việt Nam - Ngân hàng Thế giới (Tổng cục Thống kê, 2010). Trong đó, khu vực nông thôn có tốc độ giảm nghèo nhanh hơn so với khu vực thành thị nhưng tỷ lệ nghèo ở nông thôn vẫn cao hơn tỷ lệ nghèo của cả nước.
Điều này là do người nghèo sống tập trung ở các vùng nông thôn, nơi có sinh kế chủ yếu là sản xuất nông nghiệp, trình độ học vấn thấp và kỹ năng lao động hạn chế, hạ tầng xã hội kém phát triển (Ngân hàng Thế giới, 2012). Vì thế giảm nghèo ở nông thôn là một vấn đề quan tâm hàng đầu của các nhà làm chính sách ở Việt Nam. Đã có rất nhiều nghiên cứu về nghèo và động thái nghèo ở Việt Nam mà đối tượng nghiên cứu là hộ gia đình ở Việt Nam, hộ gia đình ở thành thị và hộ gia đình dân tộc thiểu số (Baulch và Datt, 2010; Cường và cộng sự, 2010; Cường, 2012) nhưng chưa có nghiên cứu nào đánh giá các nhân tố có ảnh hưởng đến thoát nghèo của hộ gia đình ở nông thôn. Hầu hết các nghiên cứu về nghèo ở nhiều quốc gia trên thế giới đều cho thấy những hộ gia đình không nghèo ở nông thôn là những hộ có quy mô nhỏ, tỷ lệ người sống phụ thuộc thấp, chủ hộ là đàn ông, số thành viên biết chữ hoặc có trình độ trong hộ cao, diện tích đất canh tác và số lượng gia súc lớn, tiền gửi về từ người thân cao hơn, hộ có vốn xã hội lớn và nơi sinh sống không quá cách biệt về mặt địa lý (Lanjouw, 1998; Jalan và Ravallion, 1998; Bogale và cộng sự, 2005; Aref, 2011; Kimsun, 2011; Arif và Farooq, 2012).
Vậy, trong trường hợp ở nông thôn Việt Nam, những nhân tố này có đóng góp cho sự thoát nghèo của hộ gia đình hay không và mức độ tác động của những nhân tố này như thế nào? LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Việc nhận diện đúng những nhân tố có khả năng tác động đến sự thoát nghèo của hộ gia đình và nhân tố nào là nhân tố tác động mạnh nhất giúp cho các nhà làm chính sách đưa ra chính sách tập trung hơn, đồng thời ưu tiên thiết kế những chính sách có khả năng phát huy tối đa vai trò của các nhân tố có tác động mạnh này. Trong nhiều năm qua, Chính phủ đã thực hiện nhiều chính sách hỗ trợ cho các gia đình nghèo ở nông thôn nhằm giúp họ cải thiện đời sống và thoát nghèo như chính sách tín dụng ưu đãi cho hộ nghèo, chính sách miễn giảm học phí cho trẻ em gia đình khó khăn, chính sách đào tạo nghề miễn phí cho thanh niên ở vùng nông thôn và nhiều chính sách khác. Việc mô hình hóa các nhân tố tác động đến thoát nghèo của hộ gia đình ở nông thôn bao gồm cả những nhân tố đại diện cho các chính sách hỗ trợ của Chính phủ sẽ góp phần đánh giá sự hiệu quả của các chính sách này, cụ thể bài nghiên cứu đưa chính sách hỗ trợ tín dụng cho hộ nghèo vào mô hình như một biến giải thích cho xác suất thoát nghèo của hộ gia đình và phát hiện ra rằng chính sách này chưa thực sự mang lại hiệu quả giảm nghèo ở nông thôn khi biến giải thích này có xu hướng làm giảm xác suất thoát nghèo của hộ gia đình. Bài nghiên cứu này sẽ tập trung nhận biết các nhân tố có ảnh hưởng đến sự thoát nghèo của hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam và đánh giá tác động của các nhân tố này bằng phương pháp định lượng.
Từ đó, tác giả đưa ra một số kiến nghị về mặt chính sách nhằm giúp hộ gia đình ở nông thôn thoát nghèo. Tuy nhiên, cũng cần nói rõ rằng, để có thể đưa ra chính sách hữu ích và có khả năng áp dụng vào thực tiễn ở một địa phương cụ thể cần có những nghiên cứu chuyên sâu với những biến số đặc trưng cho địa phương đó. Bài nghiên cứu này chỉ dừng lại ở mức độ mô hình hóa các nhân tố tác động đến sự thoát nghèo của hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam với hy vọng bổ sung thêm một góc nhìn làm nền tảng cho những nghiên cứu sau này. Mục tiêu nghiên cứu - Nhận biết các nhân tố tác động đến sự thoát nghèo của hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam; - Đưa ra những gợi ý về mặt chính sách nhằm mục tiêu giảm nghèo cho các hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Dữ liệu và đối tượng nghiên cứu Dữ liệu đưa vào mô hình nghiên cứu định lượng được rút trích từ bộ dữ liệu Khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam (VHLSS) của Tổng cục Thống kê Việt Nam trong năm 2006 và 2008. Đối tượng của bài nghiên cứu này là những hộ gia đình được cho là nghèo trong năm 2006 và được điều tra lại trong năm 2008 để tìm ra những nhân tố tác động đến sự thoát nghèo của hộ gia đình. Phạm vi nghiên cứu Bài nghiên cứu tập trung chủ yếu vào các hộ gia đình hiện đang sinh sống ở vùng nông thôn trên cả nước Việt Nam, cụ thể là những hộ gia đình ở nông thôn rút trích từ bộ dữ liệu Khảo sát mức sống hộ gia đình năm 2006 và 2008.
Những hộ gia đình ở nông thôn đưa vào mẫu nghiên cứu được lọc lại bằng cách chọn ra những hộ gia đình được đánh giá là nghèo trong năm 2006 (theo chuẩn nghèo chi tiêu bình quân đầu người do Tổng cục Thống kê - Ngân hàng Thế giới công bố) và được phỏng vấn lại trong năm 2008 để tạo thành một mẫu nghiên cứu gồm 573 quan sát. Phương pháp nghiên cứu Phương pháp thống kê mô tả được sử dụng để phân tích một số đặc điểm hộ gia đình có ảnh hưởng đến sự thoát nghèo của hộ như dân tộc của chủ hộ, tỷ lệ phụ thuộc, tuổi chủ hộ, giới tính của chủ hộ, số lao động trong hộ gia đình và số năm đi học trung bình của hộ gia đình. Bài nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích định lượng, cụ thể là sử dụng mô hình hồi quy binary logistic, để đánh giá các nhân tố tác động đến sự thoát nghèo của hộ gia đình sống tại nông thôn Việt Nam. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài Luận văn tập trung phân tích các nhân tố liên quan đến thuộc tính vùng miền, thuộc tính cộng đồng, thuộc tính hộ gia đình và cá nhân tác động đến xác suất thoát nghèo của hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam để từ đó có những định hướng và hoạch định chính sách liên quan đến các nhân tố giúp hộ thoát nghèo, đồng thời rà soát và điều LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 chỉnh chính sách liên quan đến những nhân tố có tác động tiêu cực đến sự thoát nghèo của hộ gia đình.
Cấu trúc bài nghiên cứu Bài nghiên cứu được chia thành năm chương. Chương một là phần giới thiệu đã được trình bày bên trên. Tổng quan các nghiên cứu về những nhân tố tác động đến nghèo đói đã được thực hiện trong nước cũng như các nước trên thế giới được trình bày trong chương hai. Chương ba nêu lên phương pháp nghiên cứu mà tác giả sẽ thực hiện.
Phần kết quả nghiên cứu được trình bày trong chương bốn. Cuối cùng chương năm là phần kết luận và đưa ra các kiến nghị về mặt chính sách nhằm giảm nghèo dựa trên kết quả nghiên cứu được. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Chương 2. Tổng quan lý thuyết và những nghiên cứu liên quan Chương hai khái quát cơ sở lý luận và các kết quả nghiên cứu đã được công bố về các nhân tố tác động đến tình trạng nghèo đói cũng như là sự thay đổi trong tình trạng nghèo đói của hộ gia đình ở nhiều quốc gia trên thế giới.
Chương này được chia thành hai phần. Phần một trình bày các lý thuyết liên quan và phần hai tổng hợp các nghiên cứu đã được thực hiện theo thuộc tính vùng miền, thuộc tính cộng đồng, thuộc tính hộ gia đình và cá nhân. Lý thuyết liên quan Nghèo đói là một hiện tượng kinh tế xã hội. Nó không chỉ tồn tại ở các nước kém phát triển mà nó hiện diện trong cả thành phố lớn của các quốc gia phát triển.
Trong suốt nhiều thế kỷ, các nhà kinh tế học cũng như các nhà xã hội học đã nghiên cứu để làm rõ bản chất của nghèo. Các tài liệu về nghèo đói công nhận các lý thuyết khác nhau về nghèo đói nhưng lại được phân loại theo nhiều cách. Theo Bradshaw (2005), tất cả các tác giả phân biệt giữa các lý thuyết mà nguyên nhân gốc rễ của nghèo đói do khiếm khuyết cá nhân và các lý thuyết dựa vào căn nguyên trên các hiện tượng xã hội. Bradshaw (2006) đã tập hợp các tài liệu và phân chia thành năm nhóm lý thuyết chính về nghèo.
Tất cả các lý thuyết, các biến có liên quan đến khả năng gây ra nghèo đói và cơ chế của nó được tác giả tóm lược trong bảng sau: Bảng 2. Các lý thuyết về nghèo đói Lý thuyết Nguyên nhân của nghèo đói Cơ chế gây ra nghèo đói Nghèo do những khiếm Do lười biếng, lựa chọn tồi, thiếu Cạnh tranh đem lại phần khuyết cá nhân của trình độ, bị tàn tật của các cá thưởng cho người chiến người nghèo. thắng và trừng phạt những ai không làm việc chăm chỉ và đưa ra lựa chọn tồi. Nghèo do hệ thống văn Văn hóa phụ chấp nhận các giá trị Những nhóm cùng địa vị hóa, tín ngưỡng.
không hữu ích và đi ngược lại thiết lập những giá trị sai những quy tắc của thành công. và củng cố thêm các hành vi sai trái. Nghèo do sự méo mó Những giới hạn có hệ thống ngăn Tiêu chuẩn lựa chọn trực kinh tế - chính trị - xã cản người nghèo tiếp cận và đạt tiếp hay gián tiếp loại trừ hội hoặc sự phân biệt được thành tựu trong các thể chế những nhóm người dựa đối xử. xã hội quan trọng bao gồm việc trên những tiêu chuẩn làm, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 an ninh, đại diện chính trị.
không thích hợp.