MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Quá trình toàn cầu hóa góp phần làm cho lượng người di cư, cả hợp pháp và bất hợp pháp, ngày một gia tăng giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Bên cạnh nguyên nhân chiến tranh và tị nạn chính trị thì di cư vì lý do kinh tế là nguyên nhân cơ bản của hoạt động di cư. Việc đi lại thuận tiện hơn cùng với sự chuyên nghiệp và tinh vi của các đường dây đưa người xuyên quốc gia cũng góp phần làm gia tăng hoạt động di cư trái phép.
Người ta di cư từ các vùng có điều kiện sống thấp kém hơn tới các vùng có điều kiện sống tốt hơn, dễ kiếm được việc làm hơn và phúc lợi xã hội tốt hơn. Di cư trái phép đặt ra một loạt những thách thức cần phải can thiệp cho bản thân người di cư, nước xuất phát và nước đến. Theo một báo cáo của Bộ Ngoại giao và Tổ chức Di cư quốc tế (IOM), “trong những năm gần đây, hoạt động đưa người ra nước ngoài bất hợp pháp và mua bán người có chiều hướng gia tăng ở Việt Nam. Trong thực tế, các đường dây tội phạm quốc tế này không chỉ tổ chức đưa người di cư trái phép trong những điều kiện thiếu an toàn, phi nhân đạo mà còn lợi dụng vị thế bấp bênh của họ để đẩy một bộ phận người di cư này vào con đường bị mua bán, bóc lột tình dục và lao động cưỡng bức” [9, tr.
Trong số các nước là điểm đến của dòng người di cư trái phép thì Vương quốc Anh là một trong những địa điểm phổ biến. Thống kê cho thấy hiện có khoảng từ 30.000 người Việt nhập cảnh và cư trú trái phép tại Anh [75]. Việt Nam đứng thứ 5 trong số các nước có nhiều người nhập cư bất hợp pháp vào Anh [9, tr. 48] và đứng đầu trong số các quốc gia đưa lậu người vào Anh để làm các việc làm phi pháp [72].
Chỉ riêng hai năm 2008 – 2009, gần 12.000 trang trại trồng cần sa tại Anh do người Việt vận hành đã bị cảnh sát phát hiện. Tuy nhiên trên thực tế số lượng các trang trại chưa bị phát hiện có thể còn nhiều hơn. Theo báo cáo năm 2011 của Cơ quan phòng chống tội phạm nghiêm trọng có tổ chức vương quốc Anh (SOCA), trong số nạn nhân của các đường dây buôn lậu người vào Anh, nạn nhân là trẻ em từ Việt Nam chiếm 13% trong tổng số 489 trẻ em từ 43 nước 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những người được đưa lậu vào Anh có thể bị bóc lột dưới nhiều hình thức, trong đó cao nhất là bị buộc phải bán dâm (639 người, chiếm 31%), lao động (461 người, chiếm 22%), làm người giúp việc gia đình (222 người, chiếm 11%) và làm các việc làm phi pháp khác (353 người, chiếm 17%).
Có 8% trong số các nạn nhân bị buộc phải làm những việc phi pháp cho biết họ phải trông nom các cơ sở trồng cần sa mà trong đó 90% là người Việt [72]. Để hạn chế tình trạng người Việt Nam di cư trái phép vào Anh chính phủ hai nước Anh và Việt Nam đã có các hoạt động phối hợp nhằm ngăn chặn hoạt động di cư bất hợp pháp và mua bán người ngay tại Việt Nam [72]. Bên cạnh đó chính phủ Anh cũng đã áp dụng các biện pháp về an ninh và hành chính để ngăn dòng người Việt nhập cư vào Anh qua các cửa khẩu và buộc hồi hương về Việt Nam những trường hợp vi phạm pháp luật. Theo Sứ quán Anh tại Việt Nam, riêng trong năm 2009 đã có hơn 29.000 lượt người nhập cư bất hợp pháp đã bị ngăn chặn tại đường hầm xuyên biển giữa Anh và Pháp.
Trong cùng năm này, khoảng 525 người Việt Nam đã bị trục xuất khỏi Anh sau khi bị bắt giữ vì tội nhập cư lậu và nhiều người khác đã bị bắt vì trồng cần sa trái phép [56]. Trong khi người dân có nhiều lựa chọn hợp pháp để ra nước ngoài lao động thông qua các chương trình hợp tác xuất khẩu lao động chính thức thì nhiều người vẫn tìm cách di cư trái phép sang Anh. Những người này phải đối mặt với nhiều rủi ro về sức khỏe, an toàn tính mạng, phạm pháp, bị bóc lột, và hạng loạt khó khăn trong quá trình tái hòa nhập sau khi hồi hương về Việt Nam do không có việc làm, nợ nần và túng thiếu, v. Thực tế này đặt ra vấn đề cần phải tiến hành một nghiên cứu để tìm hiểu những lý do khiến người dân di cư trái phép sang Anh, quá trình di chuyển và cuộc sống bất hợp pháp tại Anh.
Bên cạnh đó là những khó khăn mà người di cư hồi hương phải đối mặt và các nhu cầu của họ để tái hòa nhập. Việc đánh giá các dịch vụ hỗ trợ tái hòa nhập để chỉ ra mức độ sẵn có – tính phù hợp và khả năng tiếp cận cũng là việc làm cần thiết. Trên cơ sở đó cần xây dựng các mô hình trợ giúp phù hợp để hỗ trợ tái hòa nhập và phòng chống (tái) di cư bất hợp pháp, đặc biệt là các giải pháp về hỗ trợ vốn vay tạo sinh kế và cung cấp thông tin về di cư an toàn hướng đến cuộc sống phát triển bền vững. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với những lý do nêu trên, tôi quyết định thực hiện đề tài nghiên cứu mang tên: “Ngƣời Việt Nam di cƣ trái phép sang Anh hồi hƣơng và nhu cầu về dịch vụ hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng”.
Nghiên cứu này sẽ hướng đến làm giảm khoảng cách trong định hướng chính sách, nghiên cứu và dịch vụ hỗ trợ hiện nay về nhóm đối tượng này. Trên cơ sở kết quả khảo sát thực tế, nghiên cứu sẽ đưa ra các khuyến nghị nhằm giúp các nhà hoạch định chính sách, các cơ quan chức năng, các tổ chức trong nước và quốc tế đang làm trong lĩnh vực di cư và phòng chống mua bán người đưa ra những chính sách và chương trình can thiệp hiệu quả hơn. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn Nghiên cứu này sẽ góp phần bổ sung và hoàn thiện cơ sở lý luận cho các nghiên cứu (và can thiệp) liên quan đến vấn đề người di cư ra nước ngoài trái phép, hồi hương và tái hòa nhập; đồng thời đóng góp vào việc tạo ra định hướng nghiên cứu về người di cư, thúc đẩy các nghiên cứu về các mô hình trợ giúp cho người di cư, phòng chống di cư trái phép/không an toàn và tăng cường di cư an toàn nói chung. Nghiên cứu này cũng sẽ đóng góp các dẫn chứng thực tế cho hoạt động đào tạo, giảng dạy và các mô hình thực hành trong lĩnh vực di cư và tái hòa nhập.
Đặc biệt, nghiên cứu này sẽ là căn cứ để xây dựng các can thiệp nhằm hỗ trợ trực tiếp cho người Việt Nam di cư trái phép sang Anh hồi hương tái hòa nhập cộng đồng và hạn chế tình trạng di cư trái phép sang Anh. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu này được tiến hành nhằm bổ sung những thiếu hụt thông tin xung quanh vấn đề tái hoà nhập của người di cư trái phép tại cộng đồng; cũng như tạo được những định hướng trợ giúp đối tượng này. Cụ thể, nghiên cứu sẽ rà roát các chính sách, nghiên cứu và hoạt động can thiệp có liên quan để chỉ ra các điểm thiếu hụt, khoảng trống và đề xuất các hướng bổ sung phù hợp từ cả góc độ lý thuyết lẫn thực hành. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng xây dựng mô hình lý thuyết để làm căn cứ tiếp cận và định hướng nghiên cứu dựa trên các lý thuyết phù hợp và hệ thống khái niệm có liên quan.
3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Nghiên cứu này cũng cung cấp căn cứ - bằng chứng cho việc xây dựng các hoạt động can thiệp nhằm hạn chế tình trạng di cư trái phép – di cư không an toàn, buôn bán người; và hỗ trợ người hồi hương tái hòa nhập cộng đồng. Các hoạt động can thiệp về hỗ trợ tái hòa nhập và thông tin – tuyên truyền - giáo dục nâng cao nhận thức về di cư an toàn được đề xuất dựa trên nhu cầu thực tế của người di cư trái phép hồi hương và bài học kinh nghiệm được rút ra từ các can thiệp trước đó trong lĩnh vực hỗ trợ tái hòa nhập cho người di cư và nạn nhân buôn bán người hồi hương. Câu hỏi nghiên cứu - Những nguyên nhân dẫn đến việc di cư trái phép và những thách thức mà người Việt Nam phải đối mặt trong quá trình di chuyển, nhập cảnh trái phép và sinh sống tại Anh là gì? - Những khó khăn và trở ngại đối với người di cư trái phép hồi hương trong quá trình tái hòa nhập xã hội là gì? - Đâu là những nhu cầu về dịch vụ hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng và giảm thiểu nguy cơ tái di cư không an toàn của người di cư hồi hương? - Khả năng tiếp cận và mức độ hiệu quả của các dịch vụ hỗ trợ tái hòa nhập và chính sách phòng chống di cư không an toàn hiện có là gì? 5. Giả thuyết nghiên cứu Do có những khó khăn về kinh tế và nhận thấy cơ hội sang Anh làm việc với thu nhập rất cao trong thời gian ngắn nên nhiều người Việt Nam đã bất chấp các quy định về xuất – nhập cảnh, rủi ro về tài chính và an toàn tính mạng để di cư trái phép sang Anh.
Trên thực tế, nhiều người trong số họ đã đối mặt với nhiều gian khổ và nguy hiểm để đến được Anh. Khi tới được Anh, nhiều người đã bị đường dây đưa người và tổ chức tội phạm cưỡng bức lao động hoặc bị cảnh sát bị bắt giữ, tù giam và buộc hồi hương về Việt Nam vì vi phạm pháp luật nước sở tại, đặc biệt là tội trồng cây cần sa trái phép. Hồi hương về nước, nhiều người rơi vào cảnh nợ nần, túng quẫn do trước đó đã phải vay tiền để đi Anh và đối mặt với nhiều khó khăn khác để hòa nhập trở lại cuộc sống. Tuy nhiên, các chính 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sách và dịch vụ để hỗ trợ những người như họ để tái hòa nhập cuộc sống vẫn còn thiếu, bất cập và cần phải được bổ sung và hoàn thiện.
Đối tƣợng, khách thể và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu thực trạng người Việt Nam di cư trái phép sang Anh hồi hương và nhu cầu về dịch vụ vụ hỗ trợ tái hòa nhập.