Chương 1: LÝ LUẬN VỀ THỂ LOẠI NHẬT KÝ - NHẬT KÝ CHIẾN TRANH “Văn học là tấm gương phản chiếu hiện thực đời sống” dưới nhiều góc độ khác nhau, khai thác triệt để mọi khía cạnh của cuộc sống cũng như các cung bậc cảm xúc của thế giới tâm hồn con người. Để có thể hoàn thành tốt sứ mạng của mình, làm nên những “bông hồng vàng” kết tinh những nét đặc sắc nhất của hiện thực đời sống, văn học nghệ thuật không chỉ mang đến cho người yêu văn chương một cách nhìn mà phản ánh cuộc sống đa dạng với nhiều thể loại văn học phong phú: thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch… Mỗi thể loại lại có thế mạnh riêng, làm nên sức hấp dẫn của văn chương từ muôn đời nay. Nếu như tiểu thuyết là thể loại “dài hơi” với dung lượng lớn về nhân vật, cốt truyện, phạm vi phản ánh… thì truyện ngắn lại là những “lát cắt” của cuộc sống, những khoảnh khắc chớp bắt những tinh tuý của hiện thực đời sống; thơ lại thiên về dòng tâm tình, thể hiện thế giới tâm hồn con người với nhạc điệu, vần, nhịp… Nhật ký cũng là một loại hình văn học có sức thu hút lớn đối với nhà văn cũng như độc giả. Là một biến thể của loại hình ký, nhật ký nói chung và nhật ký chiến tranh nói riêng đều mang những nét đặc điểm chung của thể loại, đồng thời lại có nét riêng không thể trộn lẫn, góp phần làm nên sự phong phú của văn chương nghệ thuật.1 VỀ THỂ LOẠI NHẬT KÝ 1.
Định nghĩa nhật ký Theo Từ điển thuật ngữ văn học [44] thì nhật ký “là một thể loại thuộc loại hình ký”, là một dạng biến thể của ký hiện đại. So với các thể loại khác Trần Thị Vân, Cao học Văn K51 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nhật ký chiến tranh Việt Nam qua một số tác phẩm tiêu biểu như tiểu thuyết, thơ… thì ký xuất hiện muộn hơn, tận đến thế kỷ XVIII khi có sự gia tăng chú ý đến thế giới nội tâm của con người, khi xuất hiện nhu cầu tự bộc bạch, tự quan sát thì thể loại này mới xuất hiện ở Châu Âu và phát triển cực thịnh vào thế kỷ XIX. Ở Việt Nam chúng ta, thể ký cũng ra đời muộn, có thể lấy điểm mốc cho sự xuất hiện của thể loại này là thời Lý - Trần với Vũ trung tuỳ bút và Thượng kinh ký sự. Cũng giống như phương Tây, ở Việt Nam ký cũng được coi là thể loại mở đường dẫn tới sự phát triển rực rỡ của chủ nghĩa hiện thực trong văn học nghệ thuật.
Qua nhiều giai đoạn lịch sử, ký cũng có những biến thể cho phù hợp với xu thế phát triển của văn học. Nhật ký chính là một dạng biến thể của ký hiện đại bên cạnh hồi ký, tuỳ bút, tản văn, phóng sự… Từ điển văn học (bộ mới) [45] định nghĩa nhật ký là “Loại văn ghi chép sinh hoạt thường ngày. Trong văn học, nhật ký là hình thức trần thuật từ ngôi thứ nhất số ít, dưới dạng những ghi chép hàng ngày có đánh số ngày tháng (…) bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải, thể nghiệm; nó ít hồi cố; được viết ra chỉ cho bản thân người ghi chứ không tính đến việc được công chúng tiếp nhận” [45, tr 1257]. Từ điển thuật ngữ văn học cũng coi nhật ký là “một thể loại thuộc loại hình ký” hay “là hình thức tự sự ở ngôi thứ nhất được thực hiện dưới dạng những ghi chép hàng ngày theo thứ tự ngày tháng về những sự kiện của đời sống mà tác giả hay nhân vật chính là người trực tiếp tham gia hay chứng kiến” [44, tr 204].
Giáo trình Lý luận văn học, tập 2: Tác phẩm và thể loại văn học do Trần Đình Sử chủ biên [60] thì định nghĩa như sau: “Nhật ký là thể loại ký ghi chép sự việc, suy nghĩ, cảm xúc hàng ngày của chính người viết, là những tư liệu có giá trị về tiểu sử và thời đại của người viết” [60, tr 261]. Như vậy, có thể nói rằng, nhật ký chính là những ghi chép của cá nhân về những sự kiện, những cảm xúc, suy nghĩ trước những sự kiện xảy ra trong ngày hay trong thời điểm gần. Trần Thị Vân, Cao học Văn K51 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nhật ký chiến tranh Việt Nam qua một số tác phẩm tiêu biểu Về phân loại, tuỳ vào tính chất, mục đích mà người ta phân loại theo những thể khác nhau của nhật ký, rõ ràng nhất là sự phân chia nhật ký văn học và nhật ký ngoài văn học. Các loại nhật ký ngoài văn học như: nhật ký riêng tư, nhật ký khoa học, nhật ký công tác… không nhằm công bố rộng rãi, chỉ viết dành cho cá nhân mình; đơn thuần chỉ ghi chép lại những sự việc xảy ra với cá nhân mình chứ không quan tâm đến những vấn đề, những sự kiện có ý nghĩa xã hội rộng lớn, ý nghĩa nhân bản… Vì thế, nhật ký ngoài văn học thường không thu hút được sự quan tâm của đông đảo người tiếp nhận cũng như giới nghiên cứu văn học, không có tầm ảnh hưởng lớn.
Còn nhật ký văn học thường hướng tới các chủ đề nhất định và có sự ưu tiên chú ý đến thế giới nội tâm của tác giả hoặc nhân vật trước những sự kiện lớn có ý nghĩa không chỉ với cá nhân mà còn là mối quan tâm của toàn xã hội; nhật ký văn học thường được viết ra nhằm hướng tới đông đảo công chúng. Bên cạnh đó có những cuốn nhật ký riêng tư viết không nhằm làm văn, không hướng tới đông đảo công chúng và không chủ định xây dựng hình tượng văn học song khi nó “thể hiện được một thế giới tâm hồn, khi qua những sự việc và tâm tình của cá nhân, tác giả giúp người đọc nhìn thấy những vấn đề xã hội trọng đại” thì nó đã mang trong mình phẩm chất văn học.2 Một vài đặc điểm của thể loại nhật ký Là một biến thể của ký, nhật ký mang những nét đặc điểm chung nhất của ký, đồng thời lại có điểm riêng biệt, làm nên sức thu hút riêng của thể loại. Với thể ký – thể loại được coi là “sự can dự trực tiếp của nghệ thuật vào đời sống xã hội” với đặc điểm nổi bật là việc ghi chép sự việc, thì tính xác thực của việc ghi chép được xem là đặc trưng quan trọng nhất của thể loại. Nhật ký cũng vậy.
Cho dù là nhật ký văn học hay các loại nhật ký ngoài văn học thì đều coi trọng tính chân thực, đáng tin cậy của sự kiện được ghi chép Trần Thị Vân, Cao học Văn K51 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nhật ký chiến tranh Việt Nam qua một số tác phẩm tiêu biểu lại, vì một cuốn nhật ký trước hết chính là sự giao lưu của người viết với chính bản thân họ, bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải, đã thể nghiệm qua. Với các thể loại nhật ký ngoài văn học thì tính xác thực là yếu tố quan trọng hàng đầu, ví dụ như một cuốn nhật ký công tác hay nhật ký khoa học thì yếu tố chính xác luôn phải được đặt lên hàng đầu; hay với nhật ký riêng tư thì đó chính là sự bí mật, chỉ giao lưu với bản thân, không hướng tới một đối tượng nào khác nên những gì viết ra luôn chân thực. Còn với nhật ký văn học, để có thể mang tính đại diện cho những vấn đề có ý nghĩa lớn thì bản thân việc ghi chép phải chân thực thì mới có sức thu hút độc giả. Như nhật ký Ở rừng của Nam Cao là sự ghi chép chân thực những ngày tháng gian khổ mà đầy ý nghĩa trong ngày đầu hoạt động cách mạng của nhà văn, đó cũng là những vất vả gian khổ của tất cả văn nghệ sỹ trong ngày đầu “nhận đường”… Nếu không chân thực và không mang tính bao quát được hoàn cảnh cũng như tư tưởng của những văn nghệ sỹ thời đó thì tác phẩm chắc hẳn đã không được chào đón nồng nhiệt như vậy.
Hay tập Nhật ký trong tù của Bác Hồ kính yêu cho chúng ta cái nhìn hết sức chân thực về những vất vả, thiếu thốn, khổ sở trong tù; đồng thời lại toát lên tinh thần lạc quan, yêu đời phơi phới và giọng thơ pha chút châm biếm hóm hỉnh nên thu hút được người đọc. Tính xác thực của nhật ký cũng có nét tương đồng với hồi ký, tuy nhiên nếu như hồi ký có thể có yếu tố hư cấu những khi thể hiện thái độ, những sự việc mà nhân vật đã trải qua nhằm làm nổi bật hơn chủ đề của tác phẩm thì với nhật ký, yêu cầu về tính xác thực khắt khe hơn, không được phép hư cấu thêm tình tiết. Nhật ký chính là sự thổ lộ của tác giả hay nhân vật lúc cô đơn, muốn tự mình nhìn lại mình, chiêm nghiệm lại những gì đã xảy ra, là những ghi chép thời hiện tại. Vì thế, có thể nói, nhật ký chính là thể loại ký mang tính chất riêng tư, đời thường nhiều nhất.
“Với tư cách là những ghi chép của cá nhân, Trần Thị Vân, Cao học Văn K51 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nhật ký chiến tranh Việt Nam qua một số tác phẩm tiêu biểu trong nhật ký người viết có thể tự do trình bày những suy nghĩ riêng tư và cảm xúc trước sự thật” [37, tr 215]. Riêng tư chính là lý do tồn tại của nhật ký, là điểm hấp dẫn của thể loại này, vì nó liên quan đến những tâm tư tình cảm, bí mật của cá nhân, đặc biệt là những nhân vật được xã hội quan tâm. Cô bé Anne Frank ghi nhật ký là vì “mình không có người bạn thật sự nào (…) Mình không thể nói gì với bạn bè ngoài những chuyện bình thường” [5, tr 23 - 24]. Hay trong Mãi mãi tuổi hai mươi, Nguyễn Văn Thạc đã quan niệm về việc ghi nhật ký như sau: “Nếu như người viết nhật ký là viết cho mình, cho riêng mình thì đọc cuốn nhật ký đó sẽ chân thực nhất, sẽ bề bộn và sầm uất nhất.
Người ta sẽ mạnh dạn ghi cả vào đấy những suy nghĩ tồi tệ nhất mà thực sự họ có. Nhưng nếu nhật ký mà có thể có người xem nữa thì nó sẽ khác và khác nhiều – Họ không dám nói thật, nói đúng bản chất sự kiện xảy ra trong ngày, không dám nói hết và đúng những suy nghĩ đã nảy nở và thai nghén trong lòng họ.