Mở đầu Phần 2: Cơ sở lí luận và thực tiễn Phần 3: Đối tƣợng, nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Phần 5: Một số giải pháp giảm nghèo e 4 PHẦN 2 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2. Một số quan niệm về nghèo Nghèo đói đƣợc đặt ra là một trong năm vấn đề lớn mang tính chất toàn cầu: Khủng hoảng sinh thái, ô nhiễm môi trƣờng, khủng hoảng năng lƣợng, bệnh tật, thất nghiệp và nghèo đói (Trung tâm thông tin và Phát triển Việt Nam, 2007). Có nhiều quan niệm về nghèo đói của các tổ chức và các quốc gia trên thế giới cũng nhƣ Việt Nam trên nhiều phƣơng diện và tiêu thức khác nhau nhƣ thời gian, không gian, thế giới, môi trƣờng, theo thu nhập, theo mức tiêu dùng và theo những đặc trƣng khác của nghèo đói. Hiện nay ở Việt Nam có nhiều ý kiến khác nhau xung quanh khái niệm nghèo đói, song ý kiến chung nhất cho rằng: Ở Việt Nam thì tách riêng đói và nghèo thành 2 khái niệm riêng biệt.
- Nghèo: Là tình trạng một bộ phận dân cƣ chỉ có điều kiện thoả mãn một phần những nhu cầu tối thiểu cơ bản của cuộc sống và có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng xét trên mọi phƣơng diện. - Đói: Là tình trạng một bộ phận dân cƣ nghèo có mức sống dƣới mức tối thiểu và thu nhập không đủ đảm bảo nhu cầu và vật chất để duy trì cuộc sống. Đó là các hộ dân cƣ hàng năm thiếu ăn, đứt bữa từ 1 đến 3 tháng, thƣờng vay mƣợn cộng đồng và thiếu khả năng chi trả. Giá trị đồ dùng trong nhà không đáng kể, nhà ở dột nát, con thất học,… Song, quan niệm thống nhất cho rằng: “Nghèo đói là tình trạng một bộ phận dân cư có mức thu nhập thấp với điều kiện ăn, mặc, ở và nhu cầu cần thiết khác bằng hoặc thấp hơn mức tối thiểu để duy trì cuộc sống ở một khu vực tại một thời điểm nhất định”.
e 5 Tại hội nghị về chống nghèo đói do Ủy ban kinh tế xã hội khu vực Châu Á - Thái Bình Dƣơng (ESCAP) tổ chức tại Băng Cốc - Thái Lan vào tháng 9 năm 1993, các quốc gia trong khu vực đã thống nhất cho rằng: “Nghèo đói là tình trạng của một bộ phận dân cư không có khả năng thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu ấy phụ thuộc vào trình độ kinh tế xã hội, phong tục tập quán của từng vùng và phong tục ấy được xã hội thừa nhận”. Hội nghị thƣợng đỉnh thế giới về phát triển xã hội tổ chức tại Copenhagen Đan Mạch năm 1995 đã đƣa ra một định nghĩa cụ thể hơn về nghèo đói nhƣ sau: “Nghèo đói là tất cả những ai mà thu nhập thấp hơn dưới 1 USD mỗi ngày cho một người, số tiền được coi như đủ để mua những sản phẩm thiết yếu để tồn tại” [6]. Tuy vậy, cũng có quan niệm khác về nghèo đói mang tính kinh điển hơn, triết lý hơn của chuyên gia hàng đầu của tổ chức lao động quốc tế (ILO). Ông Abaplaen, ngƣời nhận giải thƣởng Nobel về kinh tế năm 1997 cho rằng: “Nghèo đói là sự thiếu cơ hội lựa chọn tham gia vào quá trình phát triển cộng đồng” (Trung tâm thông tin và Phát triển Việt Nam, 2007) [7].
Xét cho cùng tồn tại của con ngƣời nói chung và ngƣời giàu, ngƣời nghèo nói riêng, sự khác nhau để phân biệt giữa họ chính là cơ hội lựa chọn của mỗi ngƣời trong cuộc sống, và thông thƣờng ngƣời giàu có cơ hội lựa chọn nhiều hơn ngƣời nghèo. Qua đây có thể thấy đƣợc các quan niệm về nghèo đói nêu trên phản ánh ba khía cạnh của ngƣời nghèo: - Không đƣợc hƣởng những nhu cầu cơ bản nhất ở mức tối thiểu dành cho con ngƣời. - Có mức sống thấp hơn mức trung bình của cộng đồng dân cƣ. - Thiếu cơ hội lựa chọn tham gia vào quá trình phát triển của cộng đồng.
Chuẩn mực xác định hộ nghèo, cận nghèo Ở nƣớc ta vấn đề nghèo đƣợc nhận thức đúng đắn, kịp thời về vấn đề xóa đói giảm nghèo đƣợc giải quyết thông qua các phong trào của nhân dân và chƣơng trình quốc gia về xóa đói giảm nghèo (1998 - 2000), thành lập Ban chỉ đạo xóa đói giảm nghèo từ trung ƣơng đến địa phƣơng và đã xây dựng đƣợc các hệ thống chỉ tiêu xác định nghèo cho từng giai đoạn cụ thể theo thu nhập bình quân đầu ngƣời, gồm các giai đoạn: + Giai đoạn 1993 – 1995. (Bộ Lao động – TB&XH) Cụ thể từng giai đoạn: * Giai đoạn 2006 – 2010 Ngày 08/07/2005 Thủ tƣớng chính phủ đã ban hành Quyết định số 170/2005/QĐ-TTg về việc ban hành chuẩn hộ nghèo, cận nghèo áp dụng cho giai đoạn 2006 – 2010 nhƣ sau: - Hộ nghèo ở khu vực nông thôn là hộ có thu nhập bình quân từ 200.000 đồng/ngƣời/tháng trở xuống thì thuộc diện hộ nghèo. - Hộ nghèo ở khu vực thành thị là hộ có thu nhập bình quân từ 260.000 đồng/ngƣời/tháng trở xuống thì thuộc diện hộ nghèo. - Hộ cận nghèo ở khu vực nông thôn là hộ có thu nhập bình quân từ 201.000 đồng/ngƣời/tháng.
- Hộ cận nghèo ở khu vực thành thị là hộ có thu nhập bình quân từ 261.000 đồng/ngƣời/tháng. e 7 * Giai đoạn 2011 – 2015 Ngày 30/01/2011 Thủ tƣớng chính phủ đã ban hành Quyết định số 09/2011/QĐ-TTg về việc ban hành chuẩn hộ nghèo, cận nghèo áp dụng cho giai đoạn 2011 – 2015 nhƣ sau: - Hộ nghèo ở khu vực nông thôn là hộ có thu nhập bình quân từ 400.000 đồng/ngƣời/tháng trở xuống thì thuộc diện hộ nghèo. - Hộ nghèo ở khu vực thành thị là hộ có thu nhập bình quân từ 500.000 đồng/ngƣời/tháng trở xuống thì thuộc diện hộ nghèo. - Hộ cận nghèo ở khu vực nông thôn là hộ có thu nhập bình quân từ 401.000 đồng/ngƣời/tháng.
- Hộ cận nghèo ở khu vực thành thị là hộ có thu nhập bình quân từ 501.000 đồng/ngƣời/tháng.1: Chuẩn mực xác định nghèo, cận nghèo giai đoạn 2006 – 2010 và 2011 – 2015 của Bộ Lao động - TB&XH - Thu nhập bình quân ngƣời/tháng Chỉ tiêu Địa bàn 2006 – 2010 2011 - 2015 - Nông thôn = < 200.000 Nghèo - Thành thị = < 260.000 Cận nghèo - Thành thị 261. Cơ sở thực tiễn 2. Thực trạng nghèo trên Thế giới và khu vực Thực trạng đói nghèo trên thế giới đang diễn ra theo chiều hƣớng rất đáng báo động. Theo một nghiên cứu của WB, nguy cơ đối với ngƣời nghèo đang tiếp tục gia tăng trên quy mô toàn cầu và tốc độ tăng trƣởng kinh tế suy e 8 giảm trong năm 2009 đã đẩy thêm 53 triệu ngƣời nữa rơi vào tình trạng nghèo đói, thêm vào con số 130-155 triệu ngƣời của năm 2008, khi giá nhiên liệu và thực phẩm tăng cao.
Suy thoái kinh tế dự kiến mỗi năm sẽ đe dọa thêm mạng sống của 200.000 trẻ em trong giai đoạn 2010-2015, theo đó 1,4 đến 2,8 triệu trẻ em có thể bị tử vong nếu khủng hoảng tiếp diễn. Chỉ số đói nghèo toàn cầu (GHI) đƣợc đánh giá trên 3 dấu hiệu cơ bản: Tỉ lệ ngƣời thiếu ăn; mức độ phổ biến tình trạng suy dinh dƣỡng của trẻ em dƣới 5 tuổi; tỉ lệ tử vong của trẻ em dƣới 5 tuổi. Nhìn chung, trong những năm từ 1990 đến 2009, GHI trung bình của thế giới đã giảm gần 1/5. Đã có nhiều quốc gia giải quyết tốt vấn đề dinh dƣỡng cho trẻ em tuy nhiên tỉ lệ tử vong của trẻ em dƣới 5 tuổi và tỉ lệ ngƣời thiếu ăn vẫn còn khá cao.
Đói nghèo giết chết hơn 30.000 trẻ dƣới 5 tuổi trên khắp thế giới mỗi ngày, báo cáo của Manos Unidas - một tổ chức phi chính phủ (NGO) Tây Ban Nha, Manos Unidas (United Hands) cho biết điều này có nghĩa là có khoảng 11 triệu trẻ em chết mỗi năm vì nghèo đói, trong đó có 7 triệu trẻ dƣới 5 tuổi; 130 triệu trẻ không đƣợc đi học và 82 triệu trẻ bị mất tuổi thơ bởi phải kết hôn quá sớm. Báo cáo của Manos Unidas cũng cho hay hiện có 15 triệu trẻ em trên Thế giới bị mồ côi vì AIDS, đa số rơi vào trẻ ở Nam Phi; 246 triệu trẻ phải đi làm khi chƣa đủ tuổi lao động, trong đó có 72 triệu trẻ dƣới 10 tuổi. Trong khi đó, theo ƣớc tính của Liên Hiệp Quốc thì có khoảng 100 triệu trẻ em trên thế giới không có nhà cửa và đang sống trên các đƣờng phố. Trƣớc thực trạng này, Liên Hiệp Quốc (LHQ) kêu gọi các nƣớc cải thiện điều kiện y tế và vệ sinh, giảm tỉ lệ tử vong của trẻ em, cải thiện tình trạng đói nghèo và tạo điều kiện cho trẻ em phổ cập giáo dục tiểu học.
e 9 Năm 2000, các nƣớc trên thế giới đã thống nhất đề ra mục tiêu này, theo đó giảm một nửa số ngƣời nghèo đói vào năm 2015. Tuy nhiên, trong bối cảnh các cuộc khủng hoảng lƣơng thực, tài chính diễn ra liên tiếp đẩy số ngƣời nghèo tăng cao nhƣ hiện nay, đối với nhiều nƣớc thì mục tiêu này là bất khả thi. Báo cáo của "Sodexho Foundation", một tổ chức từ thiện chuyên theo dõi về nạn nghèo đói ở Mỹ cho biết, nạn nghèo đói ở nƣớc này trong nhiều năm qua không giảm mà còn có chiều hƣớng tăng. Theo thống kê, trong năm 2005 toàn nƣớc Mỹ có khoảng 35 triệu ngƣời thƣờng xuyên không đủ ăn, phải sống dựa vào các nguồn từ thiện.
Trong 90 tỉ USD chi cho ngƣời nghèo hàng năm, tới 66,7 tỉ USD dành cho y tế và chữa bệnh; 14,5 tỉ USD chi dƣới các dạng tem phiếu hoặc các suất ăn từ thiện hàng ngày; 9,2 tỉ USD bị thiệt hại do năng suất lao động giảm. Tổ chức từ thiện Finn Care của Anh công bố một nghiên cứu cho thấy khoảng 12,5 triệu ngƣời Anh tức là 20% dân số nƣớc này đang sống dƣới mức nghèo đói (theo chuẩn của Anh). Đây là thực tế đáng ngạc nhiên bởi Anh vốn đƣợc xem là nền kinh tế lớn thứ tƣ thế giới. Hơn 140 triệu ngƣời ở châu Á bị đẩy vào tình trạng cực kỳ nghèo đói trong năm 2009 khi nạn thất nghiệp gia tăng do suy thoái kinh tế toàn cầu.
Đó là cảnh báo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) trong bản báo cáo mang tên The Fallout in Asia đƣợc công bố ngày 18/2/2010 [8]. Thực trạng nghèo tại Việt Nam Tỷ lệ ngƣời nghèo (tính theo chuẩn nghèo quốc tế) đã giảm liên tục, từ hơn 60% vào năm 1990 xuống còn 58% năm 1993, 37% năm 1998, 29% năm 2002, 18,1% năm 2004.